Day: 182 | June 30 | June Review (Audit) | Vinaya, Vamsa-rakkhita | Audit Trails & Entropy
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
သာသနာတော်နှစ် ၂၅၆၈ ခု၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၆ ခု၊ ခရစ်နှစ် ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ (၃၀) ရက်၊ တနင်္လာနေ့။ ဒီနေ့ဟာ ဇွန်လရဲ့ နောက်ဆုံးရက်ဖြစ်သလို၊ ၂၀၂၄ ခုနှစ်ရဲ့ နှစ်ဝက် (Half-Year) ခရီးဆုံးမှတ်တိုင်လည်း ဖြစ်ပါတယ်။ စီးပွားရေး လုပ်ငန်းတွေမှာ ဒီလိုအချိန်မျိုးဆိုရင် "Half-Year Audit" ဆိုပြီး စာရင်းတွေ ပြန်စစ်ကြ၊ အမြတ်အရှုံး တွက်ချက်ကြသလို၊ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ Hswagata Museum မှာလည်း "Chronicles Audit" ဆိုပြီး ပြတိုက်မှတ်တမ်းတွေကို ပြန်လည် စိစစ်တဲ့ အချိန်ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီနေ့ ဟောကြားမယ့် တရားခေါင်းစဉ်ကတော့ "ဇွန်လ သုံးသပ်ချက်" သို့မဟုတ် "ဘဝမှတ်တမ်း စစ်ဆေးခြင်း" ဖြစ်ပါတယ်။ ဝိနည်းပိဋကတ်တော်လာ "ဝံသရက္ခိတ" (အမျိုးအနွယ်ကို စောင့်ရှောက်ခြင်း) ဆိုတဲ့ သဘောတရားနဲ့ ယှဉ်တွဲပြီး၊ ကုန်လွန်သွားတဲ့ အချိန်တွေထဲမှာ ကိုယ့်ရဲ့ ကုသိုလ်မျိုးစေ့တွေ ဘယ်လောက် ကျန်ခဲ့သလဲ၊ "ကာမောဃ" လို့ခေါ်တဲ့ ကာမရေအလျဉ်ထဲမှာ ဘယ်လောက် မျောပါခဲ့သလဲ ဆိုတာကို သုံးသပ်ကြရမှာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဇွန်လ တစ်လတာအတွင်း ပြုလုပ်ခဲ့သမျှ ကုသိုလ်ကောင်းမှုများကို ပြန်လည်အောက်မေ့ပြီး ဝမ်းမြောက်နုမော် သာဓုခေါ်ဆိုနိုင်ကြပါစေလို့ ဦးစွာပထမ မေတ္တာပို့သ ဆုတောင်းပေးလိုက်ပါတယ်။
ကဲ... တရားမဟောမီ၊ တရားမနာမီမှာ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ရဲ့ စိတ်ကို စာရင်းစစ် (Auditor) တစ်ယောက်ရဲ့ စိတ်မျိုး ဖြစ်အောင် ပြင်ဆင်ကြရအောင်။ ဒီနေ့ ရှုမှတ်ရမယ့် နည်းလမ်းကတော့ "Time Audit Meditation" (အချိန်ကာလကို စစ်ဆေးခြင်း) ဖြစ်ပါတယ်။ သာမန်အားဖြင့် ဦးပဉ္ဇင်းတို့က အတိတ်ကို တွေးရင် ခံစားချက် (Emotion) တွေ ပါသွားတတ်တယ်။ "နှမြောလိုက်တာ"၊ "ဝမ်းနည်းလိုက်တာ" ဆိုပြီး ဖြစ်တတ်တယ်။ အခုတော့ အဲဒီလို မဟုတ်ဘဲ၊ ရုံးခန်းထဲက စာရင်းစစ်တစ်ယောက်လို စာရွက်စာတမ်းတွေကို အေးအေးဆေးဆေး လှန်လှောကြည့်သလို ရှုမှတ်ကြရအောင်။ အားလုံးပဲ ခါးလေးကို ဆန့်၊ မျက်လွှာလေးကို ချပြီးတော့ ငြိမ်ငြိမ်လေး နေလိုက်ပါ။
ဝင်လေ ထွက်လေကို ပုံမှန်လေး ရှူရှိုက်ရင်းနဲ့... လွန်ခဲ့တဲ့ ဇွန်လ (၁) ရက်နေ့ကနေ ဒီနေ့ (၃၀) ရက်နေ့အထိ ဖြတ်သန်းခဲ့တဲ့ ပုံရိပ်တွေကို ရုပ်ရှင်ဖလင်ရစ် ပြန်ရစ်သလို မြန်မြန်လေး ပြန်မြင်ယောင်ကြည့်ပါ။ အသေးစိတ် မလိုပါဘူး။ "ငါ ဘာတွေ လုပ်ခဲ့လဲ" ဆိုတာကို အပေါ်စီးကနေ (Bird's Eye View) ကြည့်လိုက်ပါ။ ကောင်းတာတွေ တွေ့ရင်လည်း "Credit" (ဝင်ငွေ) လို့ မှတ်ပါ။ မကောင်းတာတွေ၊ စိတ်ညစ်စရာတွေ တွေ့ရင် "Debit" (ထွက်ငွေ) လို့ မှတ်ပါ။ ဘာကိုမှ ဝင်ရောက် စွက်ဖက်ခြင်း မပြုပါနဲ့။ "အော်... ဒီနေရာမှာ ငါ ဒေါသထွက်ခဲ့ပါလား" - သိရုံပဲ သိလိုက်။ "ဒီနေရာမှာ ငါ လှူဒါန်းခဲ့ပါလား" - သိရုံပဲ သိလိုက်။ စာရင်းစစ်ဆိုတာ စာရင်းကို ပြင်ခွင့်မရှိပါဘူး။ စာရင်းမှန်ကို ရှာဖွေဖို့ပဲ တာဝန်ရှိပါတယ်။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ဥပမာပေးရရင်... CCTV မှတ်တမ်းကို ပြန်ကြည့်နေတဲ့ လုံခြုံရေး ဝန်ထမ်းတစ်ယောက်လိုပါပဲ။ မော်နီတာပေါ်မှာ ပေါ်နေတဲ့ အရိပ်တွေကို ကြည့်ပြီး "ဒီလူက ဘယ်သွားလဲ၊ ဟိုလူက ဘာလုပ်လဲ" ဆိုတာကို စောင့်ကြည့်ရုံပါပဲ။ CCTV ထဲက လူကို သွားဆွဲလို့ မရသလို၊ ပြီးခဲ့တဲ့ အတိတ်ကိုလည်း သွားပြင်လို့ မရပါဘူး။ အခု သူတော်ကောင်းတို့ လုပ်နေတာက ကိုယ့်စိတ်ရဲ့ CCTV မှတ်တမ်း (Mental Log) ကို ပြန်စစ်ဆေးနေတာပါ။ ဒီလို စစ်ဆေးခြင်းအားဖြင့် "ငါ့ဘဝ ဘယ်ရောက်နေပြီလဲ" ဆိုတဲ့ အသိ (Self-awareness) ကို ရရှိစေမှာ ဖြစ်ပါတယ်။ လွန်ခဲ့တဲ့ တစ်လတာ ကာလကို ဥပေက္ခာပြုပြီး (၅) မိနစ်ခန့် စာရင်းစစ်ဆေး ကြည့်ကြပါစို့။
ကဲ... သမထ ဘာဝနာလေး ပွားများပြီးလို့ စိတ်ကလေး တည်ငြိမ်သွားပြီ၊ အတိတ်ကို အရှိအတိုင်း လက်ခံနိုင်တဲ့ သတ္တိ ရှိလာပြီဆိုရင် ဒီနေ့ရဲ့ အဓိက အကြောင်းအရာဖြစ်တဲ့ "Audit" (စာရင်းစစ်ဆေးခြင်း) သဘောတရားကို ခေတ်သစ် သိပ္ပံပညာနဲ့ ယှဉ်တွဲပြီး လေ့လာကြည့်ကြရအောင်။ Information Science (သတင်းအချက်အလက် သိပ္ပံ) မှာ "Audit Trail" (စာရင်းစစ် လမ်းကြောင်း) ဆိုတာ အလွန် အရေးကြီးပါတယ်။ ကွန်ပျူတာ စနစ်တစ်ခုမှာ ဘယ်သူက ဘယ်အချိန်မှာ ဝင်သွားတယ်၊ ဘယ်ဖိုင်ကို ပြင်လိုက်တယ် ဆိုတာကို စနစ်က အလိုအလျောက် မှတ်တမ်းတင်ထားပါတယ်။ ဒီမှတ်တမ်းကို "Immutable Log" (ပြင်ဆင်၍ မရသော မှတ်တမ်း) လို့ ခေါ်ပါတယ်။ Blockchain နည်းပညာမှာဆိုရင် ဒီသဘောတရားက ပိုထင်ရှားပါတယ်။ ဒေတာတစ်ခုကို ရေးထည့်ပြီးရင် ဘယ်သူမှ ဖျက်လို့ မရတော့ဘူး။ မှားသွားရင်တောင် အမှားကို ဖျက်လို့ မရဘူး။ အမှန်ပြင်တဲ့ ဒေတာအသစ် (Correction Entry) ကို ထပ်ဖြည့်ရုံပဲ ရပါတယ်။
ဒီသဘောတရားဟာ "ကံ၊ ကံ၏ အကျိုး" (Karma) နဲ့ တစ်ထပ်တည်း ကျနေပါတယ်။ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြုလုပ်လိုက်တဲ့ ကာယကံ၊ ဝစီကံ၊ မနောကံ မှန်သမျှဟာ စကြာဝဠာရဲ့ Server ကြီးထဲမှာ "Audit Trail" အနေနဲ့ မှတ်တမ်းတင်ပြီးသား ဖြစ်သွားပါပြီ။ ဇွန်လ ၁၅ ရက်နေ့က သူတော်ကောင်းတို့ စိတ်ဆိုးလိုက်တဲ့ အမှုကိစ္စ တစ်ခုဟာ Blockchain ပေါ်မှာ ရေးလိုက်သလိုပါပဲ။ ပြန်ဖျက်လို့ (Undo) မရတော့ပါဘူး။ သိပ္ပံပညာမှာ "Thermodynamics" (အပူချိန်ဆိုင်ရာ ရူပဗေဒ) အရ "Entropy" (ဖရိုဖရဲဖြစ်မှု) ဆိုတာ ရှိပါတယ်။ စနစ်တစ်ခုကို ဒီအတိုင်း ပစ်ထားလိုက်ရင် အလိုလို ပျက်စီးယိုယွင်းသွားတတ်ပါတယ်။ စာရင်းတွေကို မစစ်ဆေးဘဲ ပစ်ထားရင် အမှားတွေ များလာပြီး စာရင်းပျက်သွားသလို၊ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ရဲ့ စိတ်ကိုလည်း ပြန်လည် မစစ်ဆေး (Self-Audit) ဘဲ ပစ်ထားလိုက်ရင် ကိလေသာ အမှိုက်တွေ များလာပြီး "Moral Entropy" (ကိုယ်ကျင့်တရား ယိုယွင်းမှု) ဖြစ်လာတတ်ပါတယ်။
ဒါကို နောက်တစ်မျိုး ဥပမာပေးရရင်... လေယာဉ်ပျံတွေမှာ ပါတဲ့ "Black Box" (ပျံသန်းမှု မှတ်တမ်းတင် ကိရိယာ) လိုပါပဲ။ လေယာဉ်မောင်းသူ (Pilot) က ဘာပဲလုပ်လုပ်၊ လေယာဉ်က ဘယ်လိုပဲ ယိမ်းယိုင်ယိုင် Black Box က တိတ်တဆိတ် မှတ်တမ်းတင်နေပါတယ်။ လေယာဉ်ပျက်ကျသွားရင်တောင် Black Box က ကျန်ခဲ့ပါတယ်။ သူတော်ကောင်းတို့ရဲ့ "ဘဝင်စိတ်" (Bhavanga Citta) ဟာ အဲဒီ Black Box ပါပဲ။ ဇွန်လ တစ်လလုံး သူတော်ကောင်းတို့ ဘာလုပ်ခဲ့လဲ ဆိုတာကို ဘဝင်စိတ်က အတိအကျ မှတ်တမ်းတင်ထားပါတယ်။ မေ့သွားတယ်လို့ ထင်ရပေမဲ့၊ သေခါနီးအချိန် (Marana-sanna) မှာ အဲဒီ Black Box ပွင့်လာပြီး ပြန်ပြပါလိမ့်မယ်။ ဒါကြောင့် လစဉ်လတိုင်း "Audit" လုပ်တယ် ဆိုတာ အဲဒီ Black Box ထဲက အချက်အလက်တွေကို ကြိုတင် စစ်ဆေးပြီး၊ လိုအပ်ရင် ပြုပြင်မှုတွေ (Course Correction) လုပ်ဖို့ ဖြစ်ပါတယ်။
နောက်ထပ် စိတ်ဝင်စားစရာ သိပ္ပံအချက်အလက်ကတော့ "Metacognition" (သိမှုကို ပြန်လည်သိရှိခြင်း) ပါပဲ။ ဦးနှောက်ရဲ့ Prefrontal Cortex ဟာ ကိုယ့်ရဲ့ အတွေးတွေကို ပြန်လည် သုံးသပ်နိုင်စွမ်း ရှိပါတယ်။ "ငါ အခု ဘာတွေးနေတာလဲ"၊ "ငါ့ဆုံးဖြတ်ချက်က မှန်ရဲ့လား" လို့ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် ပြန်မေးတာဟာ Metacognition ပါ။ လေ့လာမှုတွေအရ ပုံမှန် Review လုပ်လေ့ရှိသူတွေဟာ မှတ်ဉာဏ် ပိုကောင်းတယ်၊ စိတ်ဖိစီးမှု နည်းတယ်၊ ပြဿနာဖြေရှင်းနိုင်စွမ်း (Problem Solving Skill) ပိုမြင့်မားတယ်လို့ ဆိုပါတယ်။ "ဇွန်လ သုံးသပ်ချက်" လုပ်တယ် ဆိုတာ သာမန် ဒိုင်ယာရီ ရေးတာ မဟုတ်ပါဘူး။ ဦးနှောက်ရဲ့ Metacognitive Function ကို လေ့ကျင့်ပေးနေတာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... ကုန်သည်တစ်ယောက်ဟာ ညနေတိုင်း ပိုက်ဆံအိတ်ကို မှောက်ပြီး စစ်သလိုပါပဲ။ ဒီနေ့ ဘယ်လောက်ရလဲ၊ ဘယ်လောက်ထွက်လဲ စစ်မှ မနက်ဖြန်အတွက် အရင်းအနှီး ဘယ်လောက်ကျန်လဲ ဆိုတာ သိမှာပါ။ မစစ်ဘဲ သုံးနေရင် တဖြည်းဖြည်း မွဲသွားမှာပေါ့။ ဘဝဆိုတာလည်း ကုသိုလ်ဆိုတဲ့ အရင်းအနှီး (Merit Capital) နဲ့ လည်ပတ်နေတာပါ။ လကုန်တိုင်း စာရင်းမစစ်ရင် ကုသိုလ်မွဲပြီး သံသရာမှာ ဒေဝါလီ ခံရတတ်ပါတယ်။ သိပ္ပံနည်းကျ Audit လုပ်တယ်ဆိုတာ ခံစားချက်မပါဘဲ ဒေတာ (Data) ကို ကြည့်ပြီး အနာဂတ်အတွက် Strategy ချမှတ်တာ ဖြစ်ပါတယ်။
မြတ်စွာဘုရားရှင် ဟောကြားတော်မူခဲ့တဲ့ ပါဠိတော် ဒေသနာတွေနဲ့ ခုနက ပြောခဲ့တဲ့ "စာရင်းစစ်ဆေးခြင်း" (Audit) သဘောတရားတွေကို ဆက်စပ်ပြီး လေ့လာကြည့်ကြရအောင်။ ဓမ္မပဒပါဠိတော်၊ အရဟန္တဝဂ်မှာ လာရှိတဲ့ ဂါထာတော် (Verse 91) မှာ မြတ်စွာဘုရားက အတိတ်ကို စွဲလမ်းမှု မရှိဘဲ၊ အမြဲတမ်း ရှေ့ကို ဆက်သွားနေတဲ့ သူတော်ကောင်းတွေရဲ့ စိတ်နေသဘောထားကို "ဟင်္သာငှက်" ဥပမာနဲ့ အခုလို ဟောကြားထားပါတယ်။
"ဥယျုဉ္ဇန္တိ သတီမန္တော၊ န နိကေတေ ရမန္တိ တေ။ ဟံသာဝ ပလ္လလံ ဟိတွာ၊ ဩကမောကံ ဇဟန္တိ တေ" တဲ့။
ဒီပါဠိတော်လေးကို တစ်လုံးချင်း အနက်အဓိပ္ပာယ် ဖွင့်ဆိုကြည့်မယ်ဆိုရင် -
"သတီမန္တော" - သတိတည်းဟူသော စာရင်းစစ် ရှိကြကုန်သော (Those with mindfulness/audit log)။
"ဥယျုဉ္ဇန္တိ" - ကောင်းမှုကုသိုလ်၌ လုံ့လပြုကြကုန်၏ (They exert effort)။
"နိကေတေ" - ဘွားမြင်ရာ ဌာန၊ နေမြဲ ကျောင်းအိပ်ရာ၌ (အတိတ်ကာလ၌)။ "န ရမန္တိ" - မမွေ့လျော်ကြကုန် (They do not cling to the past abode)။
"ဟံသာဝ" - ဟင်္သာငှက်တို့သည်။ "ပလ္လလံ" - ရေကန်ကို။ "ဟိတွာ" - စွန့်၍ သွားသကဲ့သို့။
"တေ" - ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့သည်။ "ဩကမောကံ" - တည်ရာ မှီရာ ဟူသမျှကို။ "ဇဟန္တိ" - စွန့်ပစ်ခဲ့ကြကုန်၏။
ဒီနေရာမှာ "ဥယျုဉ္ဇန္တိ" (လုံ့လပြုခြင်း) ဆိုတာ ခုနက သိပ္ပံအပိုင်းမှာ ပြောခဲ့တဲ့ "Entropy Reversal" (ပျက်စီးယိုယွင်းမှုကို ပြန်လည် တည်ဆောက်ခြင်း) ပါပဲ။ လောကသဘာဝက ဒီအတိုင်းနေရင် ယိုယွင်းသွားတယ်။ စိတ်က ဒီအတိုင်းနေရင် အကုသိုလ် ဖြစ်တယ်။ ဒါကြောင့် "Audit" လုပ်တယ်ဆိုတာ အတိတ်က အမှားတွေကို ပြန်ကြည့်ပြီး "ငါ ပြင်မယ်" ဆိုတဲ့ ဝီရိယ (Effort) ကို ထုတ်တာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဟင်္သာငှက်တွေက ရေကန်တစ်ခုမှာ ရေခမ်းသွားရင် အဲဒီကန်ကို နှမြောတသ မနေဘဲ ရေရှိရာ ကန်သစ်ကို ပျံသန်းသွားသလို၊ သူတော်ကောင်းတို့လည်း "ဇွန်လ" ဆိုတဲ့ ကန်ဟောင်းကြီးကို စွန့်ခွာပြီး "ဇူလိုင်လ" ဆိုတဲ့ ကန်သစ်ဆီကို ကုသိုလ်အဟုန်နဲ့ ကူးပြောင်းရမှာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဝိနည်းပိဋကတ်တော်လာ "ဝံသရက္ခိတ" (အမျိုးအနွယ်ကို စောင့်ရှောက်ခြင်း) ဆိုတာကိုလည်း ဒီနေရာမှာ ဆက်စပ် နားလည်ရပါမယ်။ ရဟန်းတော်တွေမှာ ဝိနည်းအစဉ်အလာ မပျက်အောင် ထိန်းသိမ်းရသလို၊ လူပုဂ္ဂိုလ်တွေ အနေနဲ့လည်း ကိုယ့်ရဲ့ "သီလဝံသ" (ကိုယ်ကျင့်တရား မျိုးရိုး) ကို မပျက်စီးအောင် Audit လုပ်နေရပါမယ်။ စာရင်းစစ်တဲ့အခါ "ငွေစာရင်း" ကိုပဲ စစ်ရမှာ မဟုတ်ဘဲ၊ "သီလစာရင်း" ကိုပါ စစ်ရပါမယ်။ "ဒီလထဲမှာ ငါ့ရဲ့ သီလ ဘယ်နှကြိမ် ကျိုးပေါက်ခဲ့လဲ"၊ "ဝတ္တရားတွေ ဘယ်နှကြိမ် ပျက်ကွက်ခဲ့လဲ" ဆိုတာကို မထိန်ချန်ဘဲ (Full Disclosure) စစ်ဆေးမှသာ ကိုယ့်ရဲ့ ဝံသ (Lineage) ဟာ စင်ကြယ်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... သင်္ဘောကပ္ပတိန်တစ်ယောက်ဟာ ရေကြောင်းမြေပုံ (Logbook) ကို နေ့တိုင်း မှတ်တမ်းတင်ရသလိုပါပဲ။ မုန်တိုင်းမိခဲ့ရင် "မုန်တိုင်းမိသည်" လို့ ရေးရတယ်။ လမ်းကြောင်းလွဲခဲ့ရင် "လွဲသည်" လို့ ရေးရတယ်။ အမှန်အတိုင်း ရေးမှသာ နောက်တစ်ခါ ခရီးသွားတဲ့အခါ သင်ခန်းစာ ယူလို့ရမှာပါ။ "ငါက တော်ပါတယ်" ဆိုပြီး လိမ်ရေးရင် ကျောက်ဆောင်ဝင်တိုက်ပြီး သင်္ဘောမှောက်မှာပါ။ သူတော်ကောင်းတို့လည်း ဇွန်လအတွက် ကိုယ့်ရဲ့ Logbook ကို အမှန်အတိုင်း ရေးပါ။ "ငါ ဒီလထဲမှာ ဒေါသကြီးခဲ့တယ်"၊ "ငါ ဒီလထဲမှာ ပျင်းခဲ့တယ်" - ဒါကို ရိုးရိုးသားသား ဝန်ခံလိုက်တာဟာ "ဝံသရက္ခိတ" (ကိုယ့်ဂုဏ်သိက္ခာကို ကိုယ်ပြန်စောင့်ရှောက်ခြင်း) ပါပဲ။
ကဲ... အခု သူတော်ကောင်းတို့ အမျှော်လင့်ဆုံး ဖြစ်တဲ့ ဝိပဿနာ ရှုကွက် အပိုင်းကို ရောက်ပါပြီ။ ဒီနေ့အတွက် သတ်မှတ်ထားတဲ့ ရှုကွက်ကတော့ "ကာမောဃ" (ကာမသံသရာ ရေအလျဉ်) ကို ဆင်ခြင်သုံးသပ်ခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။ ဇွန်လ တစ်လလုံး သူတော်ကောင်းတို့ ဖြတ်သန်းခဲ့တာ ဘာတွေလဲ။ စားစရာတွေ၊ သွားစရာတွေ၊ ကြည့်စရာတွေ၊ ပျော်စရာတွေ... ဒါတွေအားလုံးဟာ "ကာမောဃ" (Flood of Sensuality) တွေပါပဲ။ ဒီရေအလျဉ်ထဲမှာ ကိုယ်က နစ်မြုပ်ခဲ့သလား၊ ကူးခတ်နိုင်ခဲ့သလား ဆိုတာ Audit လုပ်ရပါမယ်။
အဆင့် (၁) - ရေအလျဉ်ကို နောက်ပြန်ကြည့်ပါ (Review the Flood)။
ကိုယ့်ရဲ့ ဇွန်လ မှတ်တမ်းကို ပြန်ကြည့်လိုက်ပါ။ ရုပ်ရှင်တွေ ကြည့်ခဲ့တာ၊ အစားကောင်းတွေ စားခဲ့တာ၊ လျှောက်လည်ခဲ့တာတွေ ပေါ်လာလိမ့်မယ်။ အဲဒါတွေကို "ငါ့အမှတ်တရများ" (My Memories) လို့ မမြင်ဘဲ၊ "အာရုံရေအလျဉ်များ" (Stream of Objects) လို့ မြင်အောင် ကြည့်ပါ။ မျက်စိကနေ ရူပါရုံတွေ စီးဝင်သွားတယ်။ နားကနေ သဒ္ဒါရုံတွေ စီးဝင်သွားတယ်။ အဲဒီ အာရုံတွေ အခု ဘယ်ရောက်ကုန်ပြီလဲ။ အကုန် ချုပ်ငြိမ်း ပျောက်ကွယ်သွားပါပြီ။
"ဪ... ရေစီးသလိုပါပဲလား။ ဘာတစ်ခုမှ လက်ထဲမှာ ဆုပ်ကိုင်ထားလို့ မရပါလား" လို့ ဆင်ခြင်ပါ။ ဒါဟာ "အနိစ္စ" ကို Audit လုပ်တာပါပဲ။ စားခဲ့တဲ့ အရသာတွေလည်း မရှိတော့ဘူး။ ရယ်ခဲ့တဲ့ အသံတွေလည်း မရှိတော့ဘူး။ အကုန်လုံးက အတိတ်ဆိုတဲ့ မြစ်ထဲကို မျောပါသွားပါပြီ။
ဒါကို ဥပမာ ထပ်ပေးရရင်... မိုးသည်းထန်စွာ ရွာပြီးနောက် ချောင်းရေကျသလိုပါပဲ။ ရေတွေက အရှိန်နဲ့ စီးဆင်းသွားတယ်။ ရေထဲမှာ သစ်ကိုင်းတွေ၊ အမှိုက်တွေ၊ ပန်းပွင့်တွေ အကုန် မျောပါသွားတယ်။ သူတော်ကောင်းတို့ရဲ့ ဇွန်လဟာလည်း အဲဒီ ချောင်းရေလိုပါပဲ။ ကောင်းတာတွေရော၊ ဆိုးတာတွေရော အကုန် မျောသွားပါပြီ။ ကမ်းပေါ်မှာ ကျန်ခဲ့တာကတော့ "ကုသိုလ်" နဲ့ "အကုသိုလ်" ဆိုတဲ့ အနည်အနှစ် (Sediment) တွေပဲ ဖြစ်ပါတယ်။
အဆင့် (၂) - စာရင်းရှင်းတမ်း ထုတ်ပါ (Balance Sheet of Mind)။
အခု ဇွန်လကုန်ပြီ ဆိုတော့ စာရင်းပိတ် (Closing) လုပ်ရတော့မယ်။ ကိုယ့်စိတ်ထဲမှာ ဘာတွေ ကျန်ခဲ့လဲ စစ်ဆေးပါ။
လောဘ (Greed) တွေ တိုးလာသလား။ (Asset တိုးတာ မဟုတ်ဘူး၊ Liability တိုးတာနော်)။
ဒေါသ (Anger) တွေ လျော့သွားသလား။
သတိ (Mindfulness) က အရင်လကထက် ပိုကောင်းလာသလား။
ဒီလို စစ်ဆေးတာကို "စိတ္တာနုပဿနာ" လို့ ခေါ်ပါတယ်။ "ငါ့စိတ် အခြေအနေ ဘယ်လိုလဲ" လို့ ကြည့်တာပါ။ တကယ်လို့ အကုသိုလ်တွေ များနေရင် "ရှုံးနေတယ်" လို့ သတ်မှတ်ပြီး၊ ဇူလိုင်လမှာ အမြတ်ပြန်ရအောင် ကြိုးစားရပါမယ်။ တကယ်လို့ စိတ်ငြိမ်လာတယ်၊ သည်းခံနိုင်လာတယ် ဆိုရင်တော့ "အမြတ်ထွက်တယ်" လို့ ဝမ်းမြောက်ပါ။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... ဈေးသည်တစ်ယောက် ညနေစောင်း ပိုက်ဆံရေသလိုပါပဲ။ ပိုက်ဆံရေတဲ့အခါ စက္ကူစုတ်တွေ ပါလာရင် လွှင့်ပစ်လိုက်တယ်။ ပိုက်ဆံကောင်းတွေကို သိမ်းထားလိုက်တယ်။ သူတော်ကောင်းတို့လည်း ဇွန်လထဲက အာရုံတွေထဲမှာ စိတ်ညစ်စရာ၊ မကျေနပ်စရာ (စက္ကူစုတ်) တွေကို အခုပဲ လွှင့်ပစ်လိုက်ပါ။ ကုသိုလ်စိတ်၊ မေတ္တာစိတ် (ပိုက်ဆံကောင်း) တွေကိုတော့ ဇူလိုင်လအတွက် အရင်းအနှီးအဖြစ် သိမ်းဆည်းလိုက်ပါ။
အဆင့် (၃) - ဒိဋ္ဌိ ဖြုတ်ပြီး စာရင်းပိတ်ပါ (Close the Account with Anatta)။
နောက်ဆုံးအဆင့်ကတော့ "ငါ" ကို ဖြုတ်တာပါ။ "ငါ လုပ်ခဲ့တာ"၊ "ငါ အောင်မြင်ခဲ့တာ"၊ "ငါ မှားခဲ့တာ" ဆိုတဲ့ "ငါ" ကို ဖယ်လိုက်ပါ။ "ရုပ်နာမ်အစဉ်တစ်ခု ဇွန်လကို ဖြတ်သန်းသွားခြင်း" (A process passing through time) မျှသာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဇွန်လ (၁) ရက်နေ့က "ငါ" မရှိတော့ပါဘူး။ အဲဒီ ရုပ်နာမ်တွေ သေသွားပါပြီ။ အခု "ငါ" က အသစ်ပါ။
အကုသိုလ် လုပ်ခဲ့မိရင်လည်း "နောင်တ" (Remorse) နဲ့ ပူလောင်မနေပါနဲ့။ "အကြောင်းအကျိုးကြောင့် ဖြစ်ခဲ့တာ၊ နောက်မဖြစ်အောင် သတိထားမယ်" လို့ ဆုံးဖြတ်ပြီး "Reset" လုပ်လိုက်ပါ။ ကုသိုလ် လုပ်ခဲ့ရင်လည်း "မာန" မဝင်ပါနဲ့။ "အကြောင်းကောင်းလို့ အကျိုးကောင်းတာ" လို့ နှလုံးသွင်းပါ။ ဒီလို ရှုမြင်ခြင်းအားဖြင့် "ကာမောဃ" (ကာမရေအလျဉ်) ထဲမှာ မနစ်မြုပ်ဘဲ ပေါ့ပါးစွာ ကူးခတ်နိုင်ပါလိမ့်မယ်။
ဦးပဉ္ဇင်းတို့ Hswagata Museum ရဲ့ မှတ်တမ်းတွေထဲက ဇာတ်လမ်းလေးတစ်ခု (Case Study) နဲ့ ဆက်စပ်ပြီး လေ့လာကြည့်ကြရအောင်။ ဒီဖြစ်စဉ်ကတော့ Case ID: Case-2582 ဖြစ်ပြီး၊ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်ရဲ့ ဘဏ္ဍာရေးနှင့် စီမံခန့်ခွဲမှုဌာန (Finance & Admin Dept) မှာ တာဝန်ထမ်းဆောင်နေတဲ့ အကြီးတန်း စာရင်းကိုင် ဒေါ်ခင်မျိုး (အမည်လွှဲ) ရဲ့ အကြောင်း ဖြစ်ပါတယ်။
ဒေါ်ခင်မျိုးဆိုတာ ပြတိုက်မှာ ဆယ်စုနှစ်နဲ့ချီပြီး တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့တဲ့ ဝန်ထမ်းကောင်း တစ်ဦးပါ။ စာရင်းဇယား တိကျတယ်၊ စည်းကမ်းကြီးတယ်၊ ဘယ်သူ့မျက်နှာကိုမှ မထောက်ဘဲ အမှန်အတိုင်း လုပ်တတ်သူလို့ နာမည်ကြီးပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ ဒီနှစ် ဇွန်လ၊ နှစ်ဝက်စာရင်းချုပ် (Half-Year Closing) လုပ်တဲ့အချိန်မှာတော့ မထင်မှတ်ထားတဲ့ ပြဿနာတစ်ခုနဲ့ ရင်ဆိုင်လိုက်ရပါတယ်။ အဲဒါကတော့ ပြီးခဲ့တဲ့ ဧပြီလတုန်းက ပြုလုပ်ခဲ့တဲ့ "သင်္ကြန်အထူးပွဲတော်" စရိတ်တွေထဲမှာ ငွေပမာဏ သိန်းဂဏန်းလောက် ပျောက်နေတာကို စစ်ဆေးတွေ့ရှိလိုက်ရတာပါပဲ။ သေချာ ပြန်စိစစ်ကြည့်တဲ့အခါ အဲဒီငွေဟာ ပျောက်သွားတာ မဟုတ်ဘဲ၊ သူမ ကိုယ်တိုင် လက်မှတ်ထိုး ခွင့်ပြုခဲ့တဲ့ "ဧည့်ခံကျွေးမွေးစရိတ်" ပိုငွေ (Overspending) ဖြစ်နေတာကို တွေ့လိုက်ရပါတယ်။ အဲဒီတုန်းက သူမဟာ အလုပ်တွေရှုပ်ပြီး သေချာ မစိစစ်ဘဲ လက်မှတ်ထိုးပေးခဲ့မိတာပါ။
ဒီအချက်အလက်ကို တွေ့လိုက်တဲ့အချိန်မှာ ဒေါ်ခင်မျိုးရဲ့ စိတ်ထဲမှာ "မုန်တိုင်း" (Storm) တစ်ခု စတင်တိုက်ခတ်လာပါတယ်။ သူမရဲ့ ရာဇဝင် (Legacy) မှာ "အမှား" ဆိုတာ မရှိခဲ့ဖူးပါဘူး။ အခု ဒီအမှားကို အစီရင်ခံစာထဲမှာ "မိမိ၏ ပေါ့လျော့မှုကြောင့်" ဆိုပြီး ရေးရမှာကို သူမ လုံးဝ လက်မခံနိုင်ဖြစ်နေတယ်။ သူမရဲ့ "အတ္တ" (Ego) က "ငါက စာရင်းကိုင် အကျော်အမော်ပဲ၊ ဒီလောက် အသေးအဖွဲ အမှားလေးနဲ့ ငါ့သိက္ခာ အကျမခံနိုင်ဘူး" လို့ တွင်တွင် ငြင်းဆန်နေတယ်။ ဒါနဲ့ သူမရဲ့ စိတ်ထဲမှာ "မာယာ" (Deceit) ဆိုတဲ့ ကိလေသာ ဝင်လာတယ်။ "ဒီငွေကို 'အထွေထွေ ပြုပြင်ထိန်းသိမ်းစရိတ်' ခေါင်းစဉ်အောက် ရွှေ့ထည့်လိုက်ရင် ဘယ်သူမှ သိမှာ မဟုတ်ဘူး။ စာရင်းလည်း ကိုက်သွားမယ်၊ ငါ့နာမည်လည်း မပျက်ဘူး" ဆိုပြီး စာရင်းတွေ ပြင်ဆင်ဖို့ ကြံစည်ပါတော့တယ်။
အဲဒီလို ကြံစည်နေတုန်းမှာပဲ သူမရဲ့ စိတ်ဟာ မလုံမလဲ ဖြစ်လာတယ်။ ညဘက်တွေ အိပ်မပျော်ဘူး။ ရုံးခန်းထဲမှာ တစ်ယောက်တည်း ကျန်နေတဲ့အချိန်တွေဆိုရင် ကွန်ပျူတာ Screen ကို ကြည့်ပြီး သက်ပြင်းတွေချနေရတယ်။ သူမရဲ့ စိတ်ထဲမှာ "Audit Trail" (ကံ၊ ကံ၏ အကျိုး) က အချက်ပေး ခေါင်းလောင်း ထိုးနေတာပါ။ "ငါ လူတွေကို လိမ်လို့ ရပေမဲ့၊ ကိုယ့်လိပ်ပြာကို လိမ်လို့ မရပါလား" ဆိုတဲ့ အသိက နှိပ်စက်နေတယ်။ ဒီစိတ်ဖိစီးမှုကြောင့် အလုပ်မှာလည်း ဂနာမငြိမ်ဖြစ်၊ လက်အောက်ငယ်သားတွေကို အကြောင်းမဲ့ ငေါက်ငမ်းမိတာတွေ ဖြစ်လာတယ်။
ဒီအခြေအနေကို သတိထားမိတဲ့ ဦးပဉ္ဇင်းက သူမကို ခေါ်ပြီး Hswagata Museum Policy အမှတ် (၃၀)၊ အပိုဒ်ခွဲ (၃၀.၆) ကို အမှတ်ရစေပါတယ်။ ဒီမူဝါဒက ဘာပြောထားလဲဆိုတော့ -
"ဘဏ္ဍာရေးနှင့် စီမံခန့်ခွဲမှုဆိုင်ရာ အစီရင်ခံစာများသည် မှန်ကန်တိကျမှု (Accuracy) နှင့် ပွင့်လင်းမြင်သာမှု (Transparency) ကို အသက်တမျှ တန်ဖိုးထားရမည်။ အမှားအယွင်း တစ်စုံတစ်ရာ ရှိပါက ဖုံးကွယ်ခြင်း (Cover-up) ကို ခွင့်မပြု။ အမှားကို ဝန်ခံခြင်းသည် အရည်အချင်းညံ့ဖျင်းခြင်း မဟုတ်ဘဲ၊ တာဝန်ယူမှု (Accountability) ရှိခြင်းသာ ဖြစ်သည်" လို့ ပြဋ္ဌာန်းထားပါတယ်။
ဦးပဉ္ဇင်းက သူမကို မေးလိုက်တယ်... "ဒကာမကြီး... စာရင်းစာအုပ်ထဲက ဂဏန်းတွေကို ပြင်လိုက်လို့ ရပေမဲ့၊ ဒကာမကြီးရဲ့ စိတ်ထဲက 'မုသာဝါဒ' (လိမ်လည်မှု) ဆိုတဲ့ အကုသိုလ် မှတ်တမ်းကို ဖျက်လို့ ရပါ့မလား"။ သူမက ခေါင်းငုံ့ပြီး "မရပါဘူး ဘုရား" တဲ့။ "ဟုတ်တယ်... အခု ဒကာမကြီး ကြောက်နေတာက 'လူတွေ အထင်သေးမှာ' ကို ကြောက်နေတာ။ ဒါပေမဲ့ 'သံသရာဘေး' ကိုကျတော့ မကြောက်ဘူး ဖြစ်နေတယ်။ အမှားကို ဝန်ခံလိုက်တာက ဒီဘဝမှာ ခဏပဲ ရှက်ရမယ်။ အမှားကို ဖုံးကွယ်လိုက်ရင် သံသရာတစ်လျှောက်လုံး လိပ်ပြာမလုံ ဖြစ်နေရလိမ့်မယ်။ ဘယ်ဟာက ပိုအရင်းအနှီး ကြီးသလဲ" လို့ မေးခွန်းထုတ်လိုက်ပါတယ်။
ဒါကို ကြားတော့ ဒေါ်ခင်မျိုး သတိဝင်လာတယ်။ သူမဟာ ချက်ချင်းပဲ စာရင်းမှန်ကို ပြန်ပြင်လိုက်တယ်။ အစည်းအဝေးမှာလည်း "ဒီငွေကြေး ပိုသုံးစွဲမှုဟာ ကျွန်မရဲ့ စိစစ်မှု အားနည်းချက်ကြောင့် ဖြစ်ပါတယ်၊ နောက်နောင် ဆင်ခြင်ပါ့မယ်" လို့ ရဲရဲဝံ့ဝံ့ မတ်တပ်ရပ်ပြီး ဝန်ခံလိုက်တယ်။ ထူးခြားတာက သူမ ထင်သလို လူတွေက ကဲ့ရဲ့တာ၊ အပြစ်တင်တာ မလုပ်ကြပါဘူး။ ပြတိုက်ကော်မတီက သူမရဲ့ ရိုးသားမှုနဲ့ တာဝန်ယူရဲတဲ့ သတ္တိကို ချီးကျူးပြီး "ဒါဟာ စံပြ ဝန်ထမ်းတစ်ယောက်ရဲ့ လုပ်ရပ်ပဲ" လို့တောင် မှတ်တမ်းတင် ဂုဏ်ပြုခဲ့ပါတယ်။ ဒေါ်ခင်မျိုးရဲ့ စိတ်ထဲမှာတော့ ကျောက်တုံးကြီး တစ်တုံးကို ပခုံးပေါ်က ချလိုက်ရသလို ပေါ့ပါး လွတ်လပ်သွားပါတော့တယ်။ သူမဟာ "ပြီးပြည့်စုံသူ" (Perfectionist) ဆိုတဲ့ ဘောင်ထဲကနေ ထွက်ပြီး "ရိုးသားသူ" (Honest Person) ဆိုတဲ့ ဂုဏ်ပုဒ်ကို ရရှိသွားခဲ့ပါတယ်။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... အိမ်တစ်အိမ်မှာ ပန်းအိုးကွဲသွားတဲ့ ကလေးတစ်ယောက်လိုပါပဲ။ အမေ ဆူမှာကြောက်လို့ အကွဲအစတွေကို ကော်ဇောအောက် ထိုးထည့်ထားရင် တစ်ချိန်ချိန်မှာ အမေ သိမှာပဲ၊ သိတဲ့အခါ ပိုပြီး အပြစ်ပေးခံရမယ်။ အဲဒီလို မဟုတ်ဘဲ "သား ရိုက်ခွဲမိပါတယ်" လို့ ချက်ချင်း ဝန်ခံလိုက်ရင် အမေက ခွင့်လွှတ်ကောင်း ခွင့်လွှတ်မယ်၊ ဒါမှမဟုတ် သတိထားဖို့ ဆုံးမရုံပဲ ရှိမယ်။ ဒေါ်ခင်မျိုး လုပ်ခဲ့တာက ကော်ဇောအောက်က အကွဲအစတွေကို ပြန်ထုတ်ပြီး အမှန်အတိုင်း ပြလိုက်တာပါ။ ဒါဟာ "ဝံသရက္ခိတ" (ကိုယ့်ဂုဏ်သိက္ခာကို ကိုယ်ပြန်စောင့်ရှောက်ခြင်း) စစ်စစ် ဖြစ်ပါတယ်။
ကဲ... နိဂုံးချုပ်အနေနဲ့ ဒီနေ့ ဟောကြားခဲ့တဲ့ "ဇွန်လ သုံးသပ်ချက်" တရားတော်ကို သစ္စာလေးပါး ရှုထောင့်ကနေ ပြန်လည် သုံးသပ်ကြည့်ကြရအောင်။
၁။ ဒုက္ခသစ္စာ - မိမိရဲ့ အမှားတွေကို ပြန်မြင်ရခြင်း၊ နောင်တရခြင်း၊ အတိတ်က မကောင်းမှုတွေအတွက် စိတ်မလုံခြုံခြင်းတို့ဟာ "ဒုက္ခ" ပါပဲ။
၂။ သမုဒယသစ္စာ - အဲဒီ ဒုက္ခတွေ ဘာလို့ ဖြစ်သလဲ။ "ငါက အမြဲ မှန်ရမယ်"၊ "ငါ့သိက္ခာ မကျစေရဘူး" ဆိုတဲ့ မာနနဲ့၊ အတိတ်ပုံရိပ်ကို စွဲလမ်းနေတဲ့ "တဏှာ" ကြောင့် ဖြစ်တာပါ။
၃။ နိရောဓသစ္စာ - တကယ်လို့ အတိတ်ဆိုတာ ပြန်ပြင်လို့မရတဲ့ အချက်အလက် (Data) သက်သက်ပဲ၊ အရေးကြီးတာက ပစ္စုပ္ပန်မှာ ရိုးသားဖို့ပဲ လို့ သိမြင်ပြီး၊ စွဲလမ်းမှုတွေကို လွှတ်ချလိုက်ရင် စိတ်ရဲ့ ပူလောင်မှုတွေ ငြိမ်းအေးသွားပါလိမ့်မယ်။
၄။ မဂ္ဂသစ္စာ - ဒီလို ငြိမ်းအေးဖို့အတွက် ဘာလုပ်ရမလဲ။ မှန်ကန်စွာ ပြောဆိုခြင်း (သမ္မာဝါစာ)၊ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် ပြန်လည်စစ်ဆေးခြင်း (သမ္မာသတိ)၊ အမှားကို ပြင်ဆင်ရန် အားထုတ်ခြင်း (သမ္မာဝါယာမ) ဆိုတဲ့ မဂ္ဂင်လမ်းစဉ်ကို လျှောက်လှမ်းရပါမယ်။
ဒါကို နောက်ဆုံးအနေနဲ့ ဥပမာပေးရရင်... ကွန်ပျူတာ ပရိုဂရမ်မာ တစ်ယောက်ဟာ ကုဒ် (Code) ရေးတဲ့အခါ အမှား (Bug) ပါသွားတတ်ပါတယ်။ အဲဒီ Bug ကို မပြင်ဘဲ ဖုံးထားရင် ပရိုဂရမ် တစ်ခုလုံး ပျက်စီးသွားမှာပါ။ Bug ကို ရှာဖွေပြီး ပြင်ဆင်လိုက်မှသာ ပရိုဂရမ်က ချောချောမွေ့မွေ့ လည်ပတ်နိုင်မှာပါ။ သူတော်ကောင်းတို့ရဲ့ ဘဝခရီးစဉ်မှာလည်း အမှား (Defilement Bugs) တွေ ပါကောင်း ပါနိုင်ပါတယ်။ ဇွန်လကုန်ပြီဖြစ်တဲ့ ဒီနေ့မှာ အဲဒီ Bug တွေကို ရှာဖွေပြီး Debug လုပ်လိုက်ပါ။ ဒါမှသာ ကျန်ရှိနေတဲ့ ဇူလိုင်လ ခရီးစဉ်ဟာ Error ကင်းကင်းနဲ့ ဆက်လက် လည်ပတ်နိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။
အလုပ်ပေးတရား (Work Assignment):
ဒီနေ့ ညမအိပ်ခင် စာရွက်တစ်ရွက် ယူပါ။ ပြီးခဲ့တဲ့ ၆ လတာ ကာလအတွင်းမှာ ကိုယ်လုပ်ခဲ့တဲ့ "အောင်မြင်မှု" (ကုသိုလ်) ၃ ခုနဲ့၊ "မှားယွင်းမှု" (အကုသိုလ်) ၁ ခုကို ရေးချပါ။ အောင်မြင်မှု ၃ ခုအတွက် ဝမ်းမြောက်ပါ (Rejoice)။ မှားယွင်းမှု ၁ ခုအတွက် "ငါ လက်ခံတယ်၊ နောက်မဖြစ်အောင် သတိထားမယ်" လို့ ဆုံးဖြတ်ချက်ချပြီး စာရွက်ကို ဆုတ်ဖြဲလိုက်ပါ။ ဒါဟာ အတိတ်ကို အတိတ်မှာ ထားခဲ့ခြင်း (Closing the Chapter) ပါပဲ။
အားလုံးသော တရားနာ ပရိသတ်အပေါင်းတို့သည် အတိတ်က အကုသိုလ် အညစ်အကြေးများကို ဆေးကြောသန့်စင်နိုင်ကြပြီး၊ လာမည့် ဇူလိုင်လသစ်မှစ၍ ကုသိုလ်စာရင်းအသစ်၊ ဘဝအသစ်ကို ဖွင့်လှစ်နိုင်ကြပါစေကုန် သတည်း။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
သာဓု... သာဓု... သာဓု။
ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက
The Office Of Siridantamahapalaka
The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.
နေ့စွဲ - 182/06-30/2024
ORCID: 0009-0000-0697-4760
Website: www.siridantamahapalaka.com
Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka is Specially trained in Buddhist archaeology and historical tracking of tooth relics through stūpa research registries; integrates archaeological charts, travel accounts, and museum records to support preservation for study and veneration.
