Day: 183 | July 1 | Mid-Year Audit (နှစ်ဝက် သုံးသပ်ချက်) | Anguttara Nikaya, Vimamsa | Mid-Year Audit Science
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
သာသနာတော်နှစ် ၂၅၆၈ ခုနှစ်၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၆ ခုနှစ်၊ ခရစ်နှစ် ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ (၁) ရက်၊ တနင်္လာနေ့။
မင်္ဂလာပါ သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ ဒီနေ့ဟာဆိုရင်ဖြင့် ဇူလိုင်လ (၁) ရက်နေ့၊ ခရစ်နှစ် ၂၀၂၄ ခုနှစ်ရဲ့ နှစ်တစ်နှစ်တာ ကာလတစ်ခုလုံးကို ထက်ဝက်တိတိ ပိုင်းခြားလိုက်တဲ့ နေ့ထူးနေ့မြတ်ကြီးပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ ဇူလိုင်လ (၁) ရက်၊ နှစ်တစ်နှစ်ရဲ့ အလယ်ဗဟိုကို ရောက်ရှိလို့ လာခဲ့ပါပြီ။ ပြီးခဲ့သော ၆ လတာ ကာလကို ပြန်လည်သုံးသပ်ပြီး၊ ကျန်ရှိနေသေးသော ၆ လတာ ခရီးလမ်းအတွက် စိတ်ခွန်အားသစ်၊ မဟာဗျူဟာသစ်တွေနဲ့ ပြင်ဆင်ရမယ့် အချိန်အခါသမယ ဖြစ်ပါတယ်။ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ Hswagata Museum ကြီးမှာလည်း ဒီလို နှစ်ဝက်ကာလမျိုးရောက်တိုင်း "Mid-Year Audit" လို့ခေါ်တဲ့ နှစ်ဝက်စာရင်းစစ်ဆေးခြင်း၊ မူဝါဒပြန်လည်သုံးသပ်ခြင်းနဲ့ ရှေ့ဆက်ရမယ့် လုပ်ငန်းစဉ်တွေကို အသေးစိတ် စိစစ်ခြင်းများကို ပြုလုပ်လေ့ ရှိပါတယ်။ ဒါဟာ လောကီစီးပွားရေး၊ စီမံခန့်ခွဲရေး ရှုထောင့်က ကြည့်မယ်ဆိုရင် မလုပ်မဖြစ် လုပ်ရမယ့် လုပ်ငန်းစဉ် တစ်ရပ်ဖြစ်သလို၊ ဓမ္မရှုထောင့်က ကြည့်မယ်ဆိုရင်လည်း ကိုယ့်ရဲ့ သံသရာခရီးလမ်း တစ်လျှောက်မှာ ပါလာတဲ့ ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ် စာရင်းတွေကို စစ်ဆေးဖို့ အကောင်းဆုံး အချိန်အခါပါပဲ။ ဒါကြောင့် ဒီနေ့အတွက် ဦးဇင်းတို့ ရွေးချယ်ထားတဲ့ ခေါင်းစဉ်ကတော့ "Mid-Year Audit" (နှစ်ဝက် သုံးသပ်ချက်) ဖြစ်ပြီး၊ ဒီခေါင်းစဉ်ကို အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်၊ ဝိမံသသုတ်တော်လာ တရားတော်တွေနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး ဟောကြားသွားမှာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဦးဇင်းတို့တွေဟာ နေ့စဉ်နဲ့အမျှ ဘဝခရီးကို လျှောက်လှမ်းနေကြတာ ဖြစ်ပါတယ်။ မနက်မိုးလင်းတာနဲ့ အလုပ်သွားကြတယ်၊ စီးပွားရှာကြတယ်၊ လူမှုရေးကိစ္စတွေ ဆောင်ရွက်ကြတယ်။ ဒီလိုနဲ့ ဇန်နဝါရီကနေ ဇွန်လအထိ ၆ လတာ ကာလကြီး ကုန်ဆုံးသွားခဲ့ပါပြီ။ သူတော်ကောင်းတို့ ကိုယ့်ကိုယ်ကို ပြန်မေးကြည့်ဖူးလား။ "ငါ ဒီ ၆ လ အတွင်းမှာ ဘာတွေ အမြတ်ထွက်ခဲ့သလဲ၊ ဘာတွေ အရှုံးပေါ်ခဲ့သလဲ" လို့။ ဒီနေရာမှာ အမြတ်နဲ့ အရှုံးဆိုတာ ငွေကြေးဥစ္စာကို ဆိုလိုတာ မဟုတ်ပါဘူး။ ကိုယ့်ရဲ့ စိတ်နှလုံးသားထဲမှာ လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ အကုသိုလ်တရားတွေ ဘယ်လောက်တိုးပွားလာသလဲ၊ ဒါမှမဟုတ် ဒါန၊ သီလ၊ ဘာဝနာ ကုသိုလ်တရားတွေ ဘယ်လောက် စုဆောင်းမိသလဲ ဆိုတာကို ဆိုလိုတာပါ။ လောကမှာ စီးပွားရေးလုပ်ငန်းကြီးတွေဟာ ၆ လ တစ်ကြိမ် စာရင်းရှင်းတမ်း (Audit Report) ထုတ်ပြန်လေ့ ရှိပါတယ်။ ဘာကြောင့်လဲဆိုတော့ လုပ်ငန်းအခြေအနေမှန်ကို သိရှိပြီး လိုအပ်တဲ့ ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုတွေ (Corrective Actions) ကို အချိန်မီ လုပ်ဆောင်နိုင်ဖို့ ဖြစ်ပါတယ်။ ထို့အတူပါပဲ၊ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ ဘဝခရီးလမ်းမှာလည်း ဒီလို နှစ်ဝက်ကာလမျိုးမှာ "Life Audit" (ဘဝစာရင်းစစ်ဆေးခြင်း) ကို မဖြစ်မနေ ပြုလုပ်သင့်ပါတယ်။ ဒါမှသာလျှင် ရှေ့ဆက်ရမယ့် ၆ လတာ ခရီးလမ်းကို အမှားကင်းကင်း၊ အန္တရာယ်ကင်းကင်းနဲ့ ဆက်လက် လျှောက်လှမ်းနိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။
ကဲ... တရားတော်ကို မနာကြားမီ၊ သိပ္ပံနည်းကျ ဘဝစာရင်းစစ်ဆေးခြင်း (Scientific Audit of Life) အကြောင်းကို မဆွေးနွေးမီမှာ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ စိတ်ကို အရင်ဆုံး တည်ငြိမ်သွားအောင်၊ ကြည်လင်သွားအောင် သမထဘာဝနာလေး တစ်ခုလောက် ပွားများကြရအောင်။ ဒီနေ့ ပြုလုပ်မယ့် သမထကတော့ "အာနာပါနဿတိ" ကို အခြေခံပြီး "Breath Auditing" (ဝင်လေထွက်လေ စာရင်းစစ်ခြင်း) လို့ ခေါ်နိုင်မယ့် ကျင့်စဉ်လေး ဖြစ်ပါတယ်။ ပုံမှန် အာနာပါန ရှုမှတ်သလိုပါပဲ။ ဒါပေမဲ့ ဒီနေ့မှာတော့ သူတော်ကောင်းတို့ရဲ့ စိတ်ကို "စာရင်းစစ်ဆေးသူ" (Auditor) တစ်ယောက်လို သဘောထားပြီး ရှုမှတ်ကြည့်ရအောင်။
ကိုယ့်ရဲ့ ခန္ဓာကိုယ်ကို သက်သောင့်သက်သာ ဖြစ်မယ့် နေရာလေးတစ်ခုမှာ ထားလိုက်ပါ။ မျက်လွှာလေးကို ဖြည်းဖြည်းချင်း ချထားပါ။ ခါးလေးကို ဆန့်ထားပါ။ စိတ်ကို လွတ်လပ်ပေါ့ပါးစွာ ထားလိုက်ပါ။ အခု ဝင်လေလေး တစ်ချက် ရှူသွင်းလိုက်ပါ။ ပြီးတော့ ထွက်လေလေး တစ်ချက် ပြန်ထုတ်လိုက်ပါ။ ဝင်လေ ဝင်လာတိုင်း "သိ" လိုက်ပါ၊ ထွက်လေ ထွက်သွားတိုင်း "သိ" လိုက်ပါ။ ဒီနေရာမှာ "သိ" တယ်ဆိုတာ ရိုးရိုးလေး သိနေရုံ မဟုတ်ဘဲ၊ ကိုယ့်ရဲ့ အသက်ရှူနှုန်း၊ လေကြောင်းရဲ့ အတိုအရှည်၊ ကြမ်းတမ်းမှု နူးညံ့မှုတွေကိုပါ စစ်ဆေးနေတဲ့ သဘောမျိုးနဲ့ သိပေးရမှာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဥပမာ - ဒီတစ်ခါ ဝင်လိုက်တဲ့ လေကြောင်းက တိုနေသလား၊ ရှည်နေသလား။ စိတ်လှုပ်ရှားနေလို့ လေကြောင်းက ကြမ်းတမ်းနေသလား၊ ဒါမှမဟုတ် စိတ်ငြိမ်းချမ်းနေလို့ လေကြောင်းက နူးညံ့သိမ်မွေ့နေသလား။ ဒါကို သတိ (Mindfulness) နဲ့ စောင့်ကြည့်စစ်ဆေးနေတာဟာ "Breath Audit" လုပ်နေတာပါပဲ။ စာရင်းစစ်တစ်ယောက်က စာရင်းဇယားတွေ မှန်မမှန် စစ်ဆေးသလို၊ ယောဂီကလည်း မိမိရဲ့ ဝင်လေထွက်လေ ဖြစ်စဉ် မှန်မမှန်၊ သဘာဝအတိုင်း ဖြစ်မဖြစ်ကို စောင့်ကြည့်စစ်ဆေးနေခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။
တစ်မိနစ်လောက် ငြိမ်ငြိမ်လေး နေပြီး ဒီလို စစ်ဆေးကြည့်ပါ။ ဝင်လေ... (သိတယ်)၊ ထွက်လေ... (သိတယ်)။ စိတ်က တခြားကို လွင့်သွားသလား။ လွင့်သွားရင် "လွင့်သွားတယ်" လို့ မှတ်တမ်းတင်လိုက်ပါ။ ဒါဟာ Audit Finding (စစ်ဆေးတွေ့ရှိချက်) တစ်ခုပါပဲ။ ကိုယ့်စိတ်က အတိတ်ကို တွေးနေသလား၊ အနာဂတ်ကို တွေးနေသလား။ တွေးနေရင် "တွေးနေတယ်" လို့ သိလိုက်ပါ။ ပြီးရင် မူလ ကမ္မဋ္ဌာန်းအာရုံဖြစ်တဲ့ ဝင်လေထွက်လေ ဆီကို ပြန်ပို့ပေးပါ။ မာန်မဲစရာ မလိုပါဘူး၊ စိတ်ဆိုးစရာ မလိုပါဘူး။ စာရင်းစစ်တစ်ယောက်ဟာ အမှားတွေ့ရင် ဒေါသထွက်လေ့ မရှိပါဘူး။ အမှားကို ပြင်ဆင်ဖို့ မှတ်ချက် (Note) ပေးရုံပါပဲ။ ထို့အတူပါပဲ၊ ဦးဇင်းတို့လည်း စိတ်လွင့်သွားရင် "လွင့်တယ်" လို့ သိပြီး ပြန်ထိန်းသိမ်းရုံပါပဲ။ ကဲ... ဒီလို သတိကပ်ပြီး ရှုမှတ်နေရင်းနဲ့ စိတ်ကလေး တည်ငြိမ်စ ပြုလာပြီဆိုရင် ဦးဇင်းတို့ရဲ့ နှစ်ဝက်သုံးသပ်ချက် တရားတော်ကို ဆက်လက် နာကြားကြပါစို့။
ကဲ... သူတော်ကောင်းတို့ရေ၊ ဦးဇင်းတို့ အခု ပြောမယ့် အကြောင်းအရာကတော့ "Mid-Year Audit" (နှစ်ဝက် စာရင်းစစ်ဆေးခြင်း) ဆိုတဲ့ ခေတ်သစ် စီမံခန့်ခွဲမှု ပညာရပ် (Modern Management Science) အကြောင်း ဖြစ်ပါတယ်။ စီးပွားရေးလောကမှာ၊ အဖွဲ့အစည်းကြီးတွေမှာ "Audit" ဆိုတာ အင်မတန် အရေးကြီးတဲ့ ကဏ္ဍတစ်ခု ဖြစ်ပါတယ်။ Audit ဆိုတာ ဘာလဲ။ Audit ဆိုတာဟာ လက်ရှိ ဖြစ်ပျက်နေတဲ့ အခြေအနေမှန် (Actual Performance) နဲ့ မူလက ရည်မှန်းထားတဲ့ စံချိန်စံညွှန်း (Planned Standard) တို့အကြား ကွာဟချက် (Variance) ရှိမရှိကို စနစ်တကျ ရှာဖွေစစ်ဆေးခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။
သိပ္ပံနည်းကျ စီမံခန့်ခွဲမှုပညာ (Scientific Management) အရ Audit တစ်ခုမှာ အဓိက အဆင့် (၃) ဆင့် ပါဝင်လေ့ ရှိပါတယ်။ ပထမအဆင့်ကတော့ "Data Collection & Verification" (အချက်အလက် စုဆောင်းခြင်းနှင့် အတည်ပြုခြင်း) ဖြစ်ပါတယ်။ ပြီးခဲ့တဲ့ ၆ လတာ ကာလအတွင်းမှာ ကိုယ့်အဖွဲ့အစည်းက ဘာတွေ လုပ်ခဲ့သလဲ၊ ငွေကြေး ဘယ်လောက် သုံးစွဲခဲ့သလဲ၊ ရည်မှန်းချက်တွေ ဘယ်လောက် ပြီးမြောက်ခဲ့သလဲ ဆိုတာတွေကို တိကျခိုင်မာတဲ့ အထောက်အထား (Evidence) တွေနဲ့ စုဆောင်းရပါတယ်။ ဦးဇင်းတို့ Hswagata Museum မှာဆိုရင် Template T230 (Evidence Assessment & Verification Record) ဆိုတာ ရှိပါတယ်။ ဒါဟာ သတင်းအချက်အလက် တစ်ခုကို ရရှိတဲ့အခါ အဲဒီသတင်းက အစစ်လား၊ အတုလား၊ ခိုင်မာမှု ရှိမရှိ ဆိုတာကို စစ်ဆေးတဲ့ ပုံစံတစ်ခု ဖြစ်ပါတယ်။ Audit လုပ်တဲ့အခါမှာလည်း ဒီလို ခိုင်မာတဲ့ အထောက်အထားတွေ မရှိရင် စစ်ဆေးချက်ဟာ အရာမထင်ပါဘူး။
ဒုတိယအဆင့်ကတော့ "Variance Analysis" (ကွာဟချက်ကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း) ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါကတော့ အလွန် စိတ်ဝင်စားဖို့ ကောင်းပါတယ်။ မူလက ရည်မှန်းထားတာက တစ်မျိုး၊ လက်တွေ့ ဖြစ်လာတာက တစ်မျိုး ဖြစ်နေတတ်ပါတယ်။ ဥပမာ - ဒီနှစ်ထဲမှာ စီမံကိန်း (၁၀) ခု ပြီးရမယ်လို့ မှန်းထားပေမဲ့၊ လက်တွေ့မှာ (၅) ခုပဲ ပြီးတယ်ဆိုပါစို့။ ဒါဆိုရင် (၅) ခု ဘာကြောင့် လျော့နည်းသွားသလဲ ဆိုတဲ့ "Variance" (ကွာဟချက်) ကို ရှာဖွေရပါတယ်။ ဒီကွာဟချက်ဟာ ပြင်ပ အကြောင်းတရား (External Factors) ကြောင့်လား၊ ဒါမှမဟုတ် ကိုယ်တွင်း အားနည်းချက် (Internal Weaknesses) ကြောင့်လား ဆိုတာကို ဓာတ်ခွဲ စမ်းသပ်သလို စစ်ဆေးရပါတယ်။
တတိယအဆင့်ကတော့ "Strategic Realignment" (မဟာဗျူဟာ ပြန်လည် တည့်မတ်ခြင်း) ဖြစ်ပါတယ်။ အမှားတွေ၊ လိုအပ်ချက်တွေကို တွေ့ရှိပြီးတဲ့နောက်မှာ ရှေ့ဆက်ရမယ့် ၆ လ အတွက် ဘယ်လို ပြုပြင်ပြောင်းလဲမလဲ ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်ရပါတယ်။ ဒါဟာ Audit ရဲ့ အနှစ်သာရပါပဲ။ အမှားကို ရှာရုံ သက်သက် မဟုတ်ဘဲ၊ အမှားကို ပြင်ဆင်ပြီး လမ်းကြောင်းမှန်ပေါ် ပြန်ရောက်အောင် တည့်မတ်ပေးခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် နောက်ထပ် ဥပမာတစ်ခုနဲ့ ထပ်ရှင်းပြရမယ်ဆိုရင်... ပင်လယ်ပြင်မှာ ခရီးသွားနေတဲ့ သင်္ဘောကြီး တစ်စင်းကို မြင်ယောင်ကြည့်ပါ။ သင်္ဘောကပ္ပတိန်ဟာ ခရီးစထွက်ကတည်းက ရောက်ရမယ့် ဆိပ်ကမ်းကို ဦးတည်ပြီး မောင်းနှင်လာတာပါ။ ဒါပေမဲ့ လမ်းခရီးမှာ လေတွေ တိုက်မယ်၊ ရေစီးကြောင်းတွေ ပြောင်းမယ်၊ မုန်တိုင်းတွေ ကြုံရမယ်။ ဒီလို အခြေအနေမျိုးမှာ သင်္ဘောဟာ မူလ လမ်းကြောင်း (Planned Course) ကနေ တဖြည်းဖြည်း သွေဖည်သွားတတ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် ကပ္ပတိန်ဟာ နေ့စဉ် (သို့မဟုတ်) အချိန်မှန်မှန် သူ့ရဲ့ တည်နေရာကို စစ်ဆေးရပါတယ်။ "ငါတို့ သွားနေတဲ့ လမ်းကြောင်းက မှန်ရဲ့လား၊ လေတိုက်လို့ ဘယ်လောက် လမ်းကြောင်းလွဲသွားသလဲ" ဆိုတာကို GPS တွေ၊ မြေပုံတွေနဲ့ တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးရပါတယ်။ အဲဒီလို စစ်ဆေးတာကို "Audit" လုပ်တယ်လို့ ခေါ်ပါတယ်။ စစ်ဆေးလို့ လမ်းကြောင်းလွဲနေတာ တွေ့ရင် ဘာလုပ်မလဲ။ "Ludder Adjustment" လို့ခေါ်တဲ့ ပဲ့ကို ပြန်ထိန်းပြီး လမ်းကြောင်းမှန်ပေါ် ပြန်တင်ရပါတယ်။ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ ဘဝခရီးလမ်းဟာလည်း ဒီလိုပါပဲ။ နှစ်စမှာတော့ "ငါ ဒီနှစ်မှာ ဘုရားတရား လုပ်မယ်၊ စိတ်ကောင်းထားမယ်၊ အလုပ်တွေ ကြိုးစားမယ်" လို့ ဆုံးဖြတ်ချက်တွေ ချခဲ့ကြမှာပါ။ ဒါပေမဲ့ ၆ လလောက် ဖြတ်သန်းပြီးတဲ့ အခါမှာ လောကဓံ လှိုင်းတံပိုးတွေကြောင့် ကိုယ့်ရဲ့ မူလ ရည်မှန်းချက်တွေ ပျောက်ဆုံးပြီး လမ်းကြောင်း လွဲချော်နေတတ်ပါတယ်။ အဲဒါကြောင့် ဒီကနေ့ ဇူလိုင်လ (၁) ရက်နေ့မှာ "Mid-Year Audit" လုပ်ပြီး ကိုယ့်ဘဝ သင်္ဘောကြီး လမ်းကြောင်းမှန်ပေါ် ရှိမရှိ ပြန်စစ်ဆေးဖို့ လိုအပ်နေတာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဆက်လက်ပြီး Audit ပညာရပ်မှာ အလွန်အရေးကြီးတဲ့ သဘောတရား တစ်ခုဖြစ်တဲ့ "Materiality" (အရေးပါမှု ပမာဏ) အကြောင်းကို ပြောပြချင်ပါတယ်။ စာရင်းစစ်တစ်ယောက်ဟာ အမှားတိုင်းကို လိုက်ထောက်ပြနေတာ မဟုတ်ပါဘူး။ လုပ်ငန်းတစ်ခုလုံးကို ထိခိုက်စေနိုင်လောက်တဲ့ "Material Error" (ကြီးမားသော အမှား) တွေကိုသာ အဓိကထား ရှာဖွေပါတယ်။ ဥပမာ - ကုမ္ပဏီကြီးတစ်ခုမှာ ငွေ ၁၀၀ ကျပ် ပျောက်တာလောက်ကို စာရင်းစစ်က အချိန်ကုန်ခံပြီး မရှာပါဘူး။ ဒါပေမဲ့ ငွေ သိန်း ၁၀၀၀ ပျောက်ရင်တော့ ဒါဟာ Material ဖြစ်သွားပါပြီ။ မဖြစ်မနေ ရှာဖွေရပါတော့မယ်။ ဘာကြောင့်လဲဆိုတော့ ဒီအမှားက လုပ်ငန်းကို ဒေဝါလီ ခံရစေနိုင်လို့ ဖြစ်ပါတယ်။
ဒါကို နောက်တစ်မျိုး ဥပမာပေးရရင်... ဆရာဝန်တစ်ယောက် လူနာကို စစ်ဆေးသလိုပါပဲ။ လူနာတစ်ယောက် ရောက်လာရင် ဆရာဝန်က လက်သည်းပဲ့နေတာ၊ ဆံပင်ကျွတ်နေတာလောက်ကို အဓိကထား မကုသပါဘူး။ နှလုံးခုန် မှန်ရဲ့လား၊ သွေးပေါင်ချိန် ကောင်းရဲ့လား၊ အဆုတ် ကောင်းရဲ့လား ဆိုတဲ့ Vital Signs (အသက်ရှင်ရေးဆိုင်ရာ လက္ခဏာ) တွေကို အရင်ဆုံး စစ်ဆေးပါတယ်။ ဘာကြောင့်လဲဆိုတော့ လက်သည်းပဲ့တာက အသက်မသေနိုင်ပေမဲ့ နှလုံးရပ်ရင် အသက်သေနိုင်လို့ပါ။ ဒီနေရာမှာ နှလုံး၊ အဆုတ်၊ သွေးပေါင်ချိန် စတာတွေဟာ "Materiality High" (အရေးပါမှု မြင့်မားသော) အရာတွေ ဖြစ်ပါတယ်။ ဦးဇင်းတို့ ဘဝ Audit လုပ်တဲ့အခါမှာလည်း ဒီသဘောတရားကို သုံးရပါမယ်။ နေ့စဉ် ကြုံတွေ့နေရတဲ့ အသေးအဖွဲ စိတ်ညစ်စရာလေးတွေ၊ အဆင်မပြေမှုလေးတွေ (ဥပမာ - ထမင်းဟင်း မကောင်းတာ၊ ကားပိတ်တာ) ဒါတွေကို စာရင်းထဲ အကြီးအကျယ် ထည့်သွက်စရာ မလိုပါဘူး။ ဒါပေမဲ့ ကိုယ့်ရဲ့ ကိုယ်ကျင့်တရား (Sila) ပျက်စီးတာ၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ (Wrong View) ဝင်လာတာ၊ သူတစ်ပါး အသက်အိုးအိမ်ကို ထိခိုက်စေတာမျိုးတွေကျတော့ ဒါဟာ "Material Error" တွေ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါတွေကိုတော့ မဖြစ်မနေ ပြုပြင်ရပါမယ်။ မပြင်ရင် ဘဝတစ်ခုလုံး (သံသရာ တစ်ခုလုံး) ဒေဝါလီ ခံရနိုင်လို့ ဖြစ်ပါတယ်။
နောက်ထပ် အရေးကြီးတဲ့ Concept တစ်ခုကတော့ "Internal Control" (အတွင်းပိုင်း ထိန်းချုပ်မှု စနစ်) ဖြစ်ပါတယ်။ လုပ်ငန်းတစ်ခုမှာ ငွေကြေးတွေ မပျောက်ပျက်အောင်၊ ဝန်ထမ်းတွေ မသမာမှု မလုပ်နိုင်အောင် စနစ်တွေ ချမှတ်ထားတာကို Internal Control လို့ ခေါ်ပါတယ်။ ဥပမာ - ငွေထုတ်ရင် လူနှစ်ယောက် လက်မှတ်ထိုးရမယ်၊ ဂိုဒေါင်သော့ကို တာဝန်ခံပဲ ကိုင်ရမယ် စသဖြင့်ပေါ့။ Audit လုပ်တယ်ဆိုတာ ဒီ Internal Control တွေ ကောင်းကောင်း အလုပ်လုပ်မလုပ် စစ်ဆေးတာလည်း ပါဝင်ပါတယ်။ Control စနစ် မကောင်းရင် အမှားတွေ၊ လိမ်လည်မှုတွေ (Fraud) ဝင်လာမှာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဒါကို ရှင်းအောင် ပြောရရင်... ကိုယ့်အိမ်ကို သူခိုးမဝင်အောင် ခြံစည်းရိုး ခတ်ထားတာ၊ တံခါးသော့ ခတ်ထားတာနဲ့ တူပါတယ်။ ခြံစည်းရိုးက Internal Control ပါပဲ။ အိမ်ရှင်က ညစဉ် အိပ်ရာမဝင်ခင် "တံခါးတွေ ပိတ်ပြီးပြီလား၊ ခြံစည်းရိုး ပေါက်နေသလား" လို့ လိုက်စစ်ဆေးတာဟာ Audit လုပ်တာပါပဲ။ တကယ်လို့ ခြံစည်းရိုး ပေါက်နေတာ တွေ့ရင် "ဪ... ပေါက်နေတာပဲ" လို့ သိရုံနဲ့ မပြီးပါဘူး။ ချက်ချင်း ပြန်ဖာထေးရပါတယ်။ မဖာထေးရင် သူခိုး ဝင်ပါလိမ့်မယ်။ ထို့အတူပါပဲ၊ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ စိတ်မှာလည်း "သတိ" (Mindfulness) နဲ့ "သမ္ပဇဉ်" (Clear Comprehension) ဆိုတဲ့ Internal Control တွေ ရှိဖို့ လိုပါတယ်။ မျက်စိ၊ နား၊ နှာခေါင်း စတဲ့ တံခါးပေါက် (Sense Doors) တွေကနေ ကိလေသာ သူခိုးတွေ ဝင်မလာအောင် စောင့်ကြည့်ထိန်းချုပ်ရပါတယ်။ ဒီနှစ်ဝက် သုံးသပ်ချက် လုပ်တဲ့အခါမှာ "ငါ့ရဲ့ သတိတံခါးတွေ လုံရဲ့လား၊ ငါ့ရဲ့ သီလ ခြံစည်းရိုးတွေ ပေါက်နေသလား" ဆိုတာကို ပြန်လည် စစ်ဆေးရမှာ ဖြစ်ပါတယ်။
နောက်ဆုံးအနေနဲ့ "Going Concern" (လုပ်ငန်း ဆက်လက် တည်တံ့နိုင်စွမ်း) ဆိုတာကို ပြောပြချင်ပါတယ်။ စာရင်းစစ်တစ်ယောက်ဟာ ဒီနှစ်စာရင်းကို စစ်ရုံသာမကဘဲ၊ "ဒီကုမ္ပဏီဟာ လာမယ့် ၁၂ လ အတွင်းမှာ ဆက်လက် ရပ်တည်နိုင်ပါ့မလား" ဆိုတာကိုပါ သုံးသပ်ပေးရပါတယ်။ ဒါကို Going Concern Assessment လို့ ခေါ်ပါတယ်။ တကယ်လို့ ကုမ္ပဏီက အကြွေးတွေ အရမ်းတင်နေပြီ၊ ဈေးကွက် ပျောက်နေပြီ ဆိုရင် "Going Concern မရှိတော့ဘူး" လို့ သတ်မှတ်ပြီး သတိပေးချက် ထုတ်ပြန်ရပါတယ်။
ဒါကို ဥပမာ ပေးရရင်... ခရီးသည်တစ်ယောက် ကန္တာရကို ဖြတ်သန်းတဲ့အခါ သူ့မှာပါတဲ့ ရေဘူးကို စစ်ဆေးသလိုပါပဲ။ "ငါ့မှာ ရေ ဘယ်လောက် ကျန်သေးလဲ၊ ခရီးက ဘယ်လောက် ကျန်သေးလဲ" ဆိုတာကို တွက်ချက်ရပါတယ်။ ရေက တစ်ဘူးပဲ ကျန်တော့တယ်၊ ခရီးက ၁၀ ရက် လျှောက်ရဦးမယ် ဆိုရင် ဒီခရီးသည်ရဲ့ "Going Concern" (အသက်ရှင်နိုင်စွမ်း) ဟာ စိုးရိမ်ရတဲ့ အခြေအနေ ရောက်နေပါပြီ။ ချက်ချင်းပဲ ရေကို ချွေတာရမယ်၊ ရေအရင်းအမြစ်သစ် ရှာရမယ်။ ဦးဇင်းတို့လည်း ဒီလိုပါပဲ။ အသက်အရွယ်က ကြီးလာပြီ၊ သေမင်းနဲ့ နီးလာပြီ။ ဒါပေမဲ့ ကိုယ့်မှာ ပါတဲ့ ကုသိုလ်ရိက္ခာက လုံလောက်မှု ရှိရဲ့လား။ သံသရာ ခရီးကြမ်းကို ဆက်လျှောက်ဖို့အတွက် ငါ့မှာ "Going Concern" ရှိရဲ့လား။ ဒါကို ဒီနေ့လို နှစ်ဝက် ကာလမှာ လေးလေးနက်နက် တွေးတော စစ်ဆေးရမှာ ဖြစ်ပါတယ်။ သိပ္ပံပညာရှင်တွေ၊ စီမံခန့်ခွဲမှု ပညာရှင်တွေကတော့ စီးပွားရေး လုပ်ငန်းတွေ မပြိုလဲအောင် Audit လုပ်ကြပါတယ်။ ဦးဇင်းတို့ သူတော်ကောင်းတွေကတော့ ကိုယ့်ဘဝ၊ ကိုယ့်သံသရာ မပြိုလဲအောင်၊ အပါယ်လေးပါးထဲ ထိုးမကျသွားအောင် "Dhamma Audit" (ဓမ္မစာရင်းစစ်ခြင်း) ကို မဖြစ်မနေ ပြုလုပ်ကြရမှာ ဖြစ်ပါတယ်။
"ဆက်လက်ပြီးတော့..."
ဦးဇင်းတို့တွေ သိပ္ပံနည်းကျ ဘဝစာရင်းစစ်ဆေးခြင်း (Scientific Audit) အကြောင်းကို ပြောခဲ့ပြီးပါပြီ။ အခုဆက်လက်ပြီးတော့ မြတ်စွာဘုရားရှင်ရဲ့ ဒေသနာတော်တွေနဲ့အညီ ဒီ "Mid-Year Audit" ကို ဘယ်လို ပြုလုပ်ရမလဲ ဆိုတာကို လေ့လာကြည့်ကြရအောင်။ ဒီနေ့အတွက် သတ်မှတ်ထားတဲ့ ပိဋကတ်တော် အကိုးအကားကတော့ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်မှာ လာရှိတဲ့ "ဝိမံသသုတ်" (Vimamsa Sutta) နဲ့ ဒကာကြီးတို့ သတ်မှတ်ထားတဲ့ "Verse 92" (ရတနာသုံးပါး - ၃) ဖြစ်ပါတယ်။
ရှေးဦးစွာ ဒီနေ့အတွက် သက်ဆိုင်တဲ့ ပါဠိတော် ဂါထာလေးကို ပူဇော်ကြည့်ရအောင်။
"ယေ စ ခေါ သမ္မဒက္ခာတေ၊ ဓမ္မေ ဓမ္မာနုဝတ္တိနော။
တေ ဇနာ ပါရမေဿန္တိ၊ မစ္စုဓေယျံ သုဒုတ္တရံ။" (Verse 92)
ဒီဂါထာလေးရဲ့ အနက်အဓိပ္ပာယ် (Nissaya) ကတော့ -
ယေ စ ခေါ = အကြင်သူတို့သည်ကား၊ သမ္မဒက္ခာတေ = ကောင်းစွာ ဟောကြားအပ်သော၊ ဓမ္မေ = တရားတော်၌၊ ဓမ္မာနုဝတ္တိနော = တရားနှင့်အလျော် ကျင့်ကြံကြကုန်၏။ တေ ဇနာ = ထိုသူတို့သည်၊ သုဒုတ္တရံ = အလွန် ကူးမြောက်နိုင်ခဲသော၊ မစ္စုဓေယျံ = သေမင်း၏ နေရာဖြစ်သော (ဝဋ်ဆင်းရဲကို)၊ ပါရမေဿန္တိ = ကမ်းတစ်ဖက်သို့ ကူးမြောက် ရောက်ရှိကြကုန်လတ္တံ့။
ဒီဂါထာမှာ ပါတဲ့ "ဓမ္မာနုဝတ္တိနော" (တရားနှင့်အလျော် ကျင့်ကြံခြင်း) ဆိုတဲ့ စကားလုံးဟာ ဒီနေ့ ဦးဇင်းတို့ ပြောနေတဲ့ "Audit" ဆိုတဲ့ သဘောတရားနဲ့ တိုက်ရိုက် သက်ဆိုင်နေပါတယ်။ ဘာကြောင့်လဲဆိုတော့ တရားနဲ့အလျော် ကျင့်မကျင့် ဆိုတာကို သိဖို့အတွက် ကိုယ့်ကိုယ်ကို အမြဲတမ်း စစ်ဆေး (Check & Balance) လုပ်နေရလို့ ဖြစ်ပါတယ်။ ဝိမံသသုတ်မှာ မြတ်စွာဘုရားက "အတ္တနာဝ အတ္တနံ ပစ္စဝေက္ခတိ" (မိမိကိုယ်ကို မိမိ ပြန်လည် စစ်ဆေးရမယ်) လို့ ဟောကြားခဲ့ပါတယ်။ သူတစ်ပါးက ကိုယ့်ကို စစ်ဆေးတာထက်၊ ကိုယ်တိုင်က ကိုယ့်စိတ်ကို စစ်ဆေးတာက ပိုပြီး တိကျမှန်ကန်ပါတယ်။
ဒီနေရာမှာ ပါဠိစာပေအရ "ဝိမံသ" (Vimamsa) ဆိုတဲ့ စကားလုံးကို နည်းနည်းလောက် ဓာတ်ခွဲကြည့်ချင်ပါတယ်။ "ဝိ" ဆိုတာ အထူးသဖြင့်၊ "မံသ" ဆိုတာ စူးစမ်းတာ၊ ဆင်ခြင်တာ။ ပေါင်းလိုက်တော့ "အထူး စူးစမ်းဆင်ခြင်ခြင်း" (Investigation / Audit) လို့ အဓိပ္ပာယ် ရပါတယ်။ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ Hswagata Museum မှာဆိုရင် ရှေးဟောင်းပစ္စည်း (Artifacts) တွေကို စစ်ဆေးတဲ့အခါ "Provenance Research" (မူလဇာစ်မြစ် ရှာဖွေခြင်း) လုပ်ရသလိုမျိုးပါပဲ။ ဒီပစ္စည်းက ဘယ်ကလာတာလဲ၊ အစစ်လား အတုလား ခွဲခြားသလို၊ ကိုယ့်သန္တာန်မှာ ဖြစ်ပေါ်နေတဲ့ စိတ်အစဉ်ကိုလည်း "ဒါ ကုသိုလ်စိတ်လား၊ အကုသိုလ်စိတ်လား" လို့ ခွဲခြား စစ်ဆေးရမှာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... ရွှေပန်းထိမ်ဆရာတစ်ယောက် ရွှေကို စစ်ဆေးသလိုပါပဲ။ ပန်းထိမ်ဆရာဟာ ရွှေတုံးတစ်တုံးကို ရောက်လာရင် ဒီအတိုင်း လက်မခံပါဘူး။ ကျောက်စမ်းကြည့်မယ်၊ မီးရှို့ကြည့်မယ်၊ ဖြတ်ကြည့်မယ်။ "ဝိမံသ" လုပ်တာပါ။ အပေါ်ယံ ရွှေရောင် တောက်နေပေမဲ့ အတွင်းမှာ ကြေးနီ ရောနေသလား ဆိုတာကို စစ်ဆေးပါတယ်။ ထို့အတူပါပဲ၊ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ ပြီးခဲ့တဲ့ ၆ လတာ ကာလကို ပြန်ကြည့်လိုက်ရင် အပေါ်ယံမှာတော့ "ငါ ကုသိုလ်တွေ လုပ်ခဲ့ပါတယ်" လို့ ထင်ရပေမဲ့၊ သေသေချာချာ "ဝိမံသ" လုပ်ပြီး စစ်ဆေးကြည့်လိုက်တဲ့အခါ ထင်ပေါ်ကျော်ကြားချင်တဲ့ "မာန" (Mana) တွေ ရောနေသလား၊ သူတစ်ပါးကို နှိမ်ချင်တဲ့ "ဒေါသ" (Dosa) တွေ ပါနေသလား ဆိုတာကို တွေ့လာရတတ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် "Mid-Year Audit" ဆိုတာ ကိုယ့်ကုသိုလ်ရွှေတုံးထဲက အကုသိုလ်ကြေးနီတွေကို ရှာဖွေဖယ်ရှားခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။
ကဲ... အခုဆိုရင် ဦးဇင်းတို့ ဓမ္မသဘောတရားတွေကို နားလည်ပြီးပြီ ဆိုတော့၊ လက်တွေ့ကျတဲ့ "Vipassana Mechanism" (ဝိပဿနာ ယန္တရား) ဘက်ကို ကူးကြရအောင်။ ဒီနေ့အတွက် ဦးဇင်းတို့ အဓိကထား ရှုမှတ်ရမယ့် ရှုကွက် (Shu-kwet) ကတော့ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် စက်ဝိုင်းဒေသနာတော်ထဲက "ဘဝ" (Bhava - Becoming) ဆိုတဲ့ ကွင်းဆက်နဲ့ "ဩဃ" (Ogha - Flood) ဆိုတဲ့ ရေအလျဉ် သဘောတရား ဖြစ်ပါတယ်။
ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်မှာ "ဥပါဒါန ပစ္စယာ ဘဝေါ" (စွဲလမ်းမှုကြောင့် ဘဝ ဖြစ်လာရတယ်) လို့ ဆိုထားပါတယ်။ ပြီးခဲ့တဲ့ ၆ လ (ဇန်နဝါရီကနေ ဇွန်လ) အတွင်းမှာ ဦးဇင်းတို့ ဘာတွေ လုပ်ခဲ့သလဲ။ မြင်သမျှ၊ ကြားသမျှ အာရုံတွေအပေါ်မှာ လိုချင်တပ်မက်တဲ့ "တဏှာ"၊ စွဲလမ်းတဲ့ "ဥပါဒါန်" တွေ ဖြစ်ခဲ့ကြတယ်။ အဲဒီ ဥပါဒါန်တွေကြောင့် ကာယကံ၊ ဝစီကံ၊ မနောကံ ဆိုတဲ့ လုပ်ရပ်တွေ လုပ်ခဲ့ကြတယ်။ အဲဒီ လုပ်ရပ်တွေကို "ကမ္မဘဝ" (Kamma Bhava - Action Process) လို့ ခေါ်ပါတယ်။ ဒီ ကမ္မဘဝတွေဟာ ပျောက်မသွားပါဘူး။ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ နာမ်အစဉ် (Mental Stream) ထဲမှာ မျိုးစေ့တွေလို ကိန်းအောင်း ကျန်ရစ်ခဲ့ပါတယ်။ ဒါကို Audit လုပ်ရမှာပါ။
ဝိပဿနာရှုထောင့်ကနေ ကြည့်မယ်ဆိုရင် "ဘဝ" ဆိုတာ အကောင်အထည်ကြီး မဟုတ်ပါဘူး။ စိတ်စေတသိက်တို့ရဲ့ အားထုတ်မှု စွမ်းအင် (Karmic Energy) သက်သက်သာ ဖြစ်ပါတယ်။ ပြီးခဲ့တဲ့ ၆ လတာ ကာလဆိုတာ တကယ်တော့ "ချုပ်ငြိမ်းသွားပြီးသော နာမ်ရုပ် အစဉ်အတန်း" (Extinguished Process) မျှသာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ ပုထုဇဉ်တွေကတော့ "ငါ ပြီးခဲ့တဲ့လက ဒီအလုပ် လုပ်ခဲ့တယ်၊ ငါ အမြတ်ရခဲ့တယ်" လို့ "ငါ" (Atta) အနေနဲ့ စွဲလမ်းပြီး မှတ်ယူထားကြတယ်။ ဒါဟာ "သက္ကာယဒိဋ္ဌိ" (Sakkaya Ditthi) ပါပဲ။ ဒီနေ့ Audit လုပ်တဲ့အခါမှာ အဲဒီ ဒိဋ္ဌိကိုပါ တစ်ပါတည်း ဖြုတ်ချရပါမယ်။
ဘယ်လို ရှုမှတ်မလဲ။ သူတော်ကောင်းတို့၊ အခု လက်ရှိ ဖြစ်ပေါ်နေတဲ့ စိတ်ကလေးကို ကြည့်လိုက်ပါ။ "ပြီးခဲ့တဲ့ ၆ လကို ပြန်စဉ်းစားနေတဲ့ စိတ်" (Reviewing Consciousness) လေး ပေါ်နေတယ် မဟုတ်လား။ အဲဒီ စိတ်ကလေးဟာ အတိတ်က ၆ လ မဟုတ်ပါဘူး။ အခု ပစ္စုပ္ပန်မှာ အသစ်ပေါ်လာတဲ့ စိတ်ကလေး တစ်ခုသာ ဖြစ်ပါတယ်။ အတိတ်က ဖြစ်ပျက်ခဲ့တဲ့ အဖြစ်အပျက်တွေ (Events) ဟာ အခု မရှိတော့ပါဘူး။ ချုပ်ပျောက်သွားပါပြီ။ ဒါပေမဲ့ အဲဒီ အဖြစ်အပျက်တွေကို အာရုံပြုပြီး အခု ပစ္စုပ္ပန်မှာ "ဝမ်းသာတဲ့စိတ်" သို့မဟုတ် "ဝမ်းနည်းတဲ့စိတ်" (Vedana) တွေ ပေါ်လာပါတယ်။ ယောဂီက အဲဒီ ဝေဒနာကို ရှုရမှာပါ။ "ဪ... အတိတ်ကို အကြောင်းပြုပြီး သုခဝေဒနာ ပေါ်လာပါလား၊ ဒုက္ခဝေဒနာ ပေါ်လာပါလား" လို့ သိလိုက်ပါ။ အတိတ်ကို "ငါ" သွားလုပ်ခဲ့တာ မဟုတ်ဘဲ၊ အကြောင်း (Cause) ကြောင့် အကျိုး (Effect) ဖြစ်ခဲ့တဲ့ ဖြစ်စဉ်တစ်ခု အနေနဲ့သာ ရှုမြင်လိုက်ပါ။
ဒါကို ဥပမာတစ်ခုနဲ့ ထပ်ရှင်းပြရရင်... Hswagata Museum ရဲ့ CCTV မှတ်တမ်း (Recordings) တွေကို ပြန်ကြည့်သလိုပါပဲ။ လုံခြုံရေးအရာရှိ (Security Officer) တစ်ယောက်ဟာ မနေ့က ဖြစ်ပျက်ခဲ့တဲ့ CCTV ဖိုင်ကို ပြန်ဖွင့်ကြည့်တဲ့အခါ၊ မော်နီတာထဲမှာ မြင်နေရတဲ့ ပုံရိပ်တွေဟာ တကယ် လက်တွေ့ ဖြစ်ပျက်နေတာ မဟုတ်တော့ပါဘူး။ "Digital Data" အနေနဲ့ သိမ်းဆည်းထားတဲ့ အရာတွေကို ပြန်လည် ရုပ်လုံးဖော် (Replay) ပြနေတာသာ ဖြစ်ပါတယ်။ ထို့အတူပါပဲ၊ ဦးဇင်းတို့ ပြီးခဲ့တဲ့ ၆ လကို ပြန်တွေးတဲ့အခါ၊ အဲဒီ အဖြစ်အပျက်တွေဟာ တကယ် မရှိတော့ပါဘူး။ မှတ်ဉာဏ် (Sanna) ဆိုတဲ့ Hard Disk ထဲမှာ သိမ်းထားတဲ့ Data တွေကို မနောဒွါရ (Mind Door) မှာ ပြန်လည် ရုပ်လုံးဖော်နေတာသာ ဖြစ်ပါတယ်။ ယောဂီက "ဒါဟာ ပုံရိပ် (Image) ပဲ၊ အစစ် မဟုတ်ဘူး" လို့ သိမြင်ခြင်းအားဖြင့် အတိတ်အပေါ် စွဲလမ်းတဲ့ တဏှာ၊ ဥပါဒါန်တွေကို ဖြတ်တောက်နိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။
အထူးသဖြင့် ဒီနေ့အတွက် သတ်မှတ်ထားတဲ့ "ဘဝေါဃ" (Flood of Existence) ဆိုတာကို သတိပြုပါ။ ဩဃ (၄) ပါးထဲမှာ ဘဝေါဃ ဆိုတာ ဘဝကို တွယ်တာမက်မောပြီး မျောပါသွားတာပါ။ "ငါ့ဘဝကြီး တိုးတက်ရမယ်၊ ငါ့ရာထူးကြီး တည်မြဲရမယ်" ဆိုတဲ့ အတွေးတွေနဲ့ မျောပါနေတာဟာ ရေကြီးတဲ့အထဲ မျောပါသွားတဲ့ သစ်တုံးတစ်တုံးလိုပါပဲ။ ဒီနေ့ Audit လုပ်တဲ့အခါမှာ "ငါ ဘယ်အရာတွေမှာ မျောပါနေသလဲ" ဆိုတာကို စစ်ဆေးပါ။ လောကဓံ ရေစီးကြောင်းထဲမှာ ကိုယ်တိုင် နစ်မြုပ်နေသလား၊ ဒါမှမဟုတ် သတိ (Sati) ဆိုတဲ့ ဖောင်ကို စီးပြီး ရေပေါ်မှာ ပေါလောပေါ်နေသလား။ ဝိပဿနာ ရှုတယ်ဆိုတာ အဲဒီ ရေစီးကြောင်းကို ကမ်းပေါ်ကနေ ထိုင်ကြည့်သလို (Observer) ကြည့်နေတာ ဖြစ်ပါတယ်။ "စိတ်တွေ မျောနေပါလား" လို့ သိလိုက်တာနဲ့ တစ်ပြိုင်နက် မျောနေတဲ့ စိတ်က ရပ်သွားပြီး၊ သိတဲ့ စိတ် (Kusala Citta) အစားထိုး ဝင်ရောက်လာပါတယ်။ ဒါဟာ ဘဝေါဃကနေ ခေတ္တခဏ ကူးမြောက်သွားခြင်း (Momentary Liberation) ပဲ ဖြစ်ပါတယ်။
နောက်တစ်ချက်က ဒိဋ္ဌိဖြုတ်ဖို့ (Ditthi Removal) ပါ။ အများစုက "ငါ့ရဲ့ ၆ လတာ မှတ်တမ်း" လို့ ထင်နေကြတယ်။ တကယ်တော့ "ငါ" မရှိပါဘူး။ ခန္ဓာငါးပါး (5 Khandhas) ရဲ့ ဖြစ်စဉ်သာ ရှိပါတယ်။
၆ လ အတွင်းမှာ ရုပ်ခန္ဓာ (Rupa) တွေ အသစ်သစ် အစားထိုး ပြောင်းလဲခဲ့တယ်။ (ဆဲလ်ဟောင်းတွေ သေ၊ ဆဲလ်သစ်တွေ ဖြစ်)။
ခံစားမှု (Vedana) တွေ အမျိုးမျိုး ပြောင်းလဲခဲ့တယ်။ (ပူလိုက်၊ အေးလိုက်၊ ဝမ်းသာလိုက်၊ ဝမ်းနည်းလိုက်)။
မှတ်သားမှု (Sanna) တွေ ပြောင်းလဲခဲ့တယ်။
ပြုပြင်စီရင်မှု (Sankhara) တွေ ပြောင်းလဲခဲ့တယ်။
သိမှု (Vinnana) တွေ ပြောင်းလဲခဲ့တယ်။
ဒီ ၅ မျိုး အစုအဝေးကြီး မရပ်မနား ပြောင်းလဲနေတာကို "ငါ" လို့ အထင်မှားပြီး သိမ်းပိုက်လိုက်တဲ့အခါ "ငါ့ဘဝ စာရင်း" ဖြစ်သွားပါတယ်။ တကယ်တော့ "ခန္ဓာ စာရင်း" (Audit of Aggregates) သာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါကို သေသေချာချာ ခွဲခြား သိမြင်ဖို့ လိုပါတယ်။
ဒါကို နောက်တစ်မျိုး ဥပမာပေးရရင်... ကုမ္ပဏီတစ်ခုမှာ "မန်နေဂျာ" ဆိုတဲ့ ရာထူးတစ်ခု ရှိတယ် ဆိုပါစို့။ မန်နေဂျာ နေရာမှာ လူတွေ အပြောင်းအလဲ ရှိနိုင်တယ်။ ဦးဖြူ လုပ်တုန်းကလည်း "မန်နေဂျာ" ပဲ၊ ဦးမဲ လုပ်တော့လည်း "မန်နေဂျာ" ပဲ။ "မန်နေဂျာ" ဆိုတာ နာမည် (Label) သက်သက်ပါ။ တကယ့် လူပုဂ္ဂိုလ် (Entity) မဟုတ်ပါဘူး။ ထို့အတူပါပဲ၊ "ငါ" ဆိုတာ သမုတ်ထားတဲ့ နာမည် (Concept) သက်သက်ပါ။ တကယ် အလုပ်လုပ်သွားတာက ရုပ်နဲ့ နာမ် (Mind and Matter) သာ ဖြစ်ပါတယ်။ ၆ လလုံးလုံး ရုပ်နဲ့ နာမ်တွေ အလုပ်လုပ်သွားတာကို "ငါ လုပ်တယ်" လို့ စာရင်းမချုပ်ပါနဲ့။ "ရုပ်နာမ် ဖြစ်စဉ်တွေ အလုပ်လုပ်သွားပါလား" လို့ သဘောပေါက်လိုက်ရင် သက္ကာယဒိဋ္ဌိ (Personality View) ပြုတ်ကျသွားမှာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဒီနေရာမှာ မူဝါဒနဲ့ ချိတ်ဆက်ရရင်... Hswagata Museum ရဲ့ Policy 30, Article 30.1 မှာ "Periodic Review and Truthfulness" (ကာလအပိုင်းအခြားအလိုက် သုံးသပ်ခြင်းနှင့် အမှန်တရားကို ဖော်ထုတ်ခြင်း) ဆိုတာ ရှိပါတယ်။ ဝန်ထမ်းတစ်ယောက်ဟာ မိမိရဲ့ စွမ်းဆောင်ရည်ကို သုံးသပ်တဲ့အခါ ဘက်လိုက်မှု မရှိဘဲ (Unbiased)၊ အရှိကို အရှိအတိုင်း တင်ပြရမယ်လို့ ဆိုထားပါတယ်။ ထို့အတူ ယောဂီဟာလည်း မိမိရဲ့ စိတ်ကို Audit လုပ်တဲ့အခါ "ငါ ကောင်းတယ်" ဆိုတဲ့ ဘက်လိုက်မှုကို ဖယ်ထားပြီး၊ "လောဘ ဖြစ်ရင် ဖြစ်တယ်၊ ဒေါသ ဖြစ်ရင် ဖြစ်တယ်" လို့ ရိုးသားစွာ (Honestly) ဝန်ခံ စစ်ဆေးရပါမယ်။ ဒါမှသာလျှင် ပြုပြင်ပြောင်းလဲနိုင်မယ့် လမ်းစကို တွေ့မြင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။
ကဲ... - သင်ဟာ သံသရာ ခရီးသည် တစ်ယောက်ပါ။ သင့်ရဲ့ ဘဝခရီးလမ်း တစ်ဝက် (Mid-Year) မှာ အိတ်ကို ဖွင့်ပြီး စစ်ဆေးလိုက်ပါ။ "ငါ့အိတ်ထဲမှာ ကုသိုလ် ရိက္ခာတွေ ဘယ်လောက် ကျန်သေးလဲ၊ အကုသိုလ် အမှိုက်တွေ ဘယ်လောက် ပါလာလဲ"။ အမှိုက်တွေ့ရင် လမ်းဘေးမှာ စွန့်ပစ်လိုက်ပါ။ ရိက္ခာ နည်းနေရင် ထပ်ဖြည့်ပါ။ ဒါဟာ "Mid-Year Audit" ရဲ့ အနှစ်သာရပါပဲ။ လာမယ့် ၆ လ ခရီးကို ပေါ့ပါး လွတ်လပ်စွာ ဆက်လက် လျှောက်လှမ်းနိုင်ဖို့အတွက် အခုချိန်ကစပြီး ဝိမံသဉာဏ်နဲ့ စစ်ဆေး ကြည့်ရှုကြပါစို့။
ဦးဇင်းတို့တွေ ဓမ္မသဘောတရားအရ "Mid-Year Audit" (နှစ်ဝက် သုံးသပ်ချက်) ဟာ ဘယ်လောက် အရေးကြီးသလဲ ဆိုတာကို နာကြားခဲ့ရပြီး ဖြစ်ပါတယ်။ အခုအခါမှာတော့ ဒီသဘောတရားကို လက်တွေ့ဘဝမှာ ဘယ်လို ကျင့်သုံးမလဲ၊ ဦးဇင်းတို့ Hswagata Museum မှာ လက်တွေ့ ကြုံတွေ့ခဲ့ရတဲ့ ဖြစ်ရပ်မှန်လေးတစ်ခုနဲ့ ယှဉ်ပြီး လေ့လာကြည့်ကြရအောင်။ ဒီဖြစ်ရပ်လေးကတော့ Case ID: Case-2583 လို့ မှတ်တမ်းတင်ထားတဲ့ "The Missing Provenance" (ပျောက်ဆုံးနေသော ဇာစ်မြစ်အထောက်အထား) ဆိုတဲ့ ဖြစ်ရပ်လေးပဲ ဖြစ်ပါတယ်။
လွန်ခဲ့တဲ့ နှစ်အနည်းငယ်၊ ဇွန်လကုန်ခါနီး ရက်ပိုင်းလေး တစ်ခုမှာပါ။ Hswagata Museum မှာ နှစ်ဝက် စာရင်းစစ် (Mid-Year Audit) လုပ်ဖို့ ဝန်ထမ်းတွေအားလုံး အလုပ်ရှုပ်နေကြတဲ့ အချိန်ပေါ့။ အဲဒီအချိန်မှာ "ကိုသီဟ" (အမည်လွှဲ) လို့ ခေါ်တဲ့ ရှေးဟောင်းပစ္စည်း ထိန်းသိမ်းရေး အရာရှိ (Relic Registrar) တစ်ယောက် ရှိပါတယ်။ ကိုသီဟဟာ အလုပ်ကို အလွန် ကြိုးစားတဲ့ လူငယ်တစ်ယောက်ပါ။ ဒါပေမဲ့ ဒီနှစ်ဝက် စာရင်းစစ်ဆေးတဲ့ အချိန်မှာတော့ သူ အကြီးအကျယ် စိတ်ဖိစီးမှု တစ်ခုကို ကြုံတွေ့လိုက်ရပါတယ်။ အဲဒါက ဘာလဲဆိုတော့ သူ တာဝန်ယူ ထိန်းသိမ်းထားတဲ့ ရှေးဟောင်း ဓာတ်တော်ကြုတ် (Reliquary) တွေထဲက နံပါတ်စဉ် T-230/B ဆိုတဲ့ ကြုတ်တစ်လုံးရဲ့ "Provenance Document" (မူလဇာစ်မြစ် အထောက်အထား စာရွက်စာတမ်း) ပျောက်ဆုံးနေတာကို တွေ့လိုက်ရလို့ပါပဲ။
ပုံမှန်ဆိုရင် ဒါဟာ သာမန် စာရွက်ပျောက်တာလို့ ထင်စရာ ရှိပေမဲ့၊ ဦးဇင်းတို့ ပြတိုက်ရဲ့ စည်းမျဉ်းအရ ဇာစ်မြစ် အထောက်အထား မခိုင်လုံတဲ့ ပစ္စည်းကို "Sacred Object" (ကိုးကွယ်ရာ ဝတ္ထု) အဖြစ် ပြသခွင့် မရှိပါဘူး။ ကိုသီဟဟာ ဒီအမှားကို တွေ့လိုက်တဲ့အချိန်မှာ သူ့စိတ်ထဲမှာ "တုန်လှုပ်မှု" (Dosa) နဲ့ "ကြောက်ရွံ့မှု" (Bhaya) တွေ တပြိုင်နက် ဖြစ်ပေါ်လာပါတယ်။ သူ့စိတ်ထဲမှာ မာရ်နတ်က လာပြီး သွေးထိုးပါတော့တယ်။ "သီဟ... ဒီကိစ္စကို ဘယ်သူမှ မသိသေးဘူး။ ဒီအတိုင်းလေး ငြိမ်နေလိုက်ပါလား။ နောက် ၆ လ ကုန်တဲ့ နှစ်ချုပ် Audit ကျမှ တင်ပြလိုက်ပေါ့။ အခု ချက်ချင်း ပြောလိုက်ရင် မင်းရဲ့ Performance Review (လုပ်ရည်ကိုင်ရည် သုံးသပ်ချက်) မှာ အမှတ်လျော့သွားလိမ့်မယ်။ မင်း ရာထူးတိုးဖို့ ခက်သွားလိမ့်မယ်" ဆိုပြီး လောဘနဲ့ မောဟက ဝင်ရောက် စွက်ဖက်လာပါတယ်။
ကိုသီဟခမျာ ချွေးတွေ ပြန်၊ ရင်တွေ တုန်ပြီး ဘာလုပ်ရမှန်း မသိ ဖြစ်နေပါတယ်။ "ငါ့အမှားကို ဝန်ခံလိုက်ရမလား၊ ဖုံးကွယ်ထားလိုက်ရမလား" ဆိုတဲ့ ဒွိဟ (Doubt) စိတ်နဲ့ လွန်ဆွဲနေတာပေါ့။ သူတော်ကောင်းတို့လည်း ဘဝမှာ ဒီလို အခြေအနေမျိုး ကြုံဖူးကြမှာပါ။ ကိုယ်လုပ်မိတဲ့ အမှားတစ်ခုကို ဝန်ခံဖို့ ဝန်လေးနေတာမျိုးပေါ့။ ဒါဟာ "Atta" (ငါ) ဆိုတဲ့ အစွဲကြောင့်ပါပဲ။ "ငါ့သိက္ခာ ကျသွားမယ်၊ ငါ့ကို အထင်သေးသွားမယ်" ဆိုတဲ့ မာနက အမှန်တရားကို ဖုံးကွယ်ဖို့ ကြိုးစားနေတာ ဖြစ်ပါတယ်။
အဲဒီအချိန်မှာပဲ ကိုသီဟဟာ ဦးဇင်းတို့ ပြတိုက်ရဲ့ ဝန်ထမ်းလမ်းညွှန် (Employee Handbook) ကို လှန်ကြည့်လိုက်မိပါတယ်။ အဲဒီမှာ Hswagata Museum Policy Ref: Pol 30, Article 30.1 ကို သွားတွေ့ပါတယ်။ အဲဒီ မူဝါဒမှာ ဘာရေးထားသလဲဆိုတော့ - "Periodic Review and Truthfulness: In the event of discovering discrepancies during audits, transparency shall take precedence over reputation. Errors admitted voluntarily shall be treated as opportunities for system improvement, not grounds for immediate punishment." (ကာလအပိုင်းအခြားအလိုက် သုံးသပ်ခြင်းနှင့် ရိုးသားမှန်ကန်မှု - စာရင်းစစ်ဆေးစဉ် ကွာဟချက်များ တွေ့ရှိပါက၊ ဂုဏ်သိက္ခာထက် ပွင့်လင်းမြင်သာမှုကို ဦးစားပေးရမည်။ မိမိသဘောဆန္ဒအလျောက် ဝန်ခံသော အမှားများကို အပြစ်ပေးရန် အကြောင်းပြချက်အဖြစ် မဟုတ်ဘဲ၊ စနစ်တိုးတက်စေမည့် အခွင့်အလမ်းအဖြစ် သတ်မှတ်မည်) ဆိုပြီး အတိအလင်း ရေးသားထားပါတယ်။
ဒီစာကြောင်းလေးကို ဖတ်လိုက်ရတဲ့ အချိန်မှာ ကိုသီဟရဲ့ စိတ်ထဲမှာ ရှိနေတဲ့ အကြောက်တရား တိမ်တိုက်ကြီး ပျောက်ကွယ်သွားသလို ခံစားလိုက်ရပါတယ်။ "ဪ... ဒီအဖွဲ့အစည်းက လိုချင်တာ 'အမှားကင်းတဲ့ လူတော်' မဟုတ်ဘဲ၊ 'အမှားကို ဝန်ခံရဲတဲ့ လူမှန်' ကို လိုချင်တာပါလား" ဆိုတာ သဘောပေါက်သွားပါတယ်။ ချက်ချင်းပဲ သူဟာ ဦးဇင်းဆီကို ရောက်လာပြီး "အရှင်ဘုရား... တပည့်တော် စိစစ်လိုက်တာ T-230/B ကြုတ်ရဲ့ စာရွက်စာတမ်း မတွေ့ပါဘူး။ တပည့်တော် ပေါ့ဆမိပါတယ်" လို့ ရိုးရိုးသားသား ဝန်ခံ လျှောက်ထားပါတယ်။
ဦးဇင်းက သူ့ကို ပြုံးပြီးတော့ ကြည့်လိုက်ပါတယ်။ ပြီးတော့ "ကိုသီဟ... ဒကာကြီး အခု လုပ်လိုက်တဲ့ အလုပ်ဟာ ပျောက်နေတဲ့ စာရွက်စာတမ်းကို ပြန်ရှာတွေ့တာထက် ပိုတန်ဖိုးရှိတယ်။ အဲဒါကတော့ ဒကာကြီးရဲ့ 'သစ္စာ' (Sacca) ကို ရှာတွေ့လိုက်တာပဲ" လို့ မိန့်ကြားခဲ့ပါတယ်။ ဦးဇင်းတို့ဟာ အဲဒီအမှားကို အပြစ်မပေးဘဲ၊ နောက်နောင် ဒီလို မဖြစ်ရအောင် Digital Database စနစ်ကို ဘယ်လို ပြုပြင်မလဲဆိုတာ ဆွေးနွေးဖြစ်ခဲ့ကြပါတယ်။ အဲဒီနေ့က ကိုသီဟ ပြန်ထွက်သွားတဲ့ ခြေလှမ်းတွေဟာ အင်မတန် ပေါ့ပါးနေတာကို ဦးဇင်း သတိထားမိလိုက်ပါတယ်။ သူ့စိတ်ထဲမှာ ရှိနေတဲ့ "အကုသိုလ် ဝန်ထုတ်ဝန်ပိုး" ကြီး လျှောကျသွားလို့ပါပဲ။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ဥပမာတစ်ခုနဲ့ ထပ်ပြီး ရှင်းပြချင်ပါတယ်။ လူနာတစ်ယောက်ဟာ သူ့ကျောမှာ အဖုတစ်လုံး ပေါက်နေတာကို သိနေတယ်။ ဒါပေမဲ့ ဆရာဝန်ဆီ သွားပြရမှာ ကြောက်တယ်။ "ကင်ဆာလို့ ပြောလိုက်ရင် ဘယ်လိုလုပ်မလဲ" ဆိုပြီး ကြောက်လန့်ပြီး ဖုံးကွယ်ထားတယ်။ ရက်တွေကြာလာတော့ အဖုက ကြီးလာတယ်၊ ကိုက်ခဲလာတယ်။ နောက်ဆုံး မခံနိုင်တော့မှ ဆရာဝန်ဆီ သွားပြတော့ အခြေအနေက ဆိုးနေပြီ။ တကယ်လို့သာ သူဟာ အစကတည်းက "Audit" လုပ်သလို စောစောစီးစီး သွားပြခဲ့ရင်၊ ခွဲစိတ်ကုသလိုက်ရုံနဲ့ ပျောက်ကင်းနိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။
ထို့အတူပါပဲ ဒကာကြီးတို့ရေ။ ကိုသီဟရဲ့ ဖြစ်ရပ်မှာ တကယ်လို့သာ သူက အမှားကို ဖုံးကွယ်ထားခဲ့မယ်ဆိုရင်၊ တစ်ချိန်ချိန်မှာ အဲဒီ ဓာတ်တော်ကြုတ် အတု/အစစ် ပြဿနာ တက်လာတဲ့အခါ သူဟာ ရာထူးလည်း ပြုတ်၊ သိက္ခာလည်း ကျ၊ သံသရာမှာလည်း "မုသာဝါဒ" ကံ ထိုက်သွားမှာ ဖြစ်ပါတယ်။ အခုတော့ "Mid-Year Audit" ဆိုတဲ့ အခွင့်အရေးကို အသုံးချပြီး သူ့ရဲ့ "ကံ" (Kamma) ကို ပြုပြင်လိုက်နိုင်ပါပြီ။ ဒါကြောင့် Audit လုပ်တယ် ဆိုတာ ကိုယ့်အနာ ကိုယ်ဖော်ပြီး ဆေးကုတာနဲ့ တူပါတယ်။ နည်းနည်းတော့ နာကျင်စရာ ကောင်းပေမဲ့၊ ရေရှည်အတွက် ကျန်းမာစေမယ့် နည်းလမ်းကောင်း တစ်ခု ဖြစ်ပါတယ်။
နိဂုံးချုပ်အနေနဲ့ ပြောကြားလိုတာကတော့... ဒီနေ့ ဇူလိုင်လ (၁) ရက်နေ့၊ နှစ်တစ်နှစ်ရဲ့ ခရီးတစ်ဝက်မှာ ဦးဇင်းတို့ ဟောကြားခဲ့တဲ့ "Mid-Year Audit" တရားတော်ကို ပြန်လည် သုံးသပ်ကြည့်ရအောင်။
ပထမအချက် - သစ္စာလေးပါး ရှုထောင့်က ကြည့်ရင် "ငါ အဆင်ပြေတယ်" လို့ ထင်နေတာက ဒုက္ခသစ္စာ၊ အဲဒီအထင်ကို ဖြစ်စေတဲ့ မောဟက သမုဒယသစ္စာ၊ ကိုယ့်စိတ်ကို ရိုးသားစွာ စစ်ဆေးပြီး အမှားကို လက်ခံလိုက်တာက မဂ္ဂသစ္စာ (သမ္မာဒိဋ္ဌိ)၊ အဲဒီလို လက်ခံလိုက်လို့ စိတ်ငြိမ်းချမ်းသွားတာက နိရောဓသစ္စာ ပါပဲ။
ဒုတိယအချက် - ဝိပဿနာ ရှုထောင့်က ကြည့်ရင် ပြီးခဲ့တဲ့ ၆ လ ဆိုတာ "အတိတ် ခန္ဓာ" တွေရဲ့ ချုပ်ငြိမ်းမှုမျှသာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါကို "ငါ" လို့ မစွဲလမ်းဘဲ၊ သင်ခန်းစာ (Lesson Learned) အနေနဲ့သာ ယူရပါမယ်။
တတိယအချက် - Hswagata မူဝါဒအရ "Truthfulness" (မှန်ကန်မှု) ဟာ "Perfection" (ပြီးပြည့်စုံမှု) ထက် ပိုအရေးကြီးပါတယ်။
ဒါကြောင့် သူတော်ကောင်းတို့အတွက် ဒီနေ့ "Work Assignment" (အိမ်စာ) လေး တစ်ခု ပေးချင်ပါတယ်။ ဒီနေ့ည အိပ်ရာမဝင်ခင် ၁၅ မိနစ်လောက် အချိန်ယူပါ။ စာရွက်တစ်ရွက်နဲ့ ဘောပင်တစ်ချောင်း ယူလိုက်ပါ။ ပြီးခဲ့တဲ့ ဇန်နဝါရီကနေ ဇွန်လအထိ ၆ လတာကို ပြန်မြင်ယောင်ကြည့်ပါ။
၁။ ငါ ဘယ်အလုပ်တွေမှာ အချိန်ဖြုန်းခဲ့သလဲ (Time Audit)။
၂။ ငါ ဘယ်သူတွေအပေါ်မှာ စိတ်ဆိုးဒေါသထွက်ခဲ့သလဲ (Emotional Audit)။
၃။ ငါ့ရဲ့ သီလ လုံခြုံမှု ရှိရဲ့လား (Moral Audit)။
ဒီ (၃) ချက်ကို ရိုးရိုးသားသား ချရေးပါ။ အဖြေထွက်လာရင် ကိုယ့်ကိုယ်ကို အပြစ်မတင်ပါနဲ့။ "ဪ... ဒါတွေက ပြုပြင်စရာတွေပါလား" လို့ သတိပြုပြီး၊ လာမယ့် ဇူလိုင်လကနေ ဒီဇင်ဘာလအထိ ၆ လ အတွက် "Action Plan" (လုပ်ဆောင်ရန် အစီအစဉ်) ချမှတ်ပါ။ ဒါဆိုရင် သင်ဟာ "Scientific Audit" လည်း အောင်မြင်သလို၊ "Dhamma Audit" လည်း အောင်မြင်တဲ့ သူတော်ကောင်း တစ်ယောက် ဖြစ်လာမှာ အသေအချာပါပဲ။
ဦးဇင်းတို့ရဲ့ Hswagata Museum ကြီးကလည်း ဒီနှစ်ဝက် ကာလမှာ မူဝါဒတွေ၊ လုပ်ငန်းစဉ်တွေကို ပြန်လည် သုံးသပ်ပြီး သာသနာပြု လုပ်ငန်းတွေကို ပိုမို ထိရောက်အောင် ဆောင်ရွက်သွားမှာ ဖြစ်ပါတယ်။ သူတော်ကောင်းတို့ အားလုံးလည်း ပြီးခဲ့တဲ့ အတိတ်က အမှားတွေကို သင်ခန်းစာယူ၊ ပစ္စုပ္ပန်မှာ ပြုပြင်ပြီး၊ အနာဂတ် သံသရာ ခရီးလမ်းကို ဖြောင့်ဖြူးစွာ လျှောက်လှမ်းနိုင်ကြပါစေ ကုန်သတည်း။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
သာဓု... သာဓု... သာဓု။
ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက
The Office Of Siridantamahapalaka
The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.
နေ့စွဲ - July 1, 2024
ORCID: 0009-0000-0697-4760
Website: www.siridantamahapalaka.com
Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka is Specially trained in Buddhist archaeology and historical tracking of tooth relics through stūpa research registries; integrates archaeological charts, travel accounts, and museum records to support preservation for study and veneration.
