Day: 025 | ၂၅ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄ | ပြတိုက်ကျင့်ဝတ် (Museum Ethics) | ဝိနည်း၊ ဝိနည်းဝတ္တ | Museum Ethics
Day: 025 | ၂၅ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄ | ပြတိုက်ကျင့်ဝတ် (Museum Ethics) | ဝိနည်း၊ ဝိနည်းဝတ္တ | Museum Ethics
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။ နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။ နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
သာသနာနှစ် ၂၅၆၇ ခု၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၅ ခု၊ ခရစ်နှစ် ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၂၅ ရက်၊ မြတ်နိုးဖွယ်ကောင်းလှတဲ့ ပြာသိုလပြည့် အမေများနေ့ နံနက်ခင်း အချိန်အခါသမယမှာ တရားနာယူလာကြတဲ့ သူတော်ကောင်းအပေါင်းတို့... ကျန်းမာချမ်းသာကြပါစေ။ ဒီကနေ့ ပြာသိုလပြည့်နေ့ဟာ မိခင်တို့ရဲ့ မေတ္တာကို အာရုံပြုပြီး ကျေးဇူးဆပ်ရတဲ့ နေ့ထူးနေ့မြတ် ဖြစ်သလို၊ သာသနာ့သမိုင်းဝင် စေတီပုထိုးတွေမှာလည်း ကုသိုလ်ပြုကြတဲ့ နေ့ထူးလေးဖြစ်ပါတယ်။ ဒီနေ့မှာ သူတော်ကောင်းတို့ အားလုံး သာသနာ့အမွေတွေကို ကောင်းစွာ ဆက်ခံယူနိုင်ကြပါစေလို့ ဦးပဉ္ဇင်း ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သလိုက်ပါတယ်။ လောကမှာ အဖိုးတန်တဲ့ အရာတွေကို ထိန်းသိမ်းဖို့ဆိုရင် ကျင့်ဝတ်နဲ့ သီလဟာ အခြေခံ အုတ်မြစ်ပါပဲ။ ကျင့်ဝတ်မရှိရင် ဘယ်လောက် အဖိုးတန်တဲ့ အရာပဲဖြစ်ဖြစ် အချိန်တိုအတွင်းမှာ ပျက်စီးသွားနိုင်ပါတယ်။
ကဲ... တရားစကားတွေ မဟောကြားခင်လေးမှာ စိတ်ကလေးကို ငြိမ်သက်သွားအောင်၊ စစ်မှန်တဲ့ ကျင့်ဝတ်သီလရဲ့ အအေးဓာတ်ကို ခံစားနိုင်အောင် သမထကမ္မဋ္ဌာန်းလေးကို အရင် ပွားများကြည့်ကြရအောင်။ ကိုယ့်ရဲ့ ဝင်လေထွက်လေလေးကို သတိကပ်ပြီး အာနာပါနကမ္မဋ္ဌာန်းကို ခဏလောက် ရှုမှတ်ကြည့်ပါမယ်။ ခန္ဓာကိုယ်ကို ဖြောင့်ဖြောင့်လေးထားပြီး မျက်စိလေးကို မှိတ်ထားလိုက်ပါ။ နှာသီးဖျားမှာ လေလေး တိုးဝင်လာရင် ဝင်မှန်းသိမယ်၊ ပြန်ထွက်သွားရင် ထွက်မှန်းသိမယ်။ လေလေး ဝင်ထွက်နေတာကို သိနေတဲ့ စိတ်ကလေးဟာ စည်းကမ်းရှိရှိနဲ့ နှာသီးဖျားမှာပဲ ငြိမ်နေပါစေ။ စည်းကမ်းရှိခြင်းဟာ ကျင့်ဝတ်ရဲ့ အစပဲ ဖြစ်ပါတယ်။
ဒီလို သတိလေး ကပ်ထားတဲ့အခါ လေလေး ဝင်လာရင် သတိလေးနဲ့ ကပ်ပြီး သိနေမယ်၊ လေလေး ထွက်သွားရင်လည်း သတိလေးနဲ့ ကပ်ပြီး သိနေမယ်။ ကိုယ့်ရဲ့ စိတ်ကလေး ပြင်ပကို ထွက်သွားဖို့ ကြံရွယ်လိုက်တိုင်း၊ "သြော်... အပြင်ကို ထွက်ချင်နေပြန်ပြီ၊ ကျင့်ဝတ်ပျက်ချင်နေပြီ" လို့ သတိပြုမိပါစေ။ အဲဒီအတွေးကို ဖြတ်တောက်လိုက်ပြီး၊ ဝင်လေထွက်လေလေးရဲ့ သဘာဝအတိုင်း ဖြစ်ပေါ်နေမှုကို ညင်သာစွာ စောင့်ကြည့်ပေးပါ။ ဦးဇင်းတို့ဟာ ခန္ဓာကိုယ်ကြီးရဲ့ အရှင်သခင် မဟုတ်ပါဘူး၊ ဒီဝင်လေထွက်လေလေး အလုပ်လုပ်နေတာကို အနီးကပ် စောင့်ကြည့်နေတဲ့ အစောင့်အကြပ်လေး တစ်ယောက်လို သဘောထားပြီး နှလုံးသွင်းကြည့်ကြစို့ နော်။
ဒီနေရာမှာ စိတ်ကလေး ငြိမ်သက်ဖို့ဆိုတာ အဖိုးတန်တဲ့ ပစ္စည်းတွေကို ထိန်းသိမ်းဖို့အတွက် မှန်အိမ်ကြီးကို သန့်ရှင်းရေး လုပ်နေတာနဲ့ တူပါတယ်။ မှန်အိမ်က မှုန်နေရင် အထဲက ပစ္စည်းကို အမှန်အတိုင်း မမြင်ရသလိုပဲ၊ စိတ်ကလေးက လှုပ်ရှားနေရင်လည်း ဓမ္မရဲ့ အစစ်အမှန်ကို မမြင်နိုင်ပါဘူး။ ဒါကြောင့် အခု ဝင်လေထွက်လေလေးပေါ်မှာပဲ စိတ်ကို တည်ငြိမ်အောင် ထားကြည့်လိုက်ကြပါစို့။ ဒီလိုမျိုး စိတ်ကို ဝင်လေထွက်လေ အာရုံ တစ်နေရာတည်းမှာ စူးစိုက်ထားနိုင်ရင် ခိုင်မာတဲ့ သမာဓိ ရလာပါပြီ။ စိတ်ကလေး ငြိမ်သက်သွားပြီ၊ အတုအယောင် အာရုံတွေဆီ ပြေးလွှားချင်တဲ့ စိတ်တွေ ခေတ္တခဏ ရပ်တန့်သွားပြီ ဆိုရင်တော့ တရားတော်ကို အေးအေးဆေးဆေး နာယူမှတ်သားနိုင်ပါပြီ။
ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... လောကမှာ ကျင့်ဝတ် (Ethics) ဆိုတာ ဘာလဲ၊ အထူးသဖြင့် ပြတိုက်ပညာရပ် (Museum Ethics) တွေမှာ ဘယ်လိုမျိုး အလေးအမြတ်ထားပြီး စနစ်တကျ ကျင့်သုံးကြသလဲ ဆိုတာကနေ စပြီး ကြည့်ကြရအောင်။ ဒီနေ့ခေတ် ပြတိုက်ပညာရပ်မှာ 'Ethics' ဆိုတာ ဥပဒေသက်သက် မဟုတ်ပါဘူး။ အဲဒါဟာ လူ့အဖွဲ့အစည်းရဲ့ ယုံကြည်မှုနဲ့ သမိုင်းရဲ့ အမှန်တရားကို ကာကွယ်ပေးတဲ့ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ သီလပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ ပြတိုက်မှူး တစ်ယောက်ဟာ အဖိုးတန် ရှေးဟောင်းပစ္စည်းတွေကို ကိုင်တွယ်တဲ့အခါ၊ ပြသတဲ့အခါ၊ ဒါမှမဟုတ် ရရှိလာတဲ့အခါမှာ လိုက်နာရမယ့် တင်းကျပ်တဲ့ ကျင့်ဝတ်တွေ ရှိပါတယ်။
ဒီကျင့်ဝတ်တွေထဲမှာ အရေးအကြီးဆုံးကတော့ 'Authenticity' လို့ခေါ်တဲ့ စစ်မှန်မှုနဲ့ 'Integrity' လို့ခေါ်တဲ့ ဂုဏ်သိက္ခာပါပဲ။ ပြတိုက်တစ်ခုမှာ ပြသထားတဲ့ အရာဝတ္ထုတစ်ခုဟာ အတုကြီး ဖြစ်နေမယ်၊ ဒါမှမဟုတ် မတရားတဲ့ နည်းလမ်းနဲ့ ရယူထားတာ ဖြစ်နေမယ်ဆိုရင် အဲဒီပြတိုက်ဟာ သူ့ရဲ့ ကျင့်ဝတ်ကို ဖောက်ဖျက်လိုက်တာပါပဲ။ သိပ္ပံပညာရှင်တွေနဲ့ ပြတိုက်ပညာရှင်တွေဟာ ပစ္စည်းတစ်ခုကို လက်ခံတော့မယ်ဆိုရင် အဲဒီပစ္စည်းရဲ့ ဖြတ်သန်းလာခဲ့တဲ့ သမိုင်းကြောင်း (Provenance) ကို အသေအချာ စစ်ဆေးကြပါတယ်။ ဘယ်သူ့ဆီက ရသလဲ၊ ဘယ်လို ရသလဲ၊ ဒါဟာ တကယ်ပဲ သမိုင်းဝင် ပစ္စည်းစစ်စစ်လား ဆိုတာကို သိပ္ပံနည်းကျ စမ်းသပ်ချက်တွေနဲ့ တိုက်ဆိုင် စစ်ဆေးရပါတယ်။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... ကျင့်ဝတ်ဆိုတာ အမှောင်ထဲမှာ ဘယ်သူမှ မမြင်လည်း ကိုယ်တိုင် မှန်မှန်ကန်ကန် လုပ်ဆောင်ခြင်းပါပဲ။ ပြတိုက်ဝန်ထမ်း တစ်ယောက်ဟာ အဖိုးတန် ရွှေဒင်္ဂါးပြားလေး တစ်ပြားကို တွေ့တဲ့အခါ "ဘယ်သူမှ မမြင်ပါဘူး" ဆိုပြီး ကိုယ့်အိတ်ထဲ ထည့်လိုက်မယ်ဆိုရင် အဲဒီလူဟာ ကျင့်ဝတ်ကို ဖောက်ဖျက်လိုက်တာပါ။ အဲဒီလို ဖောက်ဖျက်မှု တစ်ခုဟာ ပြတိုက်တစ်ခုလုံးရဲ့ ဂုဏ်သိက္ခာကိုတင် မကပါဘူး၊ လူသားတွေရဲ့ သမိုင်းမှတ်တမ်း တစ်ခုလုံးကိုပါ ညစ်နွမ်းသွားစေပါတယ်။ ဒါကြောင့် ကျင့်ဝတ်စောင့်မှ တန်ဖိုးရှိတယ်လို့ ဆိုရခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။
'အရှင်ဘုရား၊ ကျင့်ဝတ်ဆိုတာ ပြတိုက်တွေအတွက်ပဲ လိုတာလား' တဲ့။ မဟုတ်ပါဘူး သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ ကျင့်ဝတ်ဆိုတာ လူသားတိုင်းရဲ့ ဘဝအတွက် မရှိမဖြစ် လိုအပ်တဲ့ အရာပါ။ မိမိရဲ့ အလုပ်အကိုင်၊ မိမိရဲ့ မိသားစု၊ မိမိရဲ့ လူမှုပတ်ဝန်းကျင် အားလုံးမှာ ကိုယ်စီကိုယ်ငှ ကျင့်ဝတ်တွေ ရှိကြပါတယ်။ အဲဒီ ကျင့်ဝတ်တွေကို သီလ (Sila) လို့ ခေါ်ပါတယ်။ သီလဆိုတာ စောင့်ထိန်းခြင်းပါ။ ကိုယ့်ရဲ့ စိတ်ကို၊ ကိုယ့်ရဲ့ အပြုအမူကို မကောင်းမှုတွေထဲ မကျရောက်အောင် စည်းကမ်းနဲ့ ထိန်းကျောင်းခြင်းပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ ကျင့်ဝတ်ရှိတဲ့ လူမျိုးဟာ ကမ္ဘာမှာ အလေးအမြတ် ထားခြင်း ခံရသလို၊ ကျင့်ဝတ်ရှိတဲ့ ပြတိုက်ဟာလည်း သမိုင်းရဲ့ သက်သေအဖြစ် ခိုင်ခိုင်မာမာ ရပ်တည်နိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဟုတ်လား သူတော်ကောင်းတို့ရေ။
ကဲ... ဆက်လက်ပြီးတော့ ဘုရားရှင်ရဲ့ သာသနာတော်မှာ ကျင့်ဝတ်နဲ့ ပတ်သက်ပြီး ဘယ်လို ဟောကြားခဲ့သလဲ ဆိုတာကို ဝိနည်းပိဋကတ်တော်လာ ပါဠိတော်တွေနဲ့ ချိန်ထိုးကြည့်ကြရအောင်။ ဝိနည်းပိဋကတ်၊ ဝိနည်းဝတ္တ (စာမျက်နှာ-၁) မှာ "ဝတ္တံ န ပရိပူရေန္တော သီလံ န ပရိပူရေတိ" လို့ အတိအကျ ဟောကြားတော်မူခဲ့ပါတယ်။ "ကျင့်ဝတ် (ဝတ္တ) ကို မဖြည့်ကျင့်တဲ့သူဟာ သီလ (Sila) ကို မပြည့်စုံစေနိုင်ဘူး" လို့ အနက်အဓိပ္ပာယ် ရပါတယ်။ ဒီနေရာမှာ ဦးပဉ္ဇင်းက (Method #1: စကားလုံး တစ်လုံး နက်နဲစွာ ဖွင့်နည်း) ကို အသုံးပြုပြီး "ဝတ္တ" (Vatta) ဆိုတဲ့ စကားလုံးလေးကို နက်နဲစွာ ဖွင့်ပြပါမယ်။
'ဝတ္တ' ဆိုတာ ရိုးရိုး ကျင့်ဝတ်လေး တစ်ခု မဟုတ်ပါဘူး။ အဲဒါဟာ အစဉ်တစိုက် ပြုလုပ်အပ်တဲ့ တာဝန်၊ စည်းကမ်းနဲ့ လိုက်နာမှု အစုအဝေး ဖြစ်ပါတယ်။ ဘုရားရှင်က ရဟန်းတော်တွေကို ကျောင်းဝတ်၊ ဆွမ်းခံဝတ်၊ ဆရာ့ဝတ် စသဖြင့် ဝတ္တပေါင်း များစွာကို သွန်သင်ခဲ့ပါတယ်။ ဘာဖြစ်လို့လဲဆိုတော့ ဝတ္တတွေ ရှိမှ သီလဟာ ခိုင်ခံ့မှာ ဖြစ်လို့ပါပဲ။ ဝတ္တဆိုတာ အဆောက်အအုံတစ်ခုရဲ့ နံရံတွေ၊ အမိုးတွေလိုပါပဲ။ သီလဆိုတဲ့ အုတ်မြစ်ကို ကာကွယ်ပေးထားတာပါ။ ဝတ္တတွေ ပျက်စီးသွားရင် သီလဆိုတဲ့ အုတ်မြစ်ဟာလည်း အချိန်မရွေး ပျက်စီးသွားနိုင်ပါတယ်။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... ပြတိုက်တစ်ခုမှာ ပစ္စည်းတွေ ထိန်းသိမ်းတဲ့ 'ဝတ္တ' (Duty) တွေ ရှိပါတယ်။ အပူချိန် စစ်ဆေးရမယ်၊ ဖုန်သုတ်ရမယ်၊ မှတ်တမ်း တင်ရမယ်။ အဲဒီ ဝတ္တတွေကို ပျင်းလို့ မလုပ်တော့ဘူး ဆိုရင်၊ အဖိုးတန် ပစ္စည်းတွေဟာ တဖြည်းဖြည်း ပျက်စီးသွားပါလိမ့်မယ်။ အဲဒီလိုပဲ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ စိတ်သန္တာန်မှာလည်း ဝတ္တတွေ ရှိပါတယ်။ သတိထားရမယ်၊ ဆင်ခြင်ရမယ်၊ မေတ္တာပွားရမယ်။ ဒီကျင့်ဝတ်တွေကို မဖြည့်ကျင့်ဘူး ဆိုရင်၊ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ သီလဟာလည်း ယိုယွင်းပြီး၊ ကံတရားတွေဟာလည်း အကုသိုလ်ဘက်ကို ရောက်သွားတတ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် ပြတိုက်ပစ္စည်း ထိန်းသိမ်းခြင်းဟာ သီလ (Sila) ဖြစ်သလို၊ မိမိရဲ့ စိတ်ကို ထိန်းသိမ်းခြင်းဟာလည်း အမြတ်ဆုံးသော ဝတ္တ (ကျင့်ဝတ်) ပဲ ဖြစ်ပါတယ် ဆိုတာကို ဘုရားရှင်က ထိုးထွင်း သိမြင်တော်မူပါတယ်။
ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... အခု မိမိတို့ရဲ့ ခန္ဓာကိုယ် ယန္တရားကြီးထဲမှာ ကျင့်ဝတ်နဲ့ သီလကို ဝိပဿနာဉာဏ်နဲ့ ဘယ်လို ဓာတ်ခွဲ ရှုမှတ်မလဲ ဆိုတာကို လေ့လာကြစို့။ ဦးဇင်းတို့ ခန္ဓာကိုယ်ထဲမှာ အာယတန (၁၂) ပါး၊ တံခါးပေါက် ၆ ပေါက် ရှိပါတယ်။ အပြင်က အာရုံတွေက အမြဲတမ်း လာရောက် တိုက်ခိုက်နေတာပါ။ ဥပမာ - မျက်စိ (စက္ခုဒွါရ) ဆိုတဲ့ အတွင်းတံခါးပေါက်နဲ့၊ ပြတိုက်ထဲက အလွန်လှပတဲ့ ရတနာပစ္စည်း (ရူပါရုံ) လာရောက် တိုက်ခိုက်လိုက်တယ် ဆိုပါစို့။ အဲဒီအချိန်မှာ 'စက္ခုဝိညာဏဓာတ်' လို့ခေါ်တဲ့ မြင်သိစိတ်လေးဟာ ချက်ချင်း ပေါ်ပေါက်လာပါတယ်။ မျက်စိရယ်၊ အဆင်းရယ်၊ မြင်သိစိတ်ရယ် ဒီတရား သုံးပါး ဆုံမိသွားတာကို အဘိဓမ္မာမှာ 'ဖဿ' (Contact) လို့ ခေါ်ပါတယ်။ တွေ့ထိမှုလေး ဖြစ်သွားတာပါ။
ဖဿဖြစ်လာတာနဲ့ တစ်ဆက်တည်းမှာပဲ ဘာပေါ်လာသလဲ ဆိုတော့ "ဟယ်... သိပ်လှတာပဲ၊ ဒါလေးကို ငါ ပိုင်ချင်လိုက်တာ" ဆိုတဲ့ သာယာတဲ့ ခံစားမှု 'သုခဝေဒနာ' လေး ချက်ချင်း ပေါ်လာပါတယ်။ ဝေဒနာ ဖြစ်ပြီးတာနဲ့ "ဒါဟာ အဖိုးတန်တယ်၊ ဒါ ငါ့အတွက်ပဲ" လို့ မှတ်သားလိုက်တဲ့ 'သညာ' ဆိုတဲ့ သဘောတရားလေး ပေါ်လာတယ်။ အဲဒီနောက်မှာ အရေးအကြီးဆုံးဖြစ်တဲ့ "ဒါကို ဘယ်သူမှ မမြင်တုန်း ခိုးယူမယ်" ဆိုတဲ့ တိုက်တွန်းစီရင်တဲ့ 'သင်္ခါရ' (လောဘစေတနာ) တရားတွေ ဆက်တိုက် ဖြစ်ပေါ်လာပါတော့တယ်။ ကြည့်စမ်း... စက္ကန့်ပိုင်းလေး အတွင်းမှာတင် ခန္ဓာငါးပါး ယန္တရားကြီးက ကျင့်ဝတ်ကို ဖောက်ဖျက်ဖို့ အဆင်သင့် ဖြစ်သွားပါပြီ။
ဒီဖြစ်စဉ်ကို ခန္ဓာငါးပါး အနေနဲ့ ပြန်ဖွဲ့ကြည့်ကြစို့။ ရတနာရဲ့ အဆင်းက 'ရူပက္ခန္ဓာ' ဖြစ်ပါတယ်။ မြင်သိစိတ်က 'ဝိညာဏက္ခန္ဓာ'၊ လိုချင်လို့ ဝမ်းသာတာက 'ဝေဒနာက္ခန္ဓာ'၊ ရတနာလို့ မှတ်သားတာက 'သညာက္ခန္ဓာ'၊ ခိုးယူဖို့ ကြံစည်တာက 'သင်္ခါရက္ခန္ဓာ' ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီနေရာမှာ အရေးကြီးတာက "ငါ မြင်နေတာ၊ ငါ လိုချင်တာ" ဆိုတဲ့ 'သက္ကာယဒိဋ္ဌိ' ပါပဲ။ မျက်လှည့်ပြသူရဲ့ ဥပမာကို ပြန်စဉ်းစားကြည့်ပါ။ မျက်လှည့်ဆရာက ကြိုးကို မြွေဖြစ်အောင် လုပ်ပြတဲ့အခါ၊ အမှန်ကို မသိတဲ့သူက တကယ့် မြွေအစစ်ကြီး လို့ ထင်ပြီး ကြောက်လန့် သလိုပါပဲ။ အခုလည်း ရုပ်နာမ် ဖြစ်စဉ်လေး ပေါ်လာတာကို "ငါ" လို့ ထင်ပြီး အစစ်အမှန် (Paramattha) ကို မမြင်ဘဲ အတုအယောင် (Sammuti) အပေါ်မှာ ပူလောင်နေကြတာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဒီနေရာမှာ ပုဒ်ရေ ၁၈၁ မှာ လာရှိတဲ့အတိုင်း 'ပရိဒေဝ' (ငိုကြွေးပူဆွေးခြင်း) ဆိုတဲ့ သဘောတရားကို သတိပြုဖို့ လိုပါတယ်။ ကျင့်ဝတ်ပျက်တဲ့သူ၊ သီလပျက်တဲ့သူဟာ ခဏတာတော့ လိုချင်တာ ရချင်ရမယ်။ ဒါပေမယ့် အဲဒီ လိုချင်တပ်မက်မှု (တဏှာ) ကြောင့် နောက်ဆုံးမှာတော့ အကြီးအကျယ် နောင်တရပြီး ငိုကြွေးပူဆွေးရတဲ့ 'ပရိဒေဝ' ဒုက္ခကြီးကို ခံစားရမှာ ဖြစ်ပါတယ်။ ကျင့်ဝတ်စောင့်တဲ့သူကတော့ ဘယ်တော့မှ မငိုရပါဘူး။ သူဟာ သူ့ရဲ့ သီလအအေးဓာတ်နဲ့ အမြဲတမ်း ငြိမ်းချမ်းနေမှာ ဖြစ်ပါတယ်။
ကိုင်း... သေချာ စဉ်းစားကြည့်ကြစို့။ ဒီလောက် ရှင်းလင်းနေတဲ့ ခန္ဓာအစဉ်ကြီး လည်ပတ်သွားတာကို ငါတို့က ဘာကြောင့် "ဒါ ငါပဲ၊ ဒါ ငါ့ရဲ့ လုပ်ရပ်" လို့ ထင်နေကြတာလဲ။ အဲဒီ "ငါ" ဆိုတဲ့ အကောင်အထည်ကြီးကပဲ အမြဲတမ်း တည်တံ့နေမယ်၊ ဒီပစ္စည်းရရင် ငါ ထာဝရ ချမ်းသာမယ် လို့ ထင်နေတာက "သဿတဒိဋ္ဌိ" ပါ။ ပြီးတော့ ကျင့်ဝတ်တွေ ဘာတွေ မလိုပါဘူး၊ သေရင် ပြီးတာပဲ လို့ အပြတ်ယူတာက "ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ" ပါ။ တကယ်တော့ အရာအားလုံးဟာ အကြောင်းတိုက်ဆိုင်လို့ ပေါ်လာပြီး ချက်ချင်းပဲ ချုပ်ပျောက်သွားမယ့် ဓမ္မသဘောတွေ ချည်းပါပဲ။ ကျင့်ဝတ်ဆိုတာ အပြင်က ပစ္စည်းတွေကို ထိန်းသိမ်းတာထက်၊ ကိုယ့်ရဲ့ စိတ်အစဉ်မှာ ဒီလို ဒိဋ္ဌိတွေ မဝင်အောင် သီလနဲ့ ထိန်းသိမ်းခြင်းပဲ ဖြစ်ပါတယ်။
ဒါဆိုရင် လက်တွေ့မှာ ရှုမှတ်တဲ့အခါ ဘယ်လိုမှတ်ရမလဲ။ အာရုံတစ်ခုကို တွေ့လို့ လိုချင်စိတ် ပေါ်လာတဲ့အခါ "ငါ လိုချင်တယ်" လို့ ပညတ်အာရုံနောက်ကို လိုက်မမှတ်ပါနဲ့။ အဲဒီလို မှတ်ရင် သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ဝင်ပြီး ကျင့်ဝတ်ပျက်ပါပြီ။ "မြင်သိစိတ်လေး ပေါ်လာတယ်... သတိနဲ့ သိတယ်၊ လိုချင်တဲ့ လောဘစိတ်လေး ပေါ်လာတယ်... သိတယ်" လို့ပဲ ပရမတ်ကို ဦးစားပေး မှတ်ပါ။ အဲဒီ စိတ်ကလေးဟာ အကြောင်းကြောင့် ပေါ်လာပြီး ချက်ချင်းပဲ အသစ်အသစ် အစားထိုးကာ ပျက်စီးသွားတဲ့ ဓမ္မသဘောလေးပါ။ သတိလေးနဲ့ စောင့်ကြည့်နေရင် အဲဒီစိတ်ကလေး ဖြစ်ပြီး ပျက်သွားတာကို အထင်အရှား မြင်ရပါမယ်။ ဖြစ်ပြီး ပျက်သွားတာကို မြင်တော့ "ခိုင်တယ်" ထင်တဲ့ သဿတဒိဋ္ဌိ ပြုတ်ပါတယ်။ ပျက်သွားပေမယ့် အကြောင်းတိုက်ဆိုင်ရင် နောက်ထပ် စိတ်အသစ် ဖြစ်ပေါ်တာကို မြင်တဲ့အတွက် ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိလည်း ပြုတ်ပါတယ်။ ရုပ်နဲ့နာမ်ပဲ ရှိတယ်၊ ပုဂ္ဂိုလ်သတ္တဝါ မပါဘူးလို့ သိတဲ့အတွက် ဒိဋ္ဌိသုံးပါးလုံး ကွာကျပြီး၊ ကျင့်ဝတ်နဲ့ သီလကို အကောင်းဆုံး ထိန်းသိမ်းနိုင်တဲ့ ဝိပဿနာ ဉာဏ်အမြင်ကို ရရှိလာမှာပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ ဟုတ်လား သူတော်ကောင်းတို့ရေ။
ဒီသဘောတရားကို လက်တွေ့ဘဝမှာ ဘယ်လို အသုံးချမလဲဆိုတာကို ပြတိုက်ကြီး တစ်ခုက ဇာတ်လမ်းလေး တစ်ပုဒ်နဲ့ ယှဉ်ပြီး ပြောပြချင်ပါတယ်။ အချိန်ကတော့ ဇန်နဝါရီလရဲ့ ညနေခင်း တစ်ခုပါ။ ပြတိုက်ကြီးထဲမှာ လူရှင်းနေတဲ့ အချိန်၊ သုေသသန ဝန်ထမ်း လူငယ်လေး မောင်စံ ဟာ အခန်းတစ်ခုမှာ အလွန် အဖိုးတန်လှတဲ့ ရှေးဟောင်း စွယ်တော်မြတ် မိတ္တူတော် တစ်ဆူကို သန့်ရှင်းရေး လုပ်နေပါတယ်။ အဲဒီ စွယ်တော်မြတ် မိတ္တူဟာ ရွှေစစ်စစ်တွေနဲ့ ပြုလုပ်ထားတာ ဖြစ်ပြီး၊ အဖိုးမဖြတ်နိုင်တဲ့ သမိုင်းဝင် ပစ္စည်းတစ်ခု ဖြစ်ပါတယ်။
မောင်စံဟာ သန့်ရှင်းရေး လုပ်နေရင်းနဲ့ အဲဒီ စွယ်တော်မြတ်ပေါ်မှာ ကပ်နေတဲ့ သေးငယ်တဲ့ ရွှေစလေး တစ်ခုကို တွေ့လိုက်ရပါတယ်။ အဲဒီ ရွှေစလေးဟာ ပြုတ်ထွက်နေတာပါ။ သူ့ရဲ့ စိတ်ထဲမှာ "ဒီရွှေစလေး တစ်ခုလောက် ယူလိုက်ရင် ဘယ်သူမှ သိမှာ မဟုတ်ဘူး။ ငါလည်း ပိုက်ဆံ အများကြီး ရသွားမယ်" ဆိုတဲ့ လောဘစိတ် (Case-2425) ကြီး စတင် ပေါ်ပေါက်လာပါတယ်။ မောင်စံရဲ့ သန္တာန်မှာ ဖဿကြောင့် သုခဝေဒနာနဲ့ တဏှာတွေ အပြင်းအထန် ဖြစ်ပေါ်နေပါပြီ။ သူ့ရဲ့ ကျင့်ဝတ် (Ethics) နဲ့ လောဘ (Greed) ကြားမှာ တိုက်ပွဲ ဖြစ်နေပါတယ်။ "ဘယ်သူမှ မမြင်ဘူး၊ ငါ ယူမယ်" ဆိုတဲ့ အကုသိုလ် စေတနာတွေ ကြီးစိုးလာပါတယ်။
အဲဒီအချိန်မှာ ပြတိုက်မှူးကြီး ဦးစံလင်း အခန်းထဲကို တိတ်တဆိတ် ဝင်လာပါတယ်။ ဦးစံလင်းဟာ မောင်စံရဲ့ တုန်လှုပ်နေတဲ့ ပုံစံကို မြင်တော့ အခြေအနေကို အကဲခတ်လိုက်ပါတယ်။ ဦးစံလင်းဟာ မောင်စံကို အပြစ်မပေးသေးဘဲ၊ ညင်သာတဲ့ အသံနဲ့ "မောင်စံ... ဘာတွေ လုပ်နေတာလဲ" လို့ မေးလိုက်ပါတယ်။ မောင်စံဟာ ရှက်ရှက်နဲ့ပဲ လက်ထဲက ရွှေစလေးကို ပြလိုက်ပြီး "ဆရာကြီး... ကျွန်တော် ခုနက မကောင်းတဲ့ စိတ်ဝင်သွားပါတယ်။ ဒီရွှေစလေးကို ယူချင်တဲ့ စိတ် ပေါ်ခဲ့ပါတယ်" လို့ ဝန်ခံလိုက်ပါတယ်။ ဦးစံလင်းဟာ မောင်စံကို ပြုံးပြလိုက်ပါတယ်။ ပြီးတော့ ပြတိုက်ရဲ့ ကျင့်ဝတ်နှင့် ဂုဏ်သိက္ခာဆိုင်ရာ မူဝါဒ (Policy 1) ကို ထုတ်ပြလိုက်ပါတယ်။
"မောင်စံ... မင်း အမှန်အတိုင်း ဝန်ခံတာ အင်မတန် ကောင်းတယ်။ အပိုဒ် ၁.၅ (Art 1.5: Professional accountability and ethical reporting) အရ၊ အမှားကို ဝန်ခံပြီး ပြင်ဆင်တဲ့သူကို ငါတို့က အခွင့်အရေး ပေးရမယ်။ ကဲ... Template T240 (Behavioral Integrity Report) ကို ယူခဲ့။ မင်းရဲ့ ဒီနေ့ လုပ်ရပ်ကို 'ကျင့်ဝတ်ကို ဉာဏ်နဲ့ ထိန်းသိမ်းနိုင်ခြင်း' ဆိုတဲ့ မှတ်တမ်း တင်ပေးမယ်။ မင်းသာ ဒီနေ့ ဒီရွှေစလေးကို ယူလိုက်ရင်၊ မင်းရဲ့ သီလပျက်ရုံတင် မကဘူး၊ ပြတိုက်ရဲ့ ဂုဏ်သိက္ခာပါ ပျက်စီးသွားမှာ။ အခုတော့ မင်းဟာ ကိုယ့်ကျင့်ဝတ်ကို ကိုယ်တိုင် လှပအောင် ထိန်းသိမ်းလိုက်နိုင်ပြီ။ ကျင့်ဝတ်စောင့်မှ တန်ဖိုးရှိတာ မောင်စံရဲ့" လို့ ချီးမွမ်းလိုက်ပါတယ်။
ဒီအခါမှာ မောင်စံလည်း သူ့ရဲ့ ရင်ထဲက ပူလောင်မှုတွေ အကုန် ပျောက်ကွယ်သွားပြီး အေးချမ်းသွားပါတော့တယ်။ "သြော်... ကျင့်ဝတ် (ဝတ္တ) ဆိုတာ အပြင်က ပစ္စည်းကို ထိန်းတာတင် မဟုတ်ဘဲ၊ ငါ့ရဲ့ သီလကို ထိန်းနေတာပါလား" လို့ နားလည်သွားပါတယ်။ ကြည့်စမ်း သူတော်ကောင်းတို့ရေ... အမှားတစ်ခုကို မလုပ်မိအောင် သတိနဲ့ တားဆီးလိုက်ခြင်းဟာ၊ မိမိရဲ့ ဘဝသမိုင်းကို အကောင်းဆုံး ကာကွယ်လိုက်ခြင်းပဲ ဖြစ်ပါတယ် ဆိုတာ ဒီဇာတ်လမ်းလေးက သက်သေပြနေပါတယ်။ ဟုတ်လား သူတော်ကောင်းတို့ရေ။
ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... အခုဟောခဲ့တဲ့ အကြောင်းအရာတွေကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေး ကြည့်ကြစို့။ လောကမှာ ကျင့်ဝတ်တွေ ပျက်နေရတာ၊ အဲဒီ ကျင့်ဝတ်ပျက်မှုတွေကြောင့် ပူလောင်နေရတဲ့ ရုပ်နာမ် ခန္ဓာငါးပါးရဲ့ အစဉ်အဆက်ဟာ အမှန်တကယ်တော့ ဖောက်ပြန်ပျက်စီးတတ်တဲ့၊ ဆင်းရဲတဲ့ ဒုက္ခသစ္စာကြီး ဖြစ်နေပါတယ်။ ဒါကို သေချာ ပိုင်းခြားသိဖို့ လိုပါတယ်။
ဒီဖြစ်ပျက်နေတဲ့ ရုပ်နာမ်တွေ၊ အာရုံတွေပေါ်မှာ "ငါ လိုချင်တယ်၊ ငါ ယူမယ်" ဆိုပြီး အတ္တနဲ့ တပ်မက်စွဲလမ်းနေတဲ့ တဏှာ နဲ့ အဝိဇ္ဇာ တွေဟာ 'ပရိဒေဝ' ဆိုတဲ့ ငိုကြွေးပူဆွေးမှု ဒုက္ခကို ဖြစ်စေတဲ့ သမုဒယသစ္စာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီလို တဏှာအစွဲတွေ၊ "ငါ" ဆိုတဲ့ ဒိဋ္ဌိအစွဲတွေ၊ ကျင့်ဝတ်ဖောက်ဖျက်မှုတွေ လုံးဝ ချုပ်ငြိမ်းသွားတဲ့ အခြေအနေ၊ အမှန်တရားကို သိပြီး ငြိမ်းအေးသွားတဲ့ အငြိမ်းဓာတ် နိဗ္ဗာန်ဟာ နိရောဓသစ္စာ ဖြစ်ပါတယ်။
အဲဒီလို ငြိမ်းချမ်းရာကို ရောက်ရှိဖို့အတွက်၊ အကြောင်းအကျိုး ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်ကို ပိုင်းခြားသိမြင်ပြီး၊ အာရုံနဲ့ ဒွါရ တိုက်ခိုက်လို့ လောဘ၊ ဒေါသတွေ ပေါ်လာတိုင်း ဥပါဒါန်သို့ မကူးစေဘဲ "ငါ မဟုတ်ဘူး၊ ကျင့်ဝတ် မဟုတ်ဘူး၊ ရုပ်နာမ် ခန္ဓာငါးပါး ဓာတ်သဘော သက်သက်သာ ဖြစ်တယ်" လို့ သတိပဋ္ဌာန်နဲ့ အစဉ်မပြတ် ရှုမှတ်နေတဲ့ ကျင့်စဉ်ဟာ မဂ္ဂသစ္စာ လမ်းစဉ်ကို လိုက်နာကျင့်သုံးနေတာပဲ ဖြစ်ပါတယ် ဆိုတာ အလွန်ပဲ ပေါ်လွင်နေပါတယ်။ ဟုတ်လား သူတော်ကောင်းတို့ရေ။
ဒီနေ့ ဟောခဲ့တဲ့ ဓမ္မအလျှောက် အားလုံးပဲ မိမိတို့ သန္တာန်မှာ ကျင့်ဝတ်နှင့် သီလတရားများကို မြတ်နိုးစွာ ထိန်းသိမ်းနိုင်ကြပါစေ၊ ပြာသိုလပြည့်နေ့မှစ၍ သာသနာ့အမွေများကို ကောင်းစွာ ခံယူနိုင်ကြပါစေ၊ လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ တို့၏ လှည့်စားမှုနောက်သို့ မပါဘဲ မိမိတို့၏ ဘဝသမိုင်းကို လှပစွာ ရေးထိုးနိုင်ကြပါစေ၊ ကိုယ်ကျန်းမာ၊ စိတ်ချမ်းသာကြပြီး၊ ဒုက္ခခပ်သိမ်း ချုပ်ငြိမ်းရာ နိဗ္ဗာန်သို့ အမြန်ဆုံး မျက်မှောက်ပြုနိုင်ကြပါစေ လို့ ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သလိုက်ပါတယ်။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက
The Office Of Siridantamahapalaka
The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.
နေ့စွဲ - ၂၅ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄
ORCID: 0009-0000-0697-4760
Website: www.siridantamahapalaka.com
Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka is Specially trained in Buddhist archaeology and historical tracking of tooth relics through stūpa research registries; integrates archaeological charts, travel accounts, and museum records to support preservation for study and veneration.
