Day: 181 | June 29 | Tropics & Thermodynamics | Abhidhamma Utu | Climate Resilience
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
သာသနာတော်နှစ် ၂၅၆၈ ခု၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၆ ခု၊ ခရစ်နှစ် ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ (၂၉) ရက်၊ စနေနေ့။ ဒီနေ့ဟာ ကမ္ဘာ့ကုလသမဂ္ဂက သတ်မှတ်ထားတဲ့ "အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ အပူပိုင်းဒေသများနေ့" (International Day of the Tropics) ဖြစ်ပါတယ်။ ကမ္ဘာမြေပြင်ရဲ့ ဧရိယာ ၄၀ ရာခိုင်နှုန်းကို လွှမ်းခြုံထားပြီး၊ ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲ (Biodiversity) အကြွယ်ဝဆုံး၊ နေရောင်ခြည်စွမ်းအင် အများဆုံး ရရှိတဲ့ ဒေသတွေရဲ့ အရေးပါပုံကို မီးမောင်းထိုးပြထားတဲ့ နေ့တစ်နေ့ ဖြစ်ပါတယ်။ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ မြန်မာနိုင်ငံ အပါအဝင် Hswagata Museum တည်ရှိရာ ဒေသဟာလည်း ဒီ အပူပိုင်းဇုန် (Tropical Zone) ထဲမှာ ပါဝင်နေပါတယ်။ ပူပြင်းတဲ့ ရာသီဥတု၊ စိုစွတ်တဲ့ လေထုနဲ့အတူ ရှင်သန်ရတဲ့ ဘဝတွေမှာ "အပူ" ဆိုတာ ရှောင်လွှဲလို့ မရတဲ့ ဓမ္မသဘောတရား တစ်ခုပါပဲ။ ဒီနေ့ ဟောကြားမယ့် တရားခေါင်းစဉ်ကတော့ "ရာသီဥတုနှင့် လိုက်လျောညီထွေ နေထိုင်နည်း" သို့မဟုတ် "အပူထဲက အအေးဓာတ်" ဖြစ်ပါတယ်။ လောကမှာ ဥတုရာသီ ပူပြင်းတာဟာ သဘာဝတရား ဖြစ်ပေမဲ့၊ စိတ်ပါ လိုက်ပူနေတာကတော့ "အဝိဇ္ဇာ" (မသိမှု) ကြောင့် ဖြစ်ရတဲ့ ဆင်းရဲဒုက္ခ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် ဒီနေ့ခါသမယမှာ ကမ္ဘာမြေပြင်သို့ ကျရောက်လာနိုင်သော ဥက္ကာပျံများ၊ ဘေးအန္တရာယ်များ ကင်းဝေးပြီး သတ္တဝါအားလုံး ဘေးကင်းလုံခြုံကြပါစေလို့ ဦးစွာပထမ မေတ္တာပို့သ ဆုတောင်းပေးလိုက်ပါတယ်။
ကဲ... တရားမဟောမီ၊ တရားမနာမီမှာ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ရဲ့ စိတ်ကို အေးမြသွားအောင်၊ အပူဒဏ်ကို ခံနိုင်ရည်ရှိသွားအောင် သမထ ဘာဝနာလေး ပွားများကြရအောင်။ ဒီနေ့ ကျင့်စဉ်ကတော့ "တေဇောဓာတ်ကို ရှုမှတ်ခြင်း" (Observing the Fire Element) နဲ့ တွဲဖက်ထားတဲ့ အာနာပါန ကျင့်စဉ် ဖြစ်ပါတယ်။ အပူပိုင်းဒေသမှာ နေထိုင်သူတွေအနေနဲ့ အပူကို ကြောက်လို့ မရပါဘူး။ အပူကို မိတ်ဆွေဖွဲ့ပြီး မျှခြေ (Balance) ညှိယူရမှာ ဖြစ်ပါတယ်။ အားလုံးပဲ ခါးလေးကို ဆန့်၊ မျက်လွှာလေးကို ချပြီးတော့ သက်သောင့်သက်သာ ထိုင်လိုက်ပါ။
ပထမဆုံးအနေနဲ့ ကိုယ့်ရဲ့ အသက်ရှူလမ်းကြောင်းတစ်လျှောက်ကို သတိကပ်ထားပါ။ လေကို ဖြည်းဖြည်းချင်း ရှူသွင်းလိုက်တဲ့အခါ နှာသီးဖျားမှာ ထိသွားတဲ့ လေရဲ့ အေးမြတဲ့ သဘော (Coolness) ကို သတိထားကြည့်ပါ။ လေကို ပြန်ရှူထုတ်လိုက်တဲ့အခါ ခန္ဓာကိုယ်ထဲက အပူဓာတ်တွေ ပါလာတဲ့အတွက် နွေးသွားတဲ့ သဘော (Warmth) ကို သတိထားကြည့်ပါ။ "အေးတယ်... နွေးတယ်... အေးတယ်... နွေးတယ်"။ ဒါဟာ "တေဇောဓာတ်" (Temperature Element) ရဲ့ ပြောင်းလဲမှု ဖြစ်စဉ်ပါပဲ။ အေးတာကိုလည်း သဘောကျစရာ မလိုဘူး။ နွေးတာကိုလည်း စိတ်ညစ်စရာ မလိုဘူး။ သဘာဝအတိုင်း အပူအအေး မျှတအောင် ခန္ဓာကိုယ်က လုပ်ဆောင်နေတာကို ဘေးကနေ အကဲခတ် (Monitor) လုပ်နေတဲ့ သဘောမျိုး ရှုမှတ်ပါ။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ဥပမာပေးရရင်... အဲယားကွန်း (Air Conditioner) တစ်လုံးရဲ့ အလုပ်လုပ်ပုံလိုပါပဲ။ အဲယားကွန်းက အခန်းထဲက အပူတွေကို စုပ်ယူပြီး အပြင်ကို ထုတ်လိုက်တယ်။ အေးတဲ့လေကို ပြန်သွင်းပေးတယ်။ သူက "ငါ အလုပ်လုပ်ရတာ ပင်ပန်းလိုက်တာ" လို့ မညည်းဘူး။ သာမိုစတက် (Thermostat) က အပူချိန်ကို တိုင်းတာပြီး စက်ကို မောင်းနှင်နေသလိုမျိုး၊ သူတော်ကောင်းတို့ရဲ့ "သတိ" (Mindfulness) ကလည်း ခန္ဓာကိုယ်ရဲ့ အပူအအေးကို အမြဲတမ်း တိုင်းတာ (Detect) နေရပါမယ်။ လေဝင်လာရင် အေးဓာတ်လေး ဝင်လာတယ်... သိတယ်။ လေထွက်သွားရင် နွေးဓာတ်လေး ပါသွားတယ်... သိတယ်။ ဒီလို သိနေခြင်းအားဖြင့် စိတ်ဟာ အပူအအေး ဆိုတဲ့ ရုပ်တရားတွေအပေါ်မှာ တွယ်တာမှု၊ ငြင်းဆန်မှု ကင်းပြီး တည်ငြိမ်အေးချမ်းနေပါလိမ့်မယ်။ (၅) မိနစ်ခန့် ငြိမ်သက်စွာ ရှုမှတ်ကြပါစို့။
ကဲ... သမထ ဘာဝနာလေး ပွားများပြီးလို့ စိတ်ကလေး တည်ငြိမ်အေးမြသွားပြီဆိုရင် ဒီနေ့ရဲ့ အဓိက အကြောင်းအရာဖြစ်တဲ့ "Tropics" (အပူပိုင်းဒေသ) နဲ့ ပတ်သက်တဲ့ သိပ္ပံပညာရပ်တွေကို ဓမ္မရှုထောင့်ကနေ နက်နက်နဲနဲ လေ့လာကြည့်ကြရအောင်။ ခေတ်သစ် ရာသီဥတုသိပ္ပံ (Climate Science) နဲ့ ဘူမိဗေဒ (Geography) အရ "Tropics" ဆိုတာ ကမ္ဘာ့မြောက်ဘက်ခြမ်းက "Tropic of Cancer" နဲ့ တောင်ဘက်ခြမ်းက "Tropic of Capricorn" ကြားမှာ ရှိတဲ့ ဒေသကို ခေါ်ပါတယ်။ ဒီဒေသဟာ နေရောင်ခြည်ကို ထောင့်မတ်ကျ (Direct Angle) အနီးပါး ရရှိတဲ့အတွက် တစ်နှစ်ပတ်လုံး အပူချိန် မြင့်မားပါတယ်။ နေစွမ်းအင် (Solar Energy) အများဆုံး စုဝေးရာ ဒေသ ဖြစ်တာကြောင့် ကမ္ဘာမြေရဲ့ "အင်ဂျင်ခန်း" (Engine Room) လို့တောင် တင်စားခေါ်ဝေါ်ကြပါတယ်။
ဒီနေရာမှာ Thermodynamics (အပူချိန်ဆိုင်ရာ ရူပဗေဒ) သဘောတရားကို နည်းနည်း ပြောပြချင်ပါတယ်။ Thermodynamics ရဲ့ ဒုတိယနိယာမ (Second Law) အရ စွမ်းအင်တွေ များပြားလာတဲ့အခါ စနစ်တစ်ခုရဲ့ "Entropy" (မငြိမ်သက်မှု သို့မဟုတ် ဖရိုဖရဲဖြစ်မှု) ဟာ မြင့်တက်လာလေ့ ရှိပါတယ်။ အပူပိုင်းဒေသတွေမှာ နေစွမ်းအင်တွေ အများကြီး ရောက်လာတဲ့အတွက် မော်လီကျူးတွေရဲ့ လှုပ်ရှားမှု (Kinetic Energy) ဟာ အရမ်း မြန်ဆန်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် ဒီဒေသတွေမှာ ရေငွေ့ပြန်နှုန်း မြန်တယ်၊ မိုးများတယ်၊ မုန်တိုင်းတွေ ထန်တယ်။ သက်ရှိတွေရဲ့ ဇီဝဖြစ်စဉ် (Metabolism) တွေလည်း မြန်ဆန်တယ်။ အပင်တွေ မြန်မြန်ကြီးသလို၊ အရာဝတ္ထုတွေလည်း မြန်မြန် ဆွေးမြေ့ပျက်စီး (Decay) တတ်ပါတယ်။ ဒါဟာ "အနိစ္စ" (Impermanence) သဘောတရားကို အထင်ရှားဆုံး ပြသနေတဲ့ သိပ္ပံနည်းကျ သက်သေပါပဲ။ အပူများလေ၊ ပြောင်းလဲမှုနှုန်း (Rate of Change) မြန်လေပါပဲ။
ဒါကို နောက်တစ်မျိုး ဥပမာပေးရရင်... ရေနွေးအိုး တည်ထားသလိုပါပဲ။ ရေအေးအေးလေးက တည်ငြိမ်နေပေမဲ့၊ အောက်က မီး (Energy) ပေးလိုက်တာနဲ့ ရေမော်လီကျူးတွေက ဂနာမငြိမ် ဖြစ်လာတယ်။ ဆူပွက်လာတယ်။ အငွေ့တွေ ပျံတက်လာတယ်။ အပူပိုင်းဒေသ ဆိုတာ ကမ္ဘာကြီးရဲ့ ရေနွေးအိုးပါပဲ။ ဒီဒေသမှာ နေရတဲ့ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ရဲ့ ခန္ဓာကိုယ် ရုပ်တရားတွေဟာလည်း အေးတဲ့ဒေသက လူတွေထက် ပိုပြီး လောင်ကျွမ်းမှု (Oxidation) မြန်ဆန်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် ရှေးပညာရှိတွေက "တေဇောဓာတ် လွန်ကဲလျှင် ဇရာ အိုမင်းလွယ်၏" လို့ ဆိုခဲ့တာဟာ ခေတ်သစ် ဇီဝဗေဒ (Biology) အရကြည့်ရင်လည်း ဆဲလ်တွေရဲ့ ပျက်စီးမှုနှုန်း မြန်ဆန်တာနဲ့ ကိုက်ညီနေပါတယ်။
ဆက်လက်ပြီး "Homeostasis" (ခန္ဓာကိုယ် မျှခြေထိန်းသိမ်းခြင်း) အကြောင်းကို ဆွေးနွေးချင်ပါတယ်။ အပူပိုင်းဒေသမှာ နေထိုင်တဲ့ သက်ရှိတွေ၊ အထူးသဖြင့် လူသားတွေမှာ အပူဒဏ်ကို ခံနိုင်ရည်ရှိဖို့အတွက် အံ့သြစရာကောင်းတဲ့ ယန္တရားတွေ ပါရှိပါတယ်။ ဦးနှောက်ရဲ့ Hypothalamus လို့ခေါ်တဲ့ အစိတ်အပိုင်းလေးက ခန္ဓာကိုယ်ရဲ့ အပူချိန်ကို အမြဲတမ်း စောင့်ကြည့်နေပါတယ်။ ပြင်ပ အပူချိန် မြင့်တက်လာတာနဲ့ တပြိုင်နက် သွေးကြောတွေကို ကျယ်စေတယ် (Vasodilation)၊ ချွေးဂလင်းတွေကို ဖွင့်ပြီး ချွေးထွက်စေတယ်။ ချွေးက အရေပြားပေါ်ကနေ အငွေ့ပြန်တဲ့အခါ (Evaporative Cooling) အပူကို ယူဆောင်သွားပြီး ခန္ဓာကိုယ်ကို အေးမြစေပါတယ်။ ဒါဟာ သဘာဝတရားရဲ့ အနုစိတ်လွန်းတဲ့ "အဲယားကွန်း စနစ်" ပါပဲ။
ဒါပေမဲ့ စိတ်ဝင်စားစရာ ကောင်းတာက ဒီ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ Homeostasis စနစ်ဟာ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အခြေအနေပေါ်မှာ အများကြီး မူတည်နေပါတယ်။ သိပ္ပံပညာရှင်တွေ တွေ့ရှိချက်အရ လူတစ်ယောက်ဟာ စိတ်ဖိစီးမှု (Stress) များနေရင်၊ ဒေါသထွက်နေရင် (Sympathetic Nervous System Activation) ခန္ဓာကိုယ်ရဲ့ အပူချိန်ထိန်းညှိမှု စနစ်က ကမောက်ကမ ဖြစ်တတ်ပါတယ်။ "စိတ်ပူရင် လူပါ ပူတယ်" ဆိုတာ စကားပုံ သက်သက် မဟုတ်ပါဘူး။ Cortisol နဲ့ Adrenaline ဟော်မုန်းတွေ ထွက်လာရင် သွေးကြောတွေ ကျဉ်းသွားပြီး အပူကို အပြင်မထုတ်နိုင်တော့ဘဲ ကိုယ်တွင်းအပူချိန် (Core Temperature) တက်လာတတ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် အပူပိုင်းဒေသမှာ နေထိုင်သူတွေဟာ စိတ်ကို အေးအေးထားဖို့ (Psychological Cooling) ဟာ ကျန်းမာရေးအတွက်ပါ အသက်တမျှ အရေးကြီးပါတယ်။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... ကားအင်ဂျင် (Engine) တစ်လုံးလိုပါပဲ။ အင်ဂျင်က လည်ပတ်နေရင် အပူထွက်တယ်။ ရေတိုင်ကီ (Radiator) က အဲဒီအပူကို လျှော့ချပေးတယ်။ တကယ်လို့ ရေတိုင်ကီ ပျက်နေရင်၊ ဒါမှမဟုတ် ရေခမ်းနေရင် အင်ဂျင်က "Overheat" ဖြစ်ပြီး မီးခိုးထွက်၊ စက်ထိုးရပ်သွားမှာပါ။ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ရဲ့ "မေတ္တာ" နဲ့ "သတိ" တရားတွေဟာ ဘဝခရီးကို မောင်းနှင်နေတဲ့ ခန္ဓာကိုယ်အင်ဂျင်အတွက် ရေတိုင်ကီရေ (Coolant) တွေ ဖြစ်ပါတယ်။ အပြင်က နေပူတာ (External Heat) ကို မတားနိုင်ပေမဲ့၊ အတွင်းက ရေတိုင်ကီ မခမ်းအောင်တော့ ကိုယ်တိုင် ဖြည့်ဆည်းထားလို့ ရပါတယ်။ ရေတိုင်ကီ ပြည့်နေသရွေ့ ကားက ဘယ်လောက် ပူတဲ့ လမ်းမှာမဆို မောင်းနှင်နိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။
နောက်ထပ် သိပ္ပံရှုထောင့်တစ်ခုကတော့ "Adaptation" (လိုက်လျောညီထွေ နေထိုင်ခြင်း) ပါ။ အပူပိုင်းဒေသက အပင်တွေ၊ ဥပမာ- ရှားစောင်းပင် (Cactus) တွေဟာ အရွက်တွေကို ဆူးအဖြစ် ပြောင်းလဲပြီး ရေငွေ့ပြန်မှုကို လျှော့ချကြတယ်။ အရည်ရွှမ်းတဲ့ ပင်စည် (Succulent Stem) မှာ ရေကို လှောင်ထားကြတယ်။ ဒါဟာ ပတ်ဝန်းကျင်ရဲ့ ကြမ်းတမ်းမှုကို ဉာဏ်ပညာနဲ့ (Biological Intelligence) တုံ့ပြန်တာပါ။ လူသားတွေ အနေနဲ့လည်း ဒီလိုပါပဲ။ ပူပြင်းတဲ့ လောကဓံကို တိုက်ခိုက်နေမယ့်အစား၊ ကိုယ့်ရဲ့ နေထိုင်မှု ပုံစံ (Lifestyle) ကို ပြုပြင်ပြောင်းလဲခြင်းကသာ အကောင်းဆုံး နည်းလမ်း ဖြစ်ပါတယ်။ Hswagata Museum ရဲ့ ဗိသုကာ လက်ရာတွေကို ကြည့်ရင် လေဝင်လေထွက် ကောင်းအောင် (Natural Ventilation)၊ အမိုးမြင့်မြင့်နဲ့ တည်ဆောက်ထားတာ တွေ့ရပါလိမ့်မယ်။ ဒါဟာ Passive Cooling Design လို့ ခေါ်တဲ့ အပူပိုင်းဒေသ ဗိသုကာ နည်းပညာ ဖြစ်ပြီး၊ ဓမ္မသဘောအရ "အတိအကျင့်" (Middle Way) ကို ကျင့်သုံးခြင်းလည်း ဖြစ်ပါတယ်။ အဲယားကွန်းတွေချည်း အားကိုးနေတာက စွမ်းအင်ဖြုန်းတီးရာ ရောက်သလို၊ လုံးဝ မကာကွယ်ဘဲ နေတာကလည်း ကျန်းမာရေး ထိခိုက်စေပါတယ်။ သဘာဝနဲ့ ဟန်ချက်ညီညီ နေထိုင်ခြင်းကသာ ရေရှည်တည်တံ့တဲ့ နည်းလမ်း ဖြစ်ပါတယ်။
မြတ်စွာဘုရားရှင် ဟောကြားတော်မူခဲ့တဲ့ ပါဠိတော် ဒေသနာတွေနဲ့ ခုနက ပြောခဲ့တဲ့ အပူပိုင်းဒေသရဲ့ ရာသီဥတု သဘောတရားတွေကို ဆက်စပ်ပြီး လေ့လာကြည့်ကြရအောင်။ ဓမ္မပဒပါဠိတော်၊ အရဟန္တဝဂ်မှာ လာရှိတဲ့ ဂါထာတော် (Verse 90) မှာ မြတ်စွာဘုရားက "အပူ" ဟူသမျှ ငြိမ်းအေးသွားသူတွေရဲ့ အခြေအနေကို အခုလို ဟောကြားထားပါတယ်။
"ဂတဒ္ဓိနော ဝိသောကဿ၊ ဝိပ္ပမုတ္တဿ သဗ္ဗဓိ။ သဗ္ဗဂန္ထပ္ပဟီနဿ၊ ပရိဠာဟော န ဝိဇ္ဇတိ" တဲ့။
ဒီပါဠိတော်လေးကို တစ်လုံးချင်း အနက်အဓိပ္ပာယ် ဖွင့်ဆိုကြည့်မယ်ဆိုရင် -
"ဂတဒ္ဓိနော" - သံသရာခရီး သွားခြင်း ပြီးဆုံးသွားသော (ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်အား)။
"ဝိသောကဿ" - စိုးရိမ်ပူပန်ခြင်း 'သောက' ကင်းဝေးသော။
"သဗ္ဗဓိ" - အလုံးစုံသော တရားတို့၌။ "ဝိပ္ပမုတ္တဿ" - အထူးသဖြင့် လွတ်မြောက်ပြီးသော။
"သဗ္ဗဂန္ထပ္ပဟီနဿ" - အလုံးစုံသော ခန္ဓာကိုယ်အထုံးအဖွဲ့ 'ဂန္ထ' တို့ကို ပယ်ပြီးသော ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား။
"ပရိဠာဟော" - ကိလေသာကြောင့် ဖြစ်သော ပူပန်ခြင်းသည် (သို့မဟုတ်) ကိုယ်စိတ်၏ ပူပန်ခြင်းသည်။ "န ဝိဇ္ဇတိ" - မရှိတော့ပြီ။
ဒီနေရာမှာ အဓိက မီးမောင်းထိုးပြချင်တဲ့ စကားလုံးကတော့ "ပရိဠာဟော" (Pari-laha) ဆိုတဲ့ စကားလုံးပါပဲ။ ပါဠိစာပေမှာ "ပရိ" ဆိုတာ "ထက်ဝန်းကျင်"၊ "လာဟ" ဆိုတာ "လောင်ကျွမ်းခြင်း" လို့ အဓိပ္ပာယ်ရပါတယ်။ ဆိုလိုတာက ပတ်ပတ်လည်ကနေ ဝိုင်းပြီး လောင်ကျွမ်းနေတဲ့ မီးတောက်မီးလျှံကို ပြောတာပါ။ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ အပူပိုင်းဒေသမှာ နေထိုင်ရတဲ့အခါ ပတ်ဝန်းကျင် ရာသီဥတုက ပူပြင်းလွန်းလို့ ကိုယ်ခန္ဓာကြီး ပူလောင်တာကို "ကာယိက ပရိဠာဟ" လို့ ခေါ်ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ ဘုရားရှင် ရည်ညွှန်းတဲ့ အပူကတော့ စိတ်ထဲမှာ လောင်ကျွမ်းနေတဲ့ ရာဂ၊ ဒေါသ၊ မောဟ ဆိုတဲ့ "စေတသိက ပရိဠာဟ" ဖြစ်ပါတယ်။ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တွေဟာ နေပူထဲ သွားရင် ရုပ်ခန္ဓာတော့ ပူကောင်း ပူလိမ့်မယ်။ ဒါပေမဲ့ စိတ်ကတော့ လုံးဝ အေးချမ်းနေတယ်။ ဘာလို့လဲဆိုတော့ အပူကို လက်ခံယူမယ့် "လောင်စာ" (Fuel of Attachment) ကုန်ခမ်းသွားလို့ပါပဲ။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... သစ်ခြောက်နဲ့ သစ်စို ကွာခြားချက်လိုပါပဲ။ သာမန် ပုထုဇဉ်တွေရဲ့ စိတ်ဟာ "သစ်ခြောက်" နဲ့ တူပါတယ်။ အပြင်က မီး (အာရုံ) လာဟပ်လိုက်တာနဲ့ ချက်ချင်း ထလောင်တယ်။ ရာသီဥတု ပူတာနဲ့ "ပူလိုက်တာ၊ သေပါတော့မယ်" ဆိုပြီး ဒေါသတွေ ထွက်၊ စိတ်တွေ တိုပြီး အတွင်းမီးပါ လောင်တော့တာပဲ။ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တွေရဲ့ စိတ်ကတော့ ရေစိမ်ထားတဲ့ "သစ်စို" သို့မဟုတ် ကျောက်တုံးနဲ့ တူပါတယ်။ အပြင်က နေဘယ်လောက် ပူပူ၊ မီးဘယ်လောက် တိုက်တိုက် သူတို့ရဲ့ စိတ်က လောင်ကျွမ်းခြင်း မရှိဘူး။ အပူချိန် (Temperature) တက်လာတာကို သိပေမဲ့၊ ပူလောင်မှု (Suffering) အဖြစ် မပြောင်းလဲသွားပါဘူး။ ဒါဟာ "ပရိဠာဟော န ဝိဇ္ဇတိ" (အပူမရှိ) ဆိုတဲ့ အဓိပ္ပာယ်ပါပဲ။
နောက်တစ်ချက်က အဘိဓမ္မာ ရှုထောင့်က ကြည့်မယ်ဆိုရင် "ဥတု" (Temperature) ဆိုတာ ရုပ်တရား ဖြစ်ပေါ်စေတဲ့ အကြောင်းတရား (၄) ပါးထဲက တစ်ပါး ဖြစ်ပါတယ်။ ကံ၊ စိတ်၊ ဥတု၊ အာဟာရ ဆိုတဲ့ အကြောင်း (၄) ပါးကြောင့် ရုပ်တွေ ဖြစ်တယ်။ အပူပိုင်းဒေသမှာ နေရတဲ့ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ရဲ့ ခန္ဓာကိုယ်ဟာ "ဥတုဇရုပ်" (Matter born of temperature) တွေ အများကြီး ဖြစ်ပေါ်နေပါတယ်။ အပူချိန် များလာရင် "တေဇောဓာတ်" (Fire Element) လွန်ကဲလာတယ်။ အဲဒီ တေဇောဓာတ်က ကျန်တဲ့ ပထဝီ၊ အာပေါ၊ ဝါယော ဓာတ်တွေကို လှုပ်ရှားစေတယ်။ ဒါကြောင့် ပူလာရင် ဂနာမငြိမ် ဖြစ်တာ၊ ချွေးထွက်တာ၊ မောပန်းတာ ဖြစ်လာတာပါ။ ဒါဟာ ရုပ်သဘာဝ သက်သက်ပါပဲ။ "ငါ" ပူတာ မဟုတ်ပါဘူး။ "တေဇောဓာတ်" က သူ့အလုပ် သူလုပ်နေတာပါ။
ဒါကို ဥပမာ ထပ်ပေးရရင်... သိပ္ပံစမ်းသပ်ခန်းထဲက ဓာတုဗေဒ ဓာတ်ပြုမှု (Chemical Reaction) တစ်ခုလိုပါပဲ။ ဖန်ပြွန်ထဲမှာ ဓာတ်ပစ္စည်း နှစ်ခု ပေါင်းလိုက်လို့ အပူထွက်လာရင် သိပ္ပံပညာရှင်က "အော်... Exothermic Reaction ဖြစ်နေပါလား" လို့ပဲ မှတ်တမ်းတင်တယ်။ "ဖန်ပြွန်ကြီး ပူနေလို့ သနားပါတယ်" လို့ သွားပြီး ငိုမနေဘူး။ ဦးပဉ္ဇင်းတို့လည်း ကိုယ့်ခန္ဓာကိုယ်ထဲမှာ အပူတွေ တက်လာတာကို ဓာတ်ခွဲခန်းထဲက ဖြစ်စဉ်တစ်ခုလိုပဲ ရှုမြင်ရပါမယ်။ "ဥတုကြောင့် ရုပ်တွေ ပြောင်းလဲနေပါလား" လို့ ဉာဏ်နဲ့ ကြည့်ရင်၊ အပူဒဏ်ကို ခံနိုင်ရည် ရှိလာပါလိမ့်မယ်။
ပြီးတော့ "သဗ္ဗဂန္ထပ္ပဟီနဿ" (အထုံးအဖွဲ့တို့ကို ပယ်ပြီးသော) ဆိုတဲ့ စကားလုံးကလည်း စိတ်ဝင်စားဖို့ ကောင်းပါတယ်။ "ဂန္ထ" ဆိုတာ ချည်နှောင်ထားတာ၊ ထုံးဖွဲ့ထားတာ။ ဘာနဲ့ ဘာကို ချည်ထားတာလဲ ဆိုတော့... မျက်စိနဲ့ အဆင်း၊ နားနဲ့ အသံ၊ ကိုယ်ခန္ဓာနဲ့ အတွေ့အထိကို "လိုချင်မှု" (Abhijjha) နဲ့ "မကျေနပ်မှု" (Vyapada) ဆိုတဲ့ ကြိုးတွေနဲ့ ချည်ထားတာပါ။ ရာသီဥတု ပူလာတဲ့အခါ လူတွေက "အေးတာ လိုချင်တယ်" ဆိုတဲ့ တပ်မက်မှုနဲ့၊ "ပူတာ မကြိုက်ဘူး" ဆိုတဲ့ ဒေါသနဲ့ ကိုယ့်စိတ်ကို အပူချိန်နဲ့ သွားချည်နှောင်လိုက်ကြတယ်။ အဲဒီ ကြိုးကို ဖြတ်လိုက်မှသာ လွတ်လပ်အေးမြမှာ ဖြစ်ပါတယ်။
ကဲ... အခု သူတော်ကောင်းတို့ အမျှော်လင့်ဆုံး ဖြစ်တဲ့ ဝိပဿနာ ရှုကွက် အပိုင်းကို ရောက်ပါပြီ။ ဒီနေ့အတွက် သတ်မှတ်ထားတဲ့ ရှုကွက်ကတော့ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် စက်ဝိုင်းဒေသနာထဲက "ဖဿ" (Contact)၊ "ဝေဒနာ" (Feeling) နဲ့ "တဏှာ" (Craving) ကြားက ဆက်စပ်မှုကို "အပူ" (Heat) ဆိုတဲ့ အာရုံနဲ့ တွဲဖက် ရှုမှတ်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။
အဆင့် (၁) - ဥတုဇရုပ်ကို ဓာတ်ခွဲပါ (Analyze the Utu-ja Rupa)။
နေပူထဲ ထွက်လိုက်တဲ့အခါ၊ သို့မဟုတ် အိမ်ထဲမှာ အိုက်စပ်စပ် ဖြစ်နေတဲ့အခါ အရေပြားပေါ်မှာ ပူတဲ့ သဘောလေး ပေါ်လာတယ်။ အဲဒါကို "ပူလိုက်တာ" လို့ ပညတ် မတင်ပါနဲ့။ "တေဇောဓာတ် တွေ့ထိမှု ဖြစ်ပေါ်နေတယ်" လို့ သိလိုက်ပါ။ အဘိဓမ္မာအရ ဒါဟာ "ကာယပသာဒ" (Body Sensitivity) နဲ့ "ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံ" (Tangible Object - ဒီနေရာမှာ တေဇောဓာတ်) တို့ ထိတွေ့မှု "ကာယသမ္ဖဿ" ဖြစ်ပါတယ်။
ဒီအဆင့်မှာ "ငါ" မပါသေးပါဘူး။ ရုပ်နှစ်ခု ထိတာပဲ ရှိပါသေးတယ်။ မီးခြစ်ဆံနဲ့ မီးခြစ်ခုံ ပွတ်တိုက်သလိုပါပဲ။ ပွတ်တိုက်မှုကြောင့် အပူထွက်လာတာ သဘာဝပါ။ အဲဒီ သဘာဝကို လက်ခံလိုက်ပါ။ "ပူတယ်" ဆိုတာ ရန်သူ မဟုတ်ပါဘူး။ ဓာတ်သဘော တစ်ပါးသာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... သာမိုမီတာ (Thermometer) တစ်ချောင်းလို နေကြည့်ပါ။ သာမိုမီတာက အပူချိန် ၄၀ ဒီဂရီ ရောက်ရင် ၄၀ လို့ ပြတယ်။ ၁၀ ဒီဂရီ ရောက်ရင် ၁၀ လို့ ပြတယ်။ ၄၀ ရောက်လို့လည်း သူ ဒေါသမထွက်ဘူး။ ၁၀ ရောက်လို့လည်း သူ မခုန်ဘူး။ သူ့တာဝန်က "တိုင်းတာခြင်း" (Measuring) ပဲ။ သူတော်ကောင်းတို့ရဲ့ သတိ (Sati) ကလည်း အဲဒီ သာမိုမီတာလိုပါပဲ။ ခန္ဓာကိုယ်မှာ ပူလာရင် "ပူတဲ့ ရုပ်တွေ များနေတယ်" လို့ သိရုံသက်သက်ပဲ သိပေးပါ။
အဆင့် (၂) - ဝေဒနာကို ခွဲခြားသိပါ (Isolate the Feeling)။
အပူဓာတ် (ဖဿ) ဖြစ်ပြီးရင် ဘာဆက်ဖြစ်လဲ။ "ဝေဒနာ" (Feeling) ပေါ်လာတယ်။ အပူလွန်ကဲရင် "ဆင်းရဲတယ်၊ မခံသာဘူး" ဆိုတဲ့ "ဒုက္ခဝေဒနာ" ပေါ်တယ်။ ဒီနေရာမှာ သတိထားရမှာက... ပူတာက "ရုပ်" (Matter)၊ မခံသာတာက "နာမ်" (Mind)။ လူတော်တော်များများက ဒါကို ရောချလိုက်တယ်။ "ငါ ပူတယ်" ဆိုပြီး ရုပ်ရော နာမ်ရော ပေါင်းပြီး "ငါ" လုပ်လိုက်ကြတယ်။
ဝိပဿနာ ယောဂီကတော့ ခွဲခြားရမယ်။ "ပူတာက တစ်ခြား၊ မခံသာတာက တစ်ခြား"။ ပူတာက ကာယဒွါရ (ကိုယ်) မှာ ဖြစ်တာ။ မခံသာတာက မနောဒွါရ (စိတ်) မှာ ဖြစ်တာ။
"ဪ... ပူတဲ့အတွက်ကြောင့် မကောင်းတဲ့ ခံစားမှုလေး ပေါ်လာပါလား" လို့ ကြည့်လိုက်ပါ။ အဲဒီ ခံစားမှု (ဝေဒနာ) ဟာလည်း မြဲသလား။ မမြဲပါဘူး။ လေတစ်ချက် ဝေ့လာရင် သက်သာသွားလိုက်၊ လေငြိမ်သွားရင် ပြန်အိုက်လိုက်နဲ့ အမြဲ ပြောင်းလဲနေတာပါ။
ဒါကို ဥပမာ ထပ်ပေးရရင်... အိမ်ရှင် (စိတ်) နဲ့ ဧည့်သည် (ဝေဒနာ) လိုပါပဲ။ ဧည့်သည်ဆိုး (အပူဒဏ်) ရောက်လာလို့ အိမ်ရှင်က စိတ်ညစ်ရတယ် ဆိုပါစို့။ ဧည့်သည်က အိမ်ရှင် မဟုတ်ဘူး။ ဧည့်သည်က ခဏလာတာ။ သူပြန်သွားမှာပဲ။ အဲဒီ ဧည့်သည်ကို ကြောက်ပြီး အိမ်ရှင်က အိမ်ထဲကနေ ထွက်ပြေးစရာ မလိုဘူး။ ဧည့်သည်ကို ဧည့်သည်လိုပဲ သဘောထားပြီး ဧည့်ခံလိုက်ပါ။ "အပူဝေဒနာ" ဆိုတာလည်း ကိုယ့်ခန္ဓာအိမ်ကို ခဏလာလည်တဲ့ ဧည့်သည်ပါပဲ။
အဆင့် (၃) - ဒေါသမြှားကို နုတ်ပါ (Remove the Second Dart)။
ဘုရားရှင်က "သလ္လသုတ်" မှာ မြှားနှစ်စင်း ဥပမာ ပေးထားပါတယ်။ လူတစ်ယောက်ကို မြှားတစ်စင်း ပစ်လိုက်လို့ ထိမှန်သွားရင် နာကျင်တယ်။ ဒါဟာ "ကာယိက ဒုက္ခ" (ရုပ်ဆင်းရဲ)။ ဒါက ရှောင်လို့ မရဘူး။ ဒါပေမဲ့ အဲဒီ လူက "ငါ့မှ နာရလေခြင်း၊ ဘယ်သူ ပစ်တာလဲ၊ နာလိုက်တာ" ဆိုပြီး ငိုယိုအော်ဟစ်နေရင် နောက်ထပ် စိတ်မြှားတစ်စင်း ထပ်စိုက်လိုက်သလိုပဲ။ ဒါက "စေတသိက ဒုက္ခ" (စိတ်ဆင်းရဲ)။
အပူပိုင်းဒေသမှာ နေရလို့ ပူတာက ပထမမြှား (First Dart)။ ဒါက သဘာဝပဲ။ ဒါပေမဲ့ "ရာသီဥတုကလည်း ဆိုးလိုက်တာ၊ မီးကလည်း ပျက်လိုက်တာ" ဆိုပြီး စိတ်တိုနေတာက ဒုတိယမြှား (Second Dart)။ ဒီ ဒုတိယမြှားကို ကိုယ်တိုင် စိုက်နေတာ။
ဝိပဿနာ ရှုတယ်ဆိုတာ အဲဒီ ဒုတိယမြှားကို နုတ်တာပါ။ "ပူတာတော့ ပူပါစေ၊ စိတ်မပူစေရဘူး" ဆိုတဲ့ သစ္စာအဓိဋ္ဌာန် ထားပါ။ ရုပ်က ချွေးထွက်ချင် ထွက်မယ်၊ စိတ်ကတော့ အဲယားကွန်းခန်းထဲ ရောက်နေသလို အေးချမ်းအောင် ထားလို့ ရပါတယ်။ ဘယ်လိုလုပ်မလဲ။ "ဥပေက္ခာ" (Equanimity) တင်လိုက်ပါ။ ပူတာကို သိတယ်၊ ဒါပေမဲ့ မတုံ့ပြန်ဘူး (Non-reaction)။
ဒါကို နောက်ဆုံးအနေနဲ့ ဥပမာပေးရရင်... ကြာဖက်ပေါ် ရေမတင်သလိုပါပဲ။ ရေ (အပူလောကဓံ) က ကြာဖက် (စိတ်) ပေါ် ရောက်လာတယ်။ ဒါပေမဲ့ ကြာဖက်က ရေကို စုပ်မယူဘူး။ လိမ့်ဆင်းသွားစေတယ်။ သူတော်ကောင်းတို့ စိတ်ကိုလည်း ကြာဖက်လို ထားပါ။ အပူအအေး ဆိုတဲ့ လောကဓံတွေ လာထိပါစေ။ စိတ်ထဲကို စိမ့်ဝင်ခွင့် မပေးပါနဲ့။ ထိပြီးရင် ပြန်ကျသွားပါစေ။ ဒါမှသာ "သဗ္ဗဂန္ထပ္ပဟီနဿ" (အထုံးအဖွဲ့မှ လွတ်ကင်းသူ) ဖြစ်ပါလိမ့်မယ်။
ဦးပဉ္ဇင်းတို့ Hswagata Museum ရဲ့ မှတ်တမ်းတွေထဲက ဇာတ်လမ်းလေးတစ်ခု (Case Study) နဲ့ ဆက်စပ်ပြီး လေ့လာကြည့်ကြရအောင်။ ဒီဖြစ်စဉ်ကတော့ Case ID: Case-2581 ဖြစ်ပြီး၊ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်ရဲ့ ဥယျာဉ်ခြံမြေ ထိန်းသိမ်းရေးဌာန (Landscape & Garden Dept) မှာ တာဝန်ထမ်းဆောင်နေတဲ့ ဥယျာဉ်မှူး ဦးကျော်စွာ (အမည်လွှဲ) ရဲ့ အကြောင်း ဖြစ်ပါတယ်။
ဦးကျော်စွာဟာ အပင်တွေကို အရမ်းချစ်တဲ့သူပါ။ ပြတိုက်ဝင်းအတွင်းမှာ ရှိတဲ့ အပူပိုင်းဒေသ ရှားပါးသစ်ပင်တွေကို သူက သားသမီးလို ဂရုစိုက်ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ ဒီနှစ် နွေရာသီက ထူးထူးခြားခြား ပူပြင်းတဲ့အတွက် ပြဿနာတွေ စတက်လာပါတယ်။ အပူချိန်က ၄၀ ဒီဂရီကျော်နေတော့ သူ စိုက်ပျိုးထားတဲ့ အဖိုးတန် သစ်ခွပင်တချို့ ညှိုးနွမ်းကုန်တယ်။ ရေဘယ်လောက်လောင်းလောင်း အပူရှိန်က ပြင်းလွန်းတော့ အပင်တွေက ခံနိုင်ရည် မရှိကြဘူး။ ဒီအခြေအနေကို မြင်ရတော့ ဦးကျော်စွာ တစ်ယောက် စိတ်တွေ ပူလောင်လာတယ်။ မိုးလေဝသ သတင်းကို ကြည့်လိုက်၊ "ဒီနေ့လည်း ပူဦးမယ်တဲ့လား" ဆိုပြီး ဒေါသထွက်လိုက်၊ နေမင်းကြီးကို မော့ကြည့်ပြီး ကြိမ်းမောင်းလိုက်နဲ့ ဖြစ်နေတယ်။
သူ့ရဲ့ စိတ်အခြေအနေကို သုံးသပ်ကြည့်ရင် - အပြင်မှာ နေက ပူနေတာ (ဥတုဇရုပ်)။ ဒါကို သူက ပြုပြင်လို့ မရဘူး။ ဒါပေမဲ့ သူက "ငါ့အပင်တွေ မညှိုးစေရဘူး" ဆိုတဲ့ တပ်မက်မှု (တဏှာ) နဲ့၊ "နေမင်းကြီး ရက်စက်လိုက်တာ" ဆိုတဲ့ မကျေနပ်မှု (ဒေါသ) ကို မွေးမြူထားတယ်။ ရလဒ်ကတော့ အပင်တွေ မသေခင် သူအရင် သွေးတိုးပြီး လဲကျမလို ဖြစ်လာတယ်။ နေ့လယ်ဘက်ဆိုရင် ရုံးခန်းထဲမှာ မျက်နှာကြီး နီရဲပြီး ထိုင်နေတတ်တယ်။ ဝန်ထမ်းငယ်လေးတွေကလည်း "ဦးကျော်စွာ စိတ်ဆိုးနေတယ်" ဆိုပြီး သူ့နား မကပ်ရဲကြဘူး။ အပူဒဏ် (Heat Stress) က သူ့ရဲ့ ကျန်းမာရေးသာမက၊ လုပ်ငန်းခွင် ဆက်ဆံရေးကိုပါ ဖျက်ဆီးနေပြီ ဖြစ်ပါတယ်။
ဒီအခြေအနေကို သိတော့ ဦးပဉ္ဇင်းက သူ့ကို ခေါ်ပြီး Hswagata Museum Policy အမှတ် (၂၆)၊ အပိုဒ်ခွဲ (၂၆.၄) ကို သတိပေးရပါတယ်။ ဒီမူဝါဒက ဘာပြောထားလဲဆိုတော့ -
"ရာသီဥတု ဖောက်ပြန်ပြောင်းလဲမှု (Climate Variation) ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော လုပ်ငန်းခွင် အခက်အခဲများတွင် တင်းခံခြင်း (Resistance) ထက် လိုက်လျောညီထွေ နေထိုင်ခြင်း (Adaptation) ကို ဦးစားပေးရမည်။ ဝန်ထမ်းများသည် သဘာဝတရား၏ အစွန်းရောက်မှုများကို စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ တည်ငြိမ်မှုဖြင့် တုံ့ပြန်ရမည်" လို့ ပြဋ္ဌာန်းထားပါတယ်။
ဦးပဉ္ဇင်းက သူ့ကို မေးလိုက်တယ်... "ဒကာကြီး... ဒကာကြီး ဒေါသထွက်လိုက်ရင် နေအေးသွားမလား"။ သူက "မအေးပါဘူး ဘုရား" တဲ့။ "ဒါဆိုရင် အပူကို ဒေါသနဲ့ တိုက်တာဟာ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် မီးရှို့တာနဲ့ မတူဘူးလား" လို့ မေးလိုက်တယ်။ ပြီးတော့ ဆက်ပြောတယ်... "အပင်တွေ ညှိုးတာက သဘာဝပဲ။ ဒါ အနိစ္စတရားပြနေတာ။ ဒကာကြီး လုပ်နိုင်တာက အရိပ်လုပ်ပေးမယ်၊ ရေဖျန်းပေးမယ်။ ရှင်တာ ရှင်မယ်၊ သေတာ သေမယ်။ ရလဒ်ကို ဥပေက္ခာပြုပြီး လုပ်စရာ ရှိတာကို အေးအေးဆေးဆေး လုပ်ပါ" လို့ လမ်းညွှန်လိုက်ပါတယ်။
ဦးကျော်စွာလည်း မူဝါဒနဲ့အညီ သူ့ရဲ့ လုပ်နည်းလုပ်ဟန်ကို ပြောင်းလိုက်တယ်။ မနက်စောစောနဲ့ ညနေခင်း အေးတဲ့အချိန်မှာပဲ အလုပ်လုပ်ပြီး၊ နေ့လယ် နေအပြင်းဆုံးအချိန်မှာတော့ နားနေဆောင်မှာ တရားမှတ်တာ၊ စာဖတ်တာတွေ လုပ်တယ်။ အပင်တွေကိုလည်း နေကာစတွေ (Shading Nets) တပ်ဆင်ပေးပြီး "ရှင်ချင် ရှင်၊ မရှင်ချင်နေ၊ ငါ့တာဝန် ငါကျေပြီ" ဆိုတဲ့ စိတ်နဲ့ ပြုစုတယ်။ ထူးခြားတာက သူ စိတ်အေးသွားတဲ့အခါ သူ့ရဲ့ လုပ်ရည်ကိုင်ရည် ပိုကောင်းလာတယ်။ အရင်က ဒေါသနဲ့ လုပ်တုန်းက ရေပိုက်တွေ ဆွဲရင်း ပျက်စီးတာတွေ ရှိခဲ့ပေမဲ့၊ အခု စိတ်ငြိမ်ငြိမ်နဲ့ လုပ်တော့ အလုပ်တွေ ပိုတွင်လာတယ်။ အပင်တချို့ သေသွားပေမဲ့၊ ကျန်တဲ့ အပင်တွေကတော့ သူ့ရဲ့ ဂရုစိုက်မှုအောက်မှာ ပြန်လည် ရှင်သန်လာကြတယ်။ အဓိက ကတော့ ဦးကျော်စွာရဲ့ နှလုံးအိမ်မှာ အပူမီး ငြိမ်းသွားတာပါပဲ။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... ပင်လယ်ပြင်မှာ မုန်တိုင်းမိနေတဲ့ သင်္ဘောသား တစ်ယောက်လိုပါပဲ။ လှိုင်းတွေ၊ လေတွေက ပြင်းထန်နေတယ်။ သင်္ဘောသားက လေကို အော်ဟစ်ဆဲဆိုနေလို့ လေက ရပ်သွားမှာ မဟုတ်ဘူး။ ကျွမ်းကျင်တဲ့ သင်္ဘောသားကတော့ ရွက်ကို လျှော့ချမယ်၊ တက်မကို သေချာ ကိုင်မယ်၊ ရေစီးနဲ့အညီ လှေကို ထိန်းမယ်။ "ငါ လှေမမှောက်ရင် ပြီးတာပဲ" ဆိုတဲ့ စိတ်နဲ့ မုန်တိုင်းကို ဖြတ်ကျော်တယ်။ ဦးကျော်စွာရဲ့ ဖြစ်စဉ်မှာ "နေပူတာ" က မုန်တိုင်းပါပဲ။ သူ့ရဲ့ "စိတ်ထား" (Mindset) ပြောင်းလဲလိုက်ခြင်းက ရွက်ကို ပြင်ဆင်လိုက်ခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။
ကဲ... နိဂုံးချုပ်အနေနဲ့ ဒီနေ့ ဟောကြားခဲ့တဲ့ "ရာသီဥတုနှင့် လိုက်လျောညီထွေ နေထိုင်ခြင်း" တရားတော်ကို သစ္စာလေးပါး ရှုထောင့်ကနေ ပြန်လည် သုံးသပ်ကြည့်ကြရအောင်။
၁။ ဒုက္ခသစ္စာ - အပူပိုင်းဒေသရဲ့ ပြင်းထန်တဲ့ ရာသီဥတု၊ ခန္ဓာကိုယ်ရဲ့ ပူလောင်မှု၊ ချွေးထွက်ခြင်း၊ မောပန်းခြင်းတို့ဟာ ရှောင်လွှဲမရတဲ့ "ဒုက္ခ" ပါပဲ။
၂။ သမုဒယသစ္စာ - အဲဒီ အပူဒဏ်ကို မခံနိုင်ဘဲ "ငါ အေးချင်တယ်၊ ဒီလောက် မပူသင့်ဘူး" ဆိုပြီး အရှိတရားကို ငြင်းဆန်နေတဲ့ "တဏှာ" နဲ့ "ဒေါသ" ကြောင့် စိတ်ဆင်းရဲမှုတွေ ဖြစ်ပေါ်လာရတာပါ။
၃။ နိရောဓသစ္စာ - တကယ်လို့ အပူအအေး ဆိုတာ "ဥတု" (Temperature Element) သက်သက်ပဲ၊ ငါနဲ့ မဆိုင်ဘူးလို့ ပိုင်းခြားသိမြင်ပြီး၊ စိတ်ထဲက ငြင်းဆန်မှုတွေကို လွှတ်ချလိုက်ရင် ပူလောင်မှုတွေ ငြိမ်းအေးသွားပါလိမ့်မယ်။
၄။ မဂ္ဂသစ္စာ - ဒီလို ငြိမ်းအေးဖို့အတွက် ဘာလုပ်ရမလဲ။ ရုပ်သဘောကို မှန်ကန်စွာ သိမြင်ခြင်း (သမ္မာဒိဋ္ဌိ)၊ သည်းခံခြင်းနှင့် လိုက်လျောညီထွေ နေထိုင်ခြင်း (သမ္မာဝါယာမ)၊ ခန္ဓာကိုယ်ရဲ့ အပူအအေးကို သတိနဲ့ စောင့်ကြည့်ခြင်း (သမ္မာသတိ) ဆိုတဲ့ မဂ္ဂင်လမ်းစဉ်ကို လျှောက်လှမ်းရပါမယ်။
ဒါကို နောက်ဆုံးအနေနဲ့ ဥပမာပေးရရင်... မီးဖိုထဲမှာ အုတ်ခဲကို ဖုတ်နေသလိုပါပဲ။ အုတ်ခဲစိမ်းလေးက မီးကို ကြောက်ကောင်း ကြောက်မယ်။ ဒါပေမဲ့ မီးအပူရှိန်နဲ့ တွေ့မှသာ အုတ်ခဲက မာကျောခိုင်ခံ့ပြီး တန်ဖိုးရှိတဲ့ အဆောက်အဦ ပစ္စည်း ဖြစ်လာမှာပါ။ သူတော်ကောင်းတို့လည်း "အပူပိုင်းဒေသ" ဆိုတဲ့ မီးဖိုကြီးထဲမှာ ရောက်နေကြတာပါ။ ဒီအပူဒဏ်ကို သည်းခံ (Khanti) ပြီး၊ ဝိပဿနာဉာဏ်နဲ့ ရှုမှတ်လိုက်ရင် သူတော်ကောင်းတို့ရဲ့ စိတ်ဓာတ်တွေဟာ မီးဖုတ်ထားတဲ့ အုတ်ခဲလို ခိုင်မာရင့်ကျက်လာပါလိမ့်မယ်။ အပူက ကိုယ့်ကို ဖျက်ဆီးတာ မဟုတ်ပါဘူး။ ကိုယ့်ကို "ပါရမီ" ဖြည့်ပေးနေတာလို့ သဘောထားလိုက်ပါ။
အလုပ်ပေးတရား (Work Assignment):
ဒီနေ့ သူတော်ကောင်းတို့ ရေချိုးတဲ့အခါ၊ ဒါမှမဟုတ် ရေခဲရေ သောက်တဲ့အခါ ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့ "အေးမြမှု" (Cooling Sensation) ကို သတိထားကြည့်ပါ။ ပြီးတော့ နေပူထဲ ထွက်တဲ့အခါ ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့ "ပူနွေးမှု" (Heating Sensation) ကိုလည်း သတိထားကြည့်ပါ။ "အေးတာက ကုသိုလ်၊ ပူတာက အကုသိုလ်" လို့ မခွဲခြားဘဲ၊ နှစ်ခုစလုံးဟာ "ဖဿ" နဲ့ "ဝေဒနာ" သက်သက်ပဲ ဖြစ်ကြောင်း ဆင်ခြင်ကြည့်ပါ။
အားလုံးသော တရားနာ ပရိသတ်အပေါင်းတို့သည် အတွင်းအပူ၊ အပြင်အပူ နှစ်ဖြာသော အပူတို့မှ ကင်းဝေးကြပြီး၊ နိဗ္ဗာန်၏ အေးမြသော ဓာတ်ကို မျက်မှောက်ပြုနိုင်ကြပါစေကုန် သတည်း။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
သာဓု... သာဓု... သာဓု။
ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက
The Office Of Siridantamahapalaka
The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.
နေ့စွဲ - 181/06-29/2024
ORCID: 0009-0000-0697-4760
Website: www.siridantamahapalaka.com
Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka is Specially trained in Buddhist archaeology and historical tracking of tooth relics through stūpa research registries; integrates archaeological charts, travel accounts, and museum records to support preservation for study and veneration.
