Day: 184 | July 2 | Sports Journalism (အားကစားသတင်းထောက်နေ့) | Anguttara Nikaya, Sacca | The Science of Objectivity
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
သာသနာတော်နှစ် ၂၅၆၈ ခုနှစ်၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၆ ခုနှစ်၊ ခရစ်နှစ် ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ (၂) ရက်၊ အင်္ဂါနေ့။
မင်္ဂလာပါ သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ ဒီနေ့ဟာဆိုရင်ဖြင့် ဇူလိုင်လ (၂) ရက်နေ့၊ နိုင်ငံတကာ အားကစားသတင်းထောက်များနေ့ (World Sports Journalists Day) ဖြစ်ပါတယ်။ ဘုန်းဘုန်းတို့ တရားပွဲကြီးမှာ "အားကစားသတင်းထောက်" ဆိုတဲ့ ခေါင်းစဉ်ကို ဆွေးနွေးမယ်ဆိုတော့ နည်းနည်းတော့ ထူးဆန်းနေမလားမသိဘူး။ ဒါပေမဲ့ ဓမ္မမျက်လုံးနဲ့ ကြည့်လိုက်ရင် လောကကြီးတစ်ခုလုံးဟာ အားကစားကွင်းကြီး တစ်ခုနဲ့ တူပါတယ်။ ငါတို့အားလုံးဟာ ကစားသမားတွေ ဖြစ်သလို၊ ငါတို့ရဲ့ စိတ်ဟာ ဒီပွဲကြီးကို အချိန်နဲ့တစ်ပြေးညီ မှတ်တမ်းတင်နေတဲ့ "သတင်းထောက်" တစ်ယောက်လည်း ဖြစ်နေပြန်ပါတယ်။ အားကစားသတင်းထောက်တစ်ယောက်ရဲ့ အဓိက တာဝန်က ဘာလဲ။ ကွင်းထဲမှာ ဖြစ်ပျက်နေတဲ့ အခြေအနေမှန်ကို ဘက်မလိုက်ဘဲ၊ ပုံကြီးမချဲ့ဘဲ၊ ပရိသတ်ဆီကို အမြန်ဆုံးနဲ့ အမှန်ကန်ဆုံး ပို့ဆောင်ပေးဖို့ ဖြစ်ပါတယ်။ ထို့အတူပါပဲ၊ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ စိတ် (Mind) ဟာလည်း မျက်စိ၊ နား၊ နှာခေါင်း ဆိုတဲ့ ဒွါရတံခါးပေါက်တွေကနေ ဝင်လာတဲ့ အာရုံတွေကို အရှိအတိုင်း သိမြင်ဖို့၊ မှန်ကန်စွာ မှတ်တမ်းတင်ဖို့ တာဝန်ရှိပါတယ်။ ဒါကြောင့် ဒီနေ့မှာ "The Dhamma Reporter" (ဓမ္မသတင်းထောက်) ဆိုတဲ့ ရှုထောင့်ကနေ ကိုယ့်စိတ်ကို ဘယ်လို လေ့ကျင့်မလဲ ဆိုတာကို ဆွေးနွေးသွားကြမှာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဦးဇင်းတို့ Hswagata Museum မှာလည်း ရှေးဟောင်းပစ္စည်းတွေရဲ့ သမိုင်းကြောင်းကို ဖော်ထုတ်တဲ့အခါ "သတင်းထောက်" တစ်ယောက်လိုပဲ အချက်အလက် (Facts) တွေကို စုဆောင်းရပါတယ်။ "ဘယ်သူက လှူခဲ့တာလဲ၊ ဘယ်ခေတ်ကလဲ၊ ဘယ်နေရာက ရတာလဲ" ဆိုတဲ့ မေးခွန်းတွေ (5 Ws and 1 H) ကို မေးပြီး အမှန်တရားကို ရှာဖွေရပါတယ်။ ဒီလို ရှာဖွေတဲ့နေရာမှာ "ငါ ထင်တယ်" (Assumption) ဆိုတာကို ဖယ်ထားပြီး "ငါ တွေ့တယ်" (Observation) ဆိုတာကိုပဲ ဦးစားပေးရပါတယ်။ ဒါဟာ ဝိပဿနာ ရှုမှတ်ခြင်းရဲ့ အခြေခံ အုတ်မြစ်လည်း ဖြစ်ပါတယ်။ ဝိပဿနာဆိုတာ ကိုယ့်ခန္ဓာထဲမှာ ဖြစ်ပျက်နေတဲ့ ရုပ်နာမ်သဘောတရားတွေကို သတင်းထောက်တစ်ယောက်လို စောင့်ကြည့် (Observe) ပြီး မှတ်တမ်းတင်ခြင်း (Note) ပဲ ဖြစ်ပါတယ်။
ကဲ... တရားတော်ကို နက်နက်နဲနဲ မသွားခင်မှာ၊ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ စိတ်ကို "Objective Observer" (ဘက်မလိုက်ဘဲ စောင့်ကြည့်သူ) တစ်ယောက် ဖြစ်လာအောင် သမထ လေ့ကျင့်ခန်းလေး တစ်ခု လုပ်ကြည့်ရအောင်။ ဒီနေ့ ကျင့်မယ့် နည်းလမ်းကတော့ "Slow Motion Replay Meditation" (ရုပ်ရှင်ပြကွက် ပြန်ကြည့် သမထ) လို့ ခေါ်နိုင်ပါတယ်။ အားကစားပွဲတွေမှာ ဒိုင်လူကြီးက အဆုံးအဖြတ် ခက်ခဲတဲ့အခါ "VAR" (Video Assistant Referee) ကြည့်သလိုမျိုး၊ ဦးဇင်းတို့ကလည်း ကိုယ့်ရဲ့ ဝင်လေထွက်လေကို အနုစိတ် ပြန်ကြည့်ကြမှာပါ။
ခန္ဓာကိုယ်ကို ဖြောင့်ဖြောင့်ထားပါ။ မျက်လုံးကို မှိတ်ထားပါ။ ပုံမှန် အသက်ရှူနေကျအတိုင်း ရှူပါ။ ဒါပေမဲ့ စိတ်ထဲမှာတော့ ကိုယ့်ရဲ့ ဝင်လေလေး တစ်ကြောင်းလုံးကို "Slow Motion" (အနှေးပြကွက်) နဲ့ ကြည့်နေတယ်လို့ သဘောထားလိုက်ပါ။ လေလေး နှာသီးဝကို စထိလိုက်တဲ့ အချိန် (Start)၊ တဖြည်းဖြည်း ဝင်သွားတဲ့ အချိန် (Middle)၊ ဆုံးသွားတဲ့ အချိန် (End)။ ဒီဖြစ်စဉ် တစ်ခုလုံးကို အသေးစိတ် လိုက်ကြည့်ပါ။ သတင်းထောက်တစ်ယောက်ဟာ Goal ဝင်သွားတဲ့ အချိန်ကို မျက်တောင်မခတ်တမ်း ကြည့်သလိုမျိုး၊ ယောဂီကလည်း လေလေး ဝင်သွားတာကို သတိ (Sati) နဲ့ ကပ်ပြီး ကြည့်ပါ။ "ဝင်.... တယ်..." လို့ စိတ်ထဲကနေ မှတ်တမ်းတင်ပါ။ ထွက်လေ ထွက်သွားရင်လည်း "ထွက်.... တယ်..." လို့ မှတ်တမ်းတင်ပါ။ ကြားထဲမှာ အတွေးတစ်ခု ဝင်လာရင် "အတွေး ဝင်လာတယ်" လို့ပဲ သတင်းပို့လိုက်ပါ။ "ဒီအတွေးက ကောင်းတယ်၊ ဆိုးတယ်" လို့ ဝေဖန်ချက် (Commentary) မပေးပါနဲ့။ သတင်းထောက်ရဲ့ အလုပ်က သတင်းပို့ဖို့ပါ၊ တရားစီရင်ဖို့ မဟုတ်ပါဘူး။
တစ်မိနစ်လောက် ဒီလိုလေး ငြိမ်ငြိမ်လေး နေကြည့်ပါ။ အသက်ရှူသံကို နားထောင်ပါ။ ခန္ဓာကိုယ်ရဲ့ လှုပ်ရှားမှုကို ခံစားပါ။ စိတ်က တခြားရောက်သွားရင် "တခြား ရောက်သွားကြောင်း" သတင်းပို့ပြီး မူလနေရာကို ပြန်ခေါ်လာပါ။ မာန်မဲစရာ မလိုပါဘူး။ "Cut! ပြန်ရိုက်မယ်" ဆိုတဲ့ ဒါရိုက်တာတစ်ယောက်လိုပဲ၊ စိတ်ကို ပြန်ထိန်းကျောင်းပေးပါ။ ကဲ... စိတ်ကလေး ငြိမ်သက်ပြီး အာရုံစူးစိုက်မှု ကောင်းလာပြီဆိုရင် ဦးဇင်းတို့ရဲ့ သိပ္ပံနည်းကျ အားကစားသတင်းပညာနဲ့ ဓမ္မသဘောတရားတွေကို ဆက်လက် လေ့လာကြရအောင်။
ကဲ... သူတော်ကောင်းတို့ရေ၊ ဦးဇင်းတို့ အခု ပြောမယ့် အကြောင်းအရာကတော့ "Sports Journalism" (အားကစား သတင်းစာပညာ) နဲ့ "The Science of Objectivity" (ဘက်လိုက်မှုကင်းစင်ခြင်း သိပ္ပံ) အကြောင်း ဖြစ်ပါတယ်။ အားကစား သတင်းထောက်တစ်ယောက် ဖြစ်ရတာ လွယ်တယ်လို့ ထင်ရပေမဲ့ တကယ်တမ်းကျတော့ အင်မတန် ခက်ခဲပါတယ်။ ဘာကြောင့်လဲဆိုတော့ အားကစားပွဲတစ်ခုဟာ စက္ကန့်ပိုင်းအတွင်းမှာ အပြောင်းအလဲတွေ အများကြီး ဖြစ်သွားနိုင်လို့ပါပဲ။ ဘောလုံးပွဲတစ်ပွဲမှာ ဂိုးဝင်သွားတာလား၊ မဝင်တာလား၊ လူကျွံတာလား၊ မကျွံတာလား ဆိုတာကို မျက်စိတစ်မှိတ် လျှပ်တစ်ပြက် အတွင်းမှာ ဆုံးဖြတ်ရပါတယ်။ အဲဒီအပြင် သတင်းထောက် ကိုယ်တိုင်ကလည်း လူသားဖြစ်တဲ့အတွက် သူ့မှာလည်း သူကြိုက်တဲ့ အသင်း (Favorite Team) ရှိနိုင်ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ သတင်းရေးတဲ့အခါကျတော့ ကိုယ်ကြိုက်တဲ့အသင်း ရှုံးနေရင်တောင်မှ "ရှုံးနေတယ်" လို့ အမှန်အတိုင်း ရေးရပါတယ်။ ဒါကို "Objectivity" (ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်ကျကျ ရှုမြင်ခြင်း) လို့ ခေါ်ပါတယ်။
ခေတ်သစ် ဦးနှောက်နှင့် အာရုံကြောသိပ္ပံ (Neuroscience) အရ ဦးနှောက်ဟာ သတင်းအချက်အလက်ကို လက်ခံရရှိတဲ့အခါ "Raw Data" (အကြမ်းထည် အချက်အလက်) အနေနဲ့ လက်ခံတာ နည်းပြီး၊ "Perception" (ထင်မြင်ယူဆချက်) အနေနဲ့ ပြောင်းလဲလက်ခံတာက များတယ်လို့ ဆိုပါတယ်။ ဥပမာ - ဒိုင်လူကြီးက ကိုယ်အားပေးတဲ့ အသင်းဘက်ကို အပြစ်ပေးလိုက်ရင်၊ ပရိသတ်တွေက "ဒိုင်လူကြီး မျက်စိကန်းနေလား" လို့ ဒေါသထွက်ကြတယ်။ တကယ်တော့ ဒိုင်လူကြီးက မှန်ကောင်းမှန်နိုင်ပေမဲ့၊ ပရိသတ်ရဲ့ ဦးနှောက်ထဲမှာ "Bias" (ဘက်လိုက်မှု) ဆိုတဲ့ မျက်မှန်စိမ်း တပ်ထားတဲ့အတွက် အမှန်ကို မမြင်တော့တာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါကို စိတ်ပညာမှာ "Confirmation Bias" (မိမိထင်တာကိုပဲ အမှန်လို့ ယူဆခြင်း) လို့ ခေါ်ပါတယ်။
အားကစားလောကမှာ ဒီလို လူသားရဲ့ အားနည်းချက် (Human Error) တွေကို ကျော်လွှားဖို့အတွက် နည်းပညာတွေ သုံးလာကြပါတယ်။ အထင်ရှားဆုံးကတော့ "High-Speed Camera" တွေနဲ့ "VAR" စနစ်တွေပါပဲ။ ကင်မရာဆိုတာ စိတ်ခံစားချက် မရှိပါဘူး။ သူက အလင်းတန်း (Light Photons) တွေကို ဖမ်းယူပြီး ပုံရိပ်အဖြစ် ပြောင်းပေးရုံပါပဲ။ "ဒီကောင် လူကောင်း၊ ဒီကောင် လူဆိုး" လို့ ကင်မရာက မဆုံးဖြတ်ပါဘူး။ ဘောလုံးက စည်းကျော်ရင် "ကျော်တယ်" လို့ ပြမယ်၊ မကျော်ရင် "မကျော်ဘူး" လို့ ပြမယ်။ ဒါဟာ "Pure Observation" (သန့်စင်သော ရှုမြင်ခြင်း) ပါပဲ။ ဦးဇင်းတို့ ဝိပဿနာ ရှုတယ်ဆိုတာလည်း ကိုယ့်ရဲ့ စိတ်ကို အဲဒီ ကင်မရာလို ဖြစ်အောင် လေ့ကျင့်ပေးတာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ဥပမာပေးရရင်... တရားခွင်တစ်ခုမှာ သက်သေထွက်ဆိုတဲ့ အခြေအနေကို မြင်ယောင်ကြည့်ပါ။ သက်သေနှစ်ယောက် ရှိတယ်။ ပထမ သက်သေက "ကျွန်တော် ထင်တာကတော့ တရားခံက မကောင်းတဲ့လူဗျ၊ သူ့မျက်နှာကြည့်ရတာ သူခိုးရုပ်ပဲ" လို့ ပြောတယ်။ ဒါဟာ "Subjective Opinion" (ပုဂ္ဂလဓိဋ္ဌာန် ထင်မြင်ချက်) ပါ။ တရားသူကြီးက ဒါကို လက်မခံပါဘူး။ ဒုတိယ သက်သေကျတော့ "ကျွန်တော် ည ၈ နာရီမှာ သူ့ကို တွေ့တယ်။ သူက အိမ်ထဲကို ဝင်သွားတယ်။ သူ့လက်ထဲမှာ အိတ်နီ ပါတယ်" လို့ ပြောတယ်။ သူက ကောင်းတယ်/ဆိုးတယ် မပြောဘဲ၊ သူမြင်တာကိုပဲ (Facts) ပြောတယ်။ ဒါကို "Objective Fact" လို့ ခေါ်ပါတယ်။ ဦးဇင်းတို့ စိတ်ကို Audit လုပ်တဲ့အခါမှာလည်း ပထမ သက်သေလို မဖြစ်စေရဘဲ၊ ဒုတိယ သက်သေလို ဖြစ်အောင် ကျင့်ကြံရမှာ ဖြစ်ပါတယ်။
နောက်ထပ် စိတ်ဝင်စားစရာ သိပ္ပံသဘောတရား တစ်ခုကတော့ "Signal to Noise Ratio" (သတင်းအချက်အလက်နှင့် ဆူညံသံ အချိုးအစား) ဖြစ်ပါတယ်။ အားကစားကွင်းထဲမှာ ပရိသတ်တွေ အော်ဟစ်အားပေးသံတွေ၊ လေချွန်သံတွေ အများကြီး ရှိပါတယ်။ သတင်းထောက်တစ်ယောက်ဟာ အဲဒီ "Noise" (ဆူညံသံ) တွေကြားထဲကနေ တကယ့် "Signal" (ဖြစ်ပျက်နေတဲ့ ပွဲအခြေအနေ) ကို ခွဲခြားနားထောင်နိုင်ရပါတယ်။ ထို့အတူပါပဲ၊ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ စိတ်ထဲမှာလည်း "လောဘသံ၊ ဒေါသသံ၊ မောဟသံ" ဆိုတဲ့ ဆူညံသံ (Internal Noise) တွေ အမြဲတမ်း ဆူညံနေပါတယ်။ "ငါ မကျေနပ်ဘူး၊ ငါ လိုချင်တယ်၊ ငါ့ကို ဘယ်သူက ဘာပြောလဲ" ဆိုတဲ့ အတွေးသံတွေပေါ့။ ဝိပဿနာဉာဏ် (Insight Wisdom) ဆိုတာ အဲဒီ ဆူညံသံတွေကို ဖယ်ရှားပြီး၊ ရုပ်နဲ့နာမ်ရဲ့ ဖြစ်ပျက်သံ (Signal) ကို ကြားအောင် နားထောင်ခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။
ဒါကို နောက်တစ်မျိုး ဥပမာပေးရရင်... ရေဒီယို လိုင်းဖမ်းသလိုပါပဲ။ လိုင်းမကြည်ရင် တစီစီနဲ့ မြည်နေတတ်ပါတယ်။ အသံက ဝိုးတဝါးပဲ ကြားရတယ်။ ဒါက "မောဟ" (Moha) ဖုံးလွှမ်းနေတဲ့ စိတ်ပါ။ လိုင်းကြည်သွားတဲ့အခါ အသံက ရှင်းလင်းပြတ်သားသွားတယ်။ သတင်းကြေညာသူ ဘာပြောတယ်ဆိုတာ တစ်လုံးမကျန် ကြားရတယ်။ ဒါက "သတိ" (Sati) နဲ့ "ပညာ" (Panna) ရှိတဲ့ စိတ်ပါ။ အားကစားသတင်းထောက်ကောင်း တစ်ယောက်ဟာ ဆူညံနေတဲ့ ကွင်းဘေးမှာ ထိုင်နေပေမဲ့ သူ့အာရုံ (Focus) ကတော့ ကွင်းထဲက ဘောလုံးဆီမှာပဲ ရှိနေပါတယ်။ ဘေးက ဘယ်လောက် အော်အော်၊ သူကတော့ သူ့အလုပ်သူ လုပ်ပါတယ်။ ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်ဟာလည်း လောကဓံတွေ ဘယ်လောက် ဆူညံပလောင်နေပါစေ၊ ကိုယ့်ရဲ့ ကမ္မဋ္ဌာန်းအာရုံ (Meditation Object) ပေါ်မှာပဲ စိတ်ကို တည်ငြိမ်စွာ ထားရှိရမှာ ဖြစ်ပါတယ်။
- "Accuracy" (တိကျမှန်ကန်မှု) ဆိုတာ သတင်းထောက်ရဲ့ အသက်ဖြစ်သလို၊ "Yatha Bhuta Nana" (ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိမြင်ခြင်း) ဆိုတာ ယောဂီရဲ့ အသက်ပါပဲ။ ကိုယ့်စိတ်ထဲမှာ ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့ ခံစားချက်တွေကို အရှိကို အရှိအတိုင်း၊ အမှန်ကို အမှန်အတိုင်း ရှုမြင်နိုင်ဖို့အတွက် "Mindfulness Camera" (သတိကင်မရာ) ကို အမြဲတမ်း ဖွင့်ထားကြပါစို့။
ဦးဇင်းတို့တွေ ရှေ့ပိုင်းမှာ အားကစားသတင်းထောက်တစ်ယောက်ရဲ့ "Objectivity" (ဘက်မလိုက်မှု) အကြောင်းကို သိပ္ပံနည်းကျ ဆွေးနွေးခဲ့ကြပြီးပါပြီ။ အခုအခါမှာတော့ ဒီသဘောတရားကို မြတ်စွာဘုရားရှင်ရဲ့ ဒေသနာတော်တွေနဲ့အညီ နှိုင်းယှဉ်လေ့လာကြည့်ကြရအောင်။ ဒီနေ့ ဇူလိုင်လ (၂) ရက်နေ့အတွက် သတ်မှတ်ထားတဲ့ ပိဋကတ်တော် အကိုးအကားကတော့ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်မှာ လာရှိတဲ့ "သစ္စသုတ်" (Sacca Sutta) နဲ့ ဒကာကြီးတို့ သတ်မှတ်ထားတဲ့ "Verse 93" (ရတနာသုံးပါး - ၄) ဖြစ်ပါတယ်။
ဒီနေ့အတွက် သက်ဆိုင်တဲ့ ပါဠိတော် ဂါထာလေးကို ဦးစွာပထမ ပူဇော်ကြည့်ရအောင်။
"ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ၊ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနာ ပဟာယ စ။
သစ္စဝါဒီ သဒါ ဟောတိ၊ ပညာဝါ အတိရောစတိ။" (Verse 93)
ဒီဂါထာလေးရဲ့ အနက်အဓိပ္ပာယ် (Nissaya) ကတော့ -
ယထာဘူတံ = ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ ဖြစ်ပျက်နေသော သဘောတရားကို၊ ပဇာနာတိ = အမှန်အတိုင်း ခွဲခြားသိမြင်၏။ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနာ စ = မှားယွင်းသော အယူဝါဒတို့၏ တည်ရာတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ပဟာယ = ပယ်စွန့်၍၊ သဒါ = အခါခပ်သိမ်း၊ သစ္စဝါဒီ = အမှန်ကိုသာ ဆိုလေ့ရှိသူသည်၊ ဟောတိ = ဖြစ်၏။ ပညာဝါ = ပညာရှိသော ထိုသူသည်၊ အတိရောစတိ = အလွန်တရာ တင့်တယ်လှပပေ၏။
ဒီဂါထာမှာ ပါတဲ့ "ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ" (ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိခြင်း) ဆိုတဲ့ စကားလုံးဟာ ဒီနေ့ ဦးဇင်းတို့ ဆွေးနွေးနေတဲ့ "Sports Journalism" ရဲ့ အသက်ဝိညာဉ်ပါပဲ။ သတင်းထောက်တစ်ယောက်ဟာ ကွင်းထဲမှာ ဖြစ်ပျက်နေတဲ့ အဖြစ်အပျက်ကို "ကိုယ့်စိတ်ထင်တာ" (Subjective View) နဲ့ ရောမရေးဘဲ၊ "မြင်သည့်အတိုင်း" (Objective Fact) ရေးသားရပါတယ်။ ပါဠိလို ပြောရင်တော့ "ဒိဋ္ဌိ" (Ditthi) ကင်းစင်ပြီး "ပညာ" (Panna) နဲ့ ကြည့်တာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ စိတ်ထဲမှာ အရာရာကို ပုံကြီးချဲ့တတ်တဲ့၊ ဒါမှမဟုတ် ကိုယ်လိုချင်တဲ့ဘက်ကို ဆွဲတွေးတတ်တဲ့ "ဒိဋ္ဌိ" ဆိုတဲ့ မျက်မှန်စိမ်းကြီး တပ်ထားလေ့ ရှိပါတယ်။ အဲဒီ မျက်မှန်ကို ချွတ်လိုက်မှသာ အမှန်တရား (Sacca) ကို မြင်ရမှာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ဥပမာတစ်ခုနဲ့ ရှင်းပြရရင်... ဘောလုံးပွဲ ကြည့်နေတဲ့ ပရိသတ် နှစ်ယောက်ကို မြင်ယောင်ကြည့်ပါ။ တစ်ယောက်က အသင်း (A) ကို အားပေးတယ်၊ နောက်တစ်ယောက်က အသင်း (B) ကို အားပေးတယ်။ ကွင်းထဲမှာ ဒိုင်လူကြီးက ဝီစီမှုတ်လိုက်တဲ့အခါ၊ အသင်း (A) ပရိသတ်က "ဒါ ငါတို့ဘက်ကို မျက်နှာလိုက်တာ" လို့ မြင်ပြီး၊ အသင်း (B) ပရိသတ်ကတော့ "ဒါ မတရားဘူး" လို့ မြင်တယ်။ ဖြစ်ရပ်က တစ်ခုတည်းပါ (ဝီစီမှုတ်လိုက်ခြင်း)။ ဒါပေမဲ့ မြင်ပုံချင်း မတူကြဘူး။ ဘာကြောင့်လဲဆိုတော့ သူတို့ရဲ့ မျက်လုံးထဲမှာ "Bias" ဆိုတဲ့ ဒိဋ္ဌိအရောင်တွေ စွန်းထင်းနေလို့ပါပဲ။ ဝိပဿနာ ရှုတယ်ဆိုတာ အဲဒီ ပရိသတ်နှစ်ယောက်လုံးရဲ့ နေရာကနေ ဖယ်ခွာပြီး၊ ဘက်မလိုက်တဲ့ ကင်မရာ (Camera) တစ်လုံးလို ကြည့်ရှုခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။ ကင်မရာက "ဒါ ကောင်းတယ်၊ ဆိုးတယ်" လို့ မဆုံးဖြတ်ပါဘူး။ "ဝီစီသံ ကြားတယ်၊ လက်မြှောက်လိုက်တယ်" ဆိုတဲ့ ဖြစ်စဉ်ကိုပဲ မှတ်တမ်းတင်ပါတယ်။ ဒါဟာ "ယထာဘူတံ" ကျင့်စဉ်ပါပဲ။
ပါဠိစာပေမှာ "ဒိဋ္ဌိ" (View/Opinion) နဲ့ "ဉာဏ" (Knowledge/Insight) ကို သေသေချာချာ ခွဲခြားထားပါတယ်။ ဒိဋ္ဌိဆိုတာ "ငါ့အမြင်" ပါ။ ဉာဏဆိုတာ "ဓမ္မအမြင်" ပါ။ သတင်းထောက်တစ်ယောက်က "ဒီကစားသမား ညံ့တယ်" လို့ ရေးရင် ဒါဟာ ဒိဋ္ဌိ (Opinion) ပါ။ "ဒီကစားသမားက ဘောလုံးကို ၃ ကြိမ် လွဲချော်ခဲ့တယ်" လို့ ရေးရင် ဒါဟာ ဉာဏ (Fact) ပါ။ ဦးဇင်းတို့ တရားအားထုတ်တဲ့အခါမှာလည်း ကိုယ့်စိတ်ကို "ငါ စိတ်မကောင်းဘူး" (Opinion) လို့ မရှုဘဲ၊ "ဒေါသစိတ် ဖြစ်ပေါ်နေတယ်" (Fact) လို့ ရှုမြင်တတ်ဖို့ လိုအပ်ပါတယ်။
ကဲ... အခုဆိုရင် ဦးဇင်းတို့ ဓမ္မသဘောတရားတွေကို နားလည်ပြီးပြီ ဆိုတော့၊ လက်တွေ့ကျတဲ့ "Vipassana Mechanism" (ဝိပဿနာ ယန္တရား) ဘက်ကို ကူးကြရအောင်။ ဒီနေ့အတွက် ဦးဇင်းတို့ အဓိကထား ရှုမှတ်ရမယ့် ရှုကွက် (Shu-kwet) ကတော့ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် စက်ဝိုင်းဒေသနာတော်ထဲက "ဒိဋ္ဌောဃ" (Ditthogha - Flood of Views) ဆိုတဲ့ ရေအလျဉ်နဲ့ "နာမ်ရုပ်" (Namarupa) ဖြစ်စဉ်ကို သတင်းထောက်တစ်ယောက်လို စောင့်ကြည့်တဲ့ နည်းလမ်း ဖြစ်ပါတယ်။
ဦးဇင်းတို့ရဲ့ စိတ်အလုပ်လုပ်ပုံကို "Newsroom" (သတင်းခန်း) တစ်ခုနဲ့ နှိုင်းယှဉ်ပြီး လေ့လာကြည့်ရအောင်။
ပထမဆုံး "ဖဿ" (Phassa - Contact) ဆိုတဲ့ အဆင့်။ ဒါက သတင်းထောက် ကွင်းထဲက အဖြစ်အပျက်ကို မြင်လိုက်တဲ့ အဆင့်ပါ။ မျက်စိ (Eye) နဲ့ အဆင်း (Form) တိုက်ဆုံလိုက်တဲ့အခါ "မြင်စိတ်" (Seeing Consciousness) ပေါ်လာပါတယ်။ ဒါဟာ "Raw Footage" (မတည်းဖြတ်ရသေးသော ရုပ်သံ) ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီအဆင့်မှာ ကုသိုလ်/အကုသိုလ် မဖြစ်သေးပါဘူး။
ဒုတိယအဆင့်က "သညာ" (Sanna - Perception)။ ဒါက သတင်းထောက်က "ဒါ ဘာလဲ" လို့ ခေါင်းစဉ်တပ်လိုက်တဲ့ အဆင့်ပါ။ "ဒါက ငါ့ရန်သူပဲ"၊ "ဒါက ငါကြိုက်တဲ့ အစားအစာပဲ" ဆိုပြီး မှတ်ဉာဏ်ဟောင်းတွေနဲ့ တိုက်ဆိုင်ပြီး Label တပ်လိုက်ပါတယ်။
တတိယအဆင့်က "သင်္ခါရ" (Sankhara - Volitional Formation)။ ဒါကတော့ "Editor" (စာတည်း) ဝင်ပါလာတဲ့ အဆင့်ပါပဲ။ သညာက ပေးလိုက်တဲ့ အချက်အလက်အပေါ်မှာ မူတည်ပြီး "ဒါ မတရားဘူး၊ ငါ လက်စားချေမယ်" သို့မဟုတ် "ငါ လိုချင်တယ်" ဆိုပြီး ဇာတ်လမ်းတွေ (Stories) ဖန်တီးပါတော့တယ်။ အဲဒီ ဇာတ်လမ်းတွေကနေတဆင့် "ဒိဋ္ဌိ" (View) ဆိုတဲ့ ဆောင်းပါးဆိုးကြီးတွေ ထွက်လာပါတယ်။
ယောဂီရဲ့ တာဝန်က ဘာလဲ။ ယောဂီဆိုတာ "Editor" (သင်္ခါရ) ရဲ့ လုပ်ရပ်ကို စောင့်ကြည့်ရမယ့် "Chief Editor" (အယ်ဒီတာချုပ်) သို့မဟုတ် "Auditor" (စာရင်းစစ်) ဖြစ်ပါတယ်။ စိတ်ထဲမှာ "သူက ငါ့ကို စော်ကားတယ်" ဆိုတဲ့ အတွေး (Story) ပေါ်လာရင်၊ ယောဂီက ချက်ချင်း "Cut!" လုပ်ရပါမယ်။ "နေဦး... ဒါ အမှန်တရားလား၊ ဒါမှမဟုတ် မင်း ရေးနေတဲ့ ဝတ္ထုလား" လို့ မေးခွန်းထုတ်ရပါမယ်။ ဝိပဿနာ ရှုတယ်ဆိုတာ အဲဒီ ဇာတ်လမ်းတွေကို ဖျက်ပြီး၊ မူလအစ "မြင်ကာမတ္တ၊ ကြားကာမတ္တ" (Just seeing, just hearing) ဆိုတဲ့ အဆင့်ကို ပြန်သွားတာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဒါကို နောက်တစ်မျိုး ဥပမာပေးရရင်... "Fake News" (သတင်းတု) တွေ ပျံ့နှံ့နေတဲ့ Facebook ကို သုံးနေသလိုပါပဲ။ ဦးဇင်းတို့ စိတ်ထဲမှာ နေ့စဉ်နဲ့အမျှ သတင်းတုတွေ တက်လာပါတယ်။ "မင်း အသုံးမကျဘူး"၊ "သူများတွေက မင်းထက် သာနေပြီ"၊ "မင်းတော့ ဒုက္ခရောက်တော့မယ်" ဆိုတဲ့ အတွေးတွေဟာ မာရ်နတ် လွှင့်တင်ထားတဲ့ Fake News တွေပါ။ ပုထုဇဉ်တွေက အဲဒီသတင်းတွေကို ယုံပြီး၊ Like ပေးကြ၊ Share ကြ (ထပ်ခါထပ်ခါ တွေးကြ) လုပ်ကြတယ်။ ယောဂီကတော့ "Fact Checker" (သတင်းအမှန် စိစစ်သူ) ဖြစ်ရပါမယ်။ အတွေးတစ်ခု ပေါ်လာရင် "Source" (ဇာစ်မြစ်) ကို စစ်ပါ။ ဒါ လောဘက လာတာလား၊ ဒေါသက လာတာလား။ အခြေအမြစ် မရှိရင် "Fake News" လို့ သတ်မှတ်ပြီး ပယ်လိုက် (Swipe) ရပါမယ်။
အထူးသဖြင့် ဒီနေ့အတွက် သတ်မှတ်ထားတဲ့ "ဒိဋ္ဌောဃ" (Flood of Views) ဆိုတာကို သတိပြုပါ။ ရေလွှမ်းမိုးခြင်း (Flood) ဆိုတာ ရေနည်းနည်းချင်း စုရာကနေ ဖြစ်လာတာပါ။ ထို့အတူပါပဲ၊ ဦးဇင်းတို့ဟာ ကိုယ့်ရဲ့ အယူအဆ (Opinions) လေးတွေကို တစ်ခုပြီး တစ်ခု စုဆောင်းရင်းနဲ့ နောက်ဆုံးမှာ ကိုယ့်အယူအဆ ရေလွှမ်းမိုးမှုထဲမှာ ကိုယ်ပြန်နစ်မွန်းသွားကြပါတယ်။ "အားကစားသတင်းထောက်" တစ်ယောက်ဟာ ပွဲပြီးရင် အဲဒီပွဲအကြောင်း မေ့လိုက်နိုင်ပေမဲ့၊ ပရိသတ်တွေကတော့ ပွဲပြီးတာတောင် မပြီးနိုင်ဘဲ၊ လက်ဖက်ရည်ဆိုင်မှာ ငြင်းခုံကြ၊ ရန်ဖြစ်ကြနဲ့ "ဒိဋ္ဌိရေစီး" ထဲမှာ မျောပါနေကြပါတယ်။ ယောဂီကတော့ "အာရုံတစ်ခုဟာ ဖြစ်ပြီးရင် ပျက်သွားပြီ" ဆိုတဲ့ အမှန်တရားကို သိတဲ့အတွက် အဲဒီ ရေစီးထဲမှာ မမျောပါတော့ပါဘူး။
ဘယ်လို ရှုမှတ်မလဲ။ (How to Practice):
အခု ယောဂီတို့ ထိုင်နေရင်းနဲ့ အသံတစ်ခု ကြားလိုက်တယ် ဆိုပါစို့ (ဥပမာ - ကားဟွန်းသံ)။
၁။ နား (Ear) နဲ့ အသံ (Sound) တိုက်ဆိုင်မှု "ဖဿ" ဖြစ်တယ်။ (Contact)
၂။ "ကားသံပဲ" လို့ "သညာ" နဲ့ မှတ်လိုက်တယ်။ (Perception)
၃။ ချက်ချင်းပဲ "နားငြီးလိုက်တာ၊ ဘယ်ကောင် ဟွန်းတီးနေတာလဲ" ဆိုတဲ့ "သင်္ခါရ" (Reaction/Story) ပေါ်လာတယ်။
အဲဒီ အဆင့် (၃) ကို ဖမ်းရမှာပါ။ "ဒေါသစိတ် ပေါ်နေတယ်" လို့ သိလိုက်ပါ။ "နားငြီးတယ်" ဆိုတာ ကိုယ့်ရဲ့ Opinion (ဒိဋ္ဌိ) ပါ။ "အသံ ကြားတယ်" ဆိုတာက Fact (သစ္စာ) ပါ။ Fact နဲ့ Opinion ကို ခွဲခြားလိုက်တာနဲ့ တစ်ပြိုင်နက် စိတ်က ငြိမ်းအေးသွားပါလိမ့်မယ်။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... ရုပ်ရှင်ရုံထဲမှာ ရုပ်ရှင်ကြည့်နေသလိုပါပဲ။ ရုပ်ရှင်ထဲမှာ သရဲကား ပြနေတယ်။ ပရိသတ်တွေက ကြောက်ပြီး အော်ကြတယ်။ ဒါပေမဲ့ ရုပ်ရှင်ပြစက်ခန်းထဲက ဝန်ထမ်း (Operator) ကတော့ မကြောက်ပါဘူး။ ဘာလို့လဲဆိုတော့ သူက "ဒါ အလင်းတန်းတွေ ပိတ်ကားပေါ် ထိုးထားတာပဲ" ဆိုတဲ့ "Mechanism" (ယန္တရား) ကို သိနေလို့ပါပဲ။ ဝိပဿနာ ရှုတယ်ဆိုတာ အဲဒီ Operator နေရာကနေ နေထိုင်ခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။ လောကကြီးမှာ ဘာတွေပဲ ဖြစ်ဖြစ်၊ "ဒါ ရုပ်နာမ်တွေရဲ့ ပြဇာတ်ပဲ" လို့ သိမြင်နေရင်၊ လောကဓံကြောင့် တုန်လှုပ်မှု မရှိတော့ပါဘူး။
ဒီနေ့အတွက် Hswagata Policy နဲ့ ချိတ်ဆက်ရရင်... Policy Ref: Pol 25, Art 25.1 မှာ "Information Integrity and Verification" (သတင်းအချက်အလက် တည်ကြည်မှုနှင့် အတည်ပြုခြင်း) အကြောင်း ပြဋ္ဌာန်းထားပါတယ်။ ပြတိုက်ဝန်ထမ်းတွေဟာ သတင်းတစ်ခုကို ဖြန့်ချိတော့မယ်ဆိုရင် "Verify" (အတည်ပြု) လုပ်ရမယ်၊ ကောလာဟလ (Rumor) မဖြစ်စေရဘူးလို့ ဆိုထားပါတယ်။ ထို့အတူ ယောဂီဟာလည်း ကိုယ့်စိတ်ထဲမှာ ပေါ်လာတဲ့ အတွေးတိုင်းကို ချက်ချင်း လက်မခံဘဲ၊ "ဒါ ကုသိုလ်လား၊ အကုသိုလ်လား"၊ "ဒါ အမှန်လား၊ အမှားလား" ဆိုတာကို Verification Process (စိစစ်ခြင်း လုပ်ငန်းစဉ်) ဖြတ်သန်းပြီးမှသာ လက်ခံရမှာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါမှသာလျှင် "သစ္စဝါဒီ" (အမှန်ကို ဆိုသူ)၊ "ပညာဝါ" (ပညာရှိသူ) ဖြစ်လာမှာ ဖြစ်ပါတယ်။
သင်ဟာ သင့်ဘဝရဲ့ သတင်းထောက်ပါပဲ။ သင် ရေးလိုက်တဲ့ သတင်း (အတွေး) တွေက သင့်ရဲ့ ကံကြမ္မာ (Newspaper) ကို ဖန်တီးနေတာပါ။ သတင်းမှားတွေ၊ အပုပ်ချသတင်း (Toxic Thoughts) တွေ ရေးနေမလား၊ ဒါမှမဟုတ် အမှန်တရားနဲ့ ဓမ္မသတင်းကောင်း (Wholesome Thoughts) တွေ ရေးမလား ဆိုတာ သင်ကိုယ်တိုင် ရွေးချယ်ရမှာ ဖြစ်ပါတယ်။ အားကစားကွင်းထဲက ဒိုင်လူကြီး မမှန်ရင်တောင်၊ ကိုယ့်စိတ်ထဲက "သတိ" ဒိုင်လူကြီးကတော့ အမြဲတမ်း မှန်ကန်နေဖို့ လိုအပ်ပါတယ်။
ဦးဇင်းတို့တွေ "Sports Journalism" (အားကစားသတင်းစာပညာ) နဲ့ "Objectivity" (ဘက်မလိုက်မှု) အကြောင်းကို ဓမ္မရှုထောင့်ကနေ လေ့လာခဲ့ပြီးပါပြီ။ အခုအခါမှာတော့ ဒီသဘောတရားကို လက်တွေ့ဘဝမှာ ဘယ်လို ကျင့်သုံးမလဲ၊ ဦးဇင်းတို့ Hswagata Museum မှာ လက်တွေ့ ကြုံတွေ့ခဲ့ရတဲ့ ဖြစ်ရပ်မှန်လေးတစ်ခုနဲ့ ယှဉ်ပြီး လေ့လာကြည့်ကြရအောင်။ ဒီဖြစ်ရပ်လေးကတော့ Case ID: Case-2584 လို့ မှတ်တမ်းတင်ထားတဲ့ "The Biased Report" (ဘက်လိုက်သော အစီရင်ခံစာ) ဆိုတဲ့ ဖြစ်ရပ်လေးပဲ ဖြစ်ပါတယ်။
လွန်ခဲ့တဲ့ ၂၀၂၃ ခုနှစ်လောက်ကပေါ့။ Hswagata Museum မှာ "ကိုမျိုး" (အမည်လွှဲ) ဆိုတဲ့ လူငယ်လေးတစ်ယောက် ရှိပါတယ်။ သူက ပြတိုက်ရဲ့ ပြန်ကြားရေးနှင့် မှတ်တမ်းဌာန (Information & Documentation Unit) မှာ တာဝန်ထမ်းဆောင်နေသူပါ။ သူက အရေးအသား အင်မတန် ကောင်းပါတယ်။ စာရေးရင် ဖတ်လို့ကောင်းအောင်၊ စိတ်လှုပ်ရှားစရာ ကောင်းအောင် ရေးတတ်တဲ့ "Creative Writer" တစ်ယောက်ပေါ့။ တစ်နေ့မှာတော့ ပြတိုက်ရဲ့ လုံခြုံရေးဌာန (Security) နဲ့ ဧည့်ကြိုဌာန (Reception) တို့အကြား အကြီးအကျယ် စကားများကြတဲ့ ပြဿနာတစ်ခု ဖြစ်ပွားခဲ့ပါတယ်။ ပြဿနာကတော့ ဧည့်သည်ဝင်ခွင့် လက်မှတ်ကိစ္စနဲ့ ပတ်သက်ပြီး နားလည်မှု လွဲကြတာပါ။
ကိုမျိုးက ဒီဖြစ်စဉ်ကို အစီရင်ခံစာ (Incident Report) ရေးဖို့ တာဝန်ယူရပါတယ်။ သူက ဧည့်ကြိုဌာနက ဝန်ထမ်းတွေနဲ့ ပိုရင်းနှီးတော့ သူ့စိတ်ထဲမှာ "လုံခြုံရေးတွေက တင်းမာလွန်းတယ်၊ ဧည့်ကြိုတွေဘက်က မှန်တယ်" ဆိုတဲ့ "Bias" (အစွဲ) က အစကတည်းက ဝင်နေပါတယ်။ သူ အစီရင်ခံစာ ရေးတဲ့အခါမှာ ဘယ်လိုရေးလိုက်သလဲဆိုတော့ - "လုံခြုံရေးမှူး ဦးလှသည် ဒေါသတကြီးဖြင့် အော်ဟစ်ခဲ့ပြီး၊ ဧည့်ကြိုဝန်ထမ်း မနီကို မျက်ရည်ကျအောင် ပြောဆိုခဲ့သည်" ဆိုပြီး ရေးလိုက်ပါတယ်။ ဖတ်လိုက်တာနဲ့ ဦးလှက "လူဆိုး" (Villain)၊ မနီက "သားကောင်" (Victim) ဆိုတာ ပေါ်လွင်နေပါတယ်။ ဒါဟာ သတင်းထောက်တစ်ယောက်အနေနဲ့ "Commentary" (သုံးသပ်ချက်) တွေ ရောရေးလိုက်တာပါပဲ။
ဒီအစီရင်ခံစာ ဦးဇင်းဆီ ရောက်လာတဲ့အခါ ဦးဇင်းက ဖတ်ကြည့်ပြီး ချက်ချင်း သဘောပေါက်လိုက်ပါတယ်။ "ဒါ Fact မဟုတ်ဘူး၊ ဒါ Fiction (ဝတ္ထု) ဖြစ်နေပြီ" လို့။ ဦးဇင်းက ကိုမျိုးကို ခေါ်လိုက်ပါတယ်။ "ကိုမျိုး... ဒကာကြီး ရေးထားတာ ဖတ်လို့တော့ ကောင်းပါရဲ့။ ဒါပေမဲ့ ဒါဟာ တရားရုံးမှာ သက်သေအဖြစ် သုံးလို့မရဘူး။ ဘာကြောင့်လဲဆိုတော့ 'ဒေါသတကြီး' ဆိုတာ ဘယ်လိုတိုင်းတာလဲ။ 'မျက်ရည်ကျအောင်' ဆိုတာ သူ့ဘာသာ ဝမ်းနည်းလို့ ကျတာလား၊ ဦးလှက ကျအောင် လုပ်တာလား။ ဒါတွေက ဒကာကြီးရဲ့ 'ထင်မြင်ချက်' (Opinion) တွေ ဖြစ်နေတယ်" လို့ ရှင်းပြပါတယ်။
အဲဒီအချိန်မှာပဲ ကိုမျိုးကို Hswagata Museum Policy Ref: Pol 25, Article 25.1 ကို ဖွင့်ပြလိုက်ပါတယ်။ အဲဒီ မူဝါဒမှာ "Information Integrity and Verification: All official reports must differentiate strictly between observed facts and subjective interpretations. Emotional language shall be avoided in incident documentation." (သတင်းအချက်အလက် တည်ကြည်မှုနှင့် အတည်ပြုခြင်း - တရားဝင် အစီရင်ခံစာများအားလုံးသည် တွေ့ရှိချက် အစစ်အမှန်နှင့် ပုဂ္ဂလဓိဋ္ဌာန် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်များကို တိကျစွာ ခွဲခြားရမည်။ စိတ်ခံစားမှုပါသော သုံးနှုန်းမှုများကို ရှောင်ကြဉ်ရမည်) လို့ အတိအလင်း ပြဋ္ဌာန်းထားပါတယ်။
ကိုမျိုးဟာ ချက်ချင်းပဲ သူ့ရဲ့ အမှားကို မြင်သွားပါတယ်။ "မှန်ပါတယ် ဘုရား။ တပည့်တော်က ဇာတ်လမ်းဆင်သလို ရေးမိသွားပါတယ်" လို့ ဝန်ခံပါတယ်။ ပြီးတော့ သူဟာ အစီရင်ခံစာကို "Sports Journalist" (အားကစားသတင်းထောက်) တစ်ယောက်လို ပြန်ပြင်ရေးပါတယ်။ ဘယ်လို ပြင်လိုက်သလဲဆိုတော့ - "မနက် ၁၀:၁၅ နာရီတွင် လုံခြုံရေးမှူး ဦးလှက အသံကျယ်လောင်စွာဖြင့် စကားပြောခဲ့သည်။ ၁၀:၁၇ နာရီတွင် ဧည့်ကြိုဝန်ထမ်း မနီ မျက်ရည်ကျခဲ့သည်" ဆိုပြီး "Facts" (အဖြစ်အပျက်) သက်သက်ကိုပဲ ရေးလိုက်ပါတယ်။ "ဒေါသတကြီး" တို့၊ "သနားစရာ" တို့ကို ဖြုတ်လိုက်ပါတယ်။
ရလဒ်က ဘာဖြစ်သွားသလဲ။ အဲဒီ အစီရင်ခံစာကို ဖတ်ပြီး စီမံခန့်ခွဲရေးအဖွဲ့က ဆုံးဖြတ်ချက်ချတဲ့အခါ ဘက်မလိုက်ဘဲ မျှမျှတတ ဆုံးဖြတ်နိုင်ခဲ့ပါတယ်။ ဦးလှကိုလည်း အပြစ်မပေးဘဲ "Communication Training" (ဆက်ဆံရေး သင်တန်း) ပေးလိုက်သလို၊ မနီကိုလည်း လုပ်ထုံးလုပ်နည်း ပြန်ရှင်းပြလိုက်နိုင်ပါတယ်။ တကယ်လို့သာ ကိုမျိုးရဲ့ ပထမ အစီရင်ခံစာအတိုင်း ဆုံးဖြတ်ခဲ့ရင် ဦးလှကို အလုပ်ထုတ်မိကောင်း ထုတ်မိနိုင်ပြီး၊ အဖွဲ့အစည်းအတွင်းမှာ မညီညွတ်မှုတွေ (Disunity) ဖြစ်ပေါ်လာမှာ ဖြစ်ပါတယ်။ ကိုမျိုးဟာ သူ့ရဲ့ "စာဖျား" (Pen Tip) တစ်ချက်နဲ့ ကုသိုလ်ရော အကုသိုလ်ပါ ဖန်တီးနိုင်တယ် ဆိုတာကို လေးလေးနက်နက် သင်ခန်းစာ ရသွားခဲ့ပါတယ်။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ဥပမာတစ်ခုနဲ့ ထပ်ပြီး ရှင်းပြချင်ပါတယ်။ ခွဲစိတ်ဆရာဝန်တစ်ယောက် ခွဲစိတ်နေတာကို မြင်ယောင်ကြည့်ပါ။ ဆရာဝန်က လူနာရဲ့ ဗိုက်ကို ခွဲလိုက်တဲ့အခါ သွေးတွေ ထွက်လာတယ်။ အဲဒီအချိန်မှာ ဆရာဝန်က "ဟာ... သနားစရာကောင်းလိုက်တာ၊ သွေးတွေ ရဲနေတာပဲ" လို့ စိတ်လှုပ်ရှားပြီး မျက်ရည်ကျနေရင် ခွဲစိတ်လို့ ရပါ့မလား။ မရပါဘူး။ ဆရာဝန်က "ဒါ သွေးကြော၊ ဒါ အသား၊ ဒါ ကင်ဆာအလုံး" ဆိုပြီး "Objective" (ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်) ကျကျ ကြည့်မှသာ အသက်ကယ်လို့ ရမှာပါ။
ထို့အတူပါပဲ ဒကာကြီးတို့ရေ။ ကိုယ့်ဘဝမှာ ပြဿနာတွေ ကြုံလာတိုင်း "ငါ ခံရတယ်၊ သူ လုပ်တယ်" ဆိုပြီး "Drama" (ပြဇာတ်) ခင်းနေရင် ပြဿနာက ရှင်းမှာ မဟုတ်ပါဘူး။ "ဒါက အကြောင်းတရား၊ ဒါက အကျိုးတရား" ဆိုပြီး အေးအေးဆေးဆေး ဓာတ်ခွဲကြည့်နိုင်မှသာ (Diagnosis) အဖြေမှန်ကို ရှာတွေ့မှာ ဖြစ်ပါတယ်။ ကိုမျိုးရဲ့ ဖြစ်ရပ်က ဦးဇင်းတို့ကို ဘာသင်ပေးလဲဆိုတော့ - "အမှန်တရား (Truth) ဆိုတာ ခံစားချက် (Emotion) ရဲ့ နောက်ကွယ်မှာ ရှိတတ်တယ်" ဆိုတာပါပဲ။ ခံစားချက် တိမ်တိုက်တွေကို ဖယ်လိုက်မှ အမှန်တရား နေမင်းကြီးကို မြင်ရမှာ ဖြစ်ပါတယ်။
နိဂုံးချုပ်အနေနဲ့ ပြောကြားလိုတာကတော့... ဒီနေ့ ဇူလိုင်လ (၂) ရက်၊ အားကစားသတင်းထောက်များနေ့မှာ ဦးဇင်းတို့ ဟောကြားခဲ့တဲ့ တရားတော်ကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး သုံးသပ်ကြည့်ရအောင်။
ပထမအချက် - လောကကြီးမှာ မြင်သမျှ ကြားသမျှ အာရုံတွေဟာ မမြဲခြင်း သဘောရှိတဲ့အတွက် "ဒုက္ခသစ္စာ"။
ဒုတိယအချက် - အဲဒီအာရုံတွေအပေါ်မှာ "ငါ့အကြိုက်၊ ငါ့အမုန်း" နဲ့ စွဲလမ်းပြီး ပုံကြီးချဲ့တာက "သမုဒယသစ္စာ" (Bias)။
တတိယအချက် - အဲဒီ အစွဲတွေကို ဖယ်ရှားပြီး အရှိကို အရှိအတိုင်း (ယထာဘူတ) မြင်လိုက်တာက "မဂ္ဂသစ္စာ" (Objectivity)။
စတုတ္ထအချက် - အမှန်အတိုင်း သိမြင်လို့ စိတ်ငြိမ်းချမ်းသွားတာက "နိရောဓသစ္စာ" ပါပဲ။
ဒါကြောင့် သူတော်ကောင်းတို့အတွက် ဒီနေ့ "Work Assignment" (အိမ်စာ) လေး တစ်ခု ပေးချင်ပါတယ်။ အဲဒါကတော့ "The 3 Headlines" (ခေါင်းစဉ် ၃ ခု) လို့ ခေါ်ပါတယ်။ ဒီနေ့ည အိပ်ရာမဝင်ခင်မှာ ဒီနေ့တစ်နေ့တာ ဖြစ်ပျက်ခဲ့တဲ့ အကြောင်းအရာ ၃ ခုကို "သတင်းခေါင်းစဉ်" (News Headlines) အနေနဲ့ ချရေးပါ။
စည်းကမ်းချက်က - ခံစားချက် (Adjectives) လုံးဝ မပါရပါဘူး။
ဥပမာ - "မနက်က မိန်းမနဲ့ ရန်ဖြစ်တယ်" (ဒါ မရေးရဘူး)။
အစားထိုးရေးရမှာက - "မနက် ၈ နာရီတွင် မီးဖိုချောင်၌ စကားများမှု ဖြစ်ပွားခဲ့သည်" (ဒါက Fact ပါ)။
"သူဌေး ဆူလို့ စိတ်ညစ်တယ်" (ဒါ မရေးရဘူး)။
"မန်နေဂျာမှ လုပ်ငန်းလိုအပ်ချက်ကို ပြောကြားခဲ့သည်" (ဒါက Fact ပါ)။
ဒီလို ပြောင်းရေးကြည့်လိုက်ပါ။ စာရေးရင်းနဲ့တင် ကိုယ့်စိတ်ထဲက ဒေါသတွေ၊ သောကတွေ လျော့ပါးသွားတာကို လက်တွေ့ ခံစားရပါလိမ့်မယ်။ ဒါဟာ "Dhamma Journalism" (ဓမ္မသတင်းစာပညာ) ရဲ့ လက်တွေ့ အကျိုးကျေးဇူးပါပဲ။
ဦးဇင်းတို့ Hswagata Museum ကြီးကလည်း ရှေ့ဆက်ရမယ့် ခရီးလမ်းမှာ သမိုင်းအထောက်အထားတွေကို ဘက်မလိုက်ဘဲ မှန်ကန်စွာ မှတ်တမ်းတင် ထိန်းသိမ်းသွားပါမယ်လို့ ကတိပြုရင်း၊ သူတော်ကောင်းတို့ အားလုံးလည်း ကိုယ့်ဘဝ သတင်းစာမျက်နှာထက်မှာ သတင်းကောင်း (Kusala News) တွေသာ နေ့စဉ် ရက်ဆက် ရေးသားနိုင်ကြပါစေ ကုန်သတည်း။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
သာဓု... သာဓု... သာဓု။
ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက
The Office Of Siridantamahapalaka
The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.
နေ့စွဲ - July 2, 2024
ORCID: 0009-0000-0697-4760
Website: www.siridantamahapalaka.com
Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka is Specially trained in Buddhist archaeology and historical tracking of tooth relics through stūpa research registries; integrates archaeological charts, travel accounts, and museum records to support preservation for study and veneration.
