"နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ" (၃) ကြိမ်။
"အနန္တောအနန္တငါးပါးကို အာရုံပြု၍ ညီညာဖြဖြ ကန်တော့ကြပါစို့"
နမော ဗုဒ္ဓဿ - သစ္စာလေးပါး မြတ်တရားကို ပိုင်းခြားထင်ထင် သိမြင် တော်မူသော ရှင်တော် မြတ်စွာဘုရားသခင် ကိုယ်တော်မြတ်ကြီးအား နမော - ရည်ညွှတ် သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာ မြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင် ဘုရား။
နမော ဓမ္မဿ - မဂ်လေးတန်၊ ဖိုလ်လေးတန်၊ နိဗ္ဗာန် ပရိယတ် ဆယ်ပါးသော တရားတော်မြတ်အား။ နမော - ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
နမော သံဃဿ - မဂ်၌တည်သော ပုဂ္ဂိုလ်လေးပါး ဖိုလ်၌တည်သော ပုဂ္ဂိုလ်လေးပါး ဤ ရှစ်ပါးသော အရိယာ သံဃာတော်မြတ်အား။ နမော - ရည်ညွှတ် သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာမြတ်နိုး လက်စုံ မိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
နမော မာတာပိတုဿ - မိဘနှစ်ပါးအား။ နမော - ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာ မြတ်နိုးလက်စုံ မိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
နမော အာစရိယဿ - ဝိပဿနာ ဉာဏ်မျက်စိနှစ်ကွင်း အလင်းရအောင် သစ္စာလေးပါးတရားတော်နှင့် ကုသပေးတော်မူသော ကျေးဇူးတော်ရှင် မိုးကုတ်ဆရာတော် ဘုရား ကြီး နှင့် မုံလယ်ဆရာတော် ဘုရားကြီးအား။ နမော - ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာ ဖြင့် ပန်ထွာ မြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
ယနေ့ ၂၀၂၂ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ (၉) ရက်၊ အင်္ဂါနေ့ကို ရောက်ရှိလာခဲ့ပါပြီ။ ဒီနေ့ဟာ ကမ္ဘာ့ကုလသမဂ္ဂက သတ်မှတ်ထားတဲ့ "International Day of the World's Indigenous Peoples" (ကမ္ဘာ့ ဒေသရင်း ဌာနေတိုင်းရင်းသားများနေ့) လည်း ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီလို နေ့ထူးနေ့မြတ်မှာ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ ဩဂုတ်လ Theme ဖြစ်တဲ့ "သမာဓိ" ကို နည်းပညာနဲ့ ပေါင်းစပ်ပြီး "ဓာတ်တော်မှတ်တမ်းနှင့် IT (အပိုင်း-၈)" ခေါင်းစဉ်နဲ့ ဆွေးနွေးသွားမှာ ဖြစ်ပါတယ်။ အထူးသဖြင့် "Data Concentration" (အချက်အလက် စူးစိုက်မှု) ဆိုတဲ့ သဘောတရားကို ဦးစားပေး ဟောကြားလိုပါတယ်။ ဒကာ ဒကာမတို့ရေ... ရှေးခေတ်က ဒေသရင်း တိုင်းရင်းသားတွေဟာ သူတို့ရဲ့ သမိုင်းကြောင်း၊ ဆေးပညာ၊ ဓာတ်တော် သမိုင်းတွေကို "နှုတ်မှုအစဉ်အလာ" (Oral Tradition) နဲ့ ထိန်းသိမ်းခဲ့ကြတယ်။ ဒီနေ့ခေတ်မှာတော့ ဦးဇင်းတို့က "Database" (အချက်အလက် ဘဏ်တိုက်) တွေနဲ့ ထိန်းသိမ်းကြရတယ်။ ပုံစံပြောင်းသွားပေမယ့် အနှစ်သာရကတော့ "အမှန်တရား မပျောက်ပျက်ရေး" ဆိုတဲ့ "သစ္စာ" ပါပဲ။
ဒီအချက်ကို ပိဋကတ်တော်နဲ့ ချိန်ထိုးကြည့်မယ်ဆိုရင် မြတ်စွာဘုရားရှင် ပရိနိဗ္ဗာန် စံတော်မူပြီးနောက် ရှင်မဟာကဿပ ကိုယ်တော်မြတ်ကြီး ဦးဆောင်ပြီး ပထမသင်္ဂါယနာ တင်တော်မူခဲ့တဲ့ ဖြစ်စဉ်ကို သတိရစရာပါပဲ။ ဝိနည်းပိဋက၊ စူဠဝဂ္ဂပါဠိတော်၊ ပဉ္စသတိကက္ခန္ဓကမှာ ရှင်မဟာကဿပက သံဃာတော်တွေကို ဒီလို တိုက်တွန်းခဲ့ပါတယ်။
"ဟန္ဒ မယံ အာဝုသော ဓမ္မဉ္စ ဝိနယဉ္စ သင်္ဂါယေယျာမ၊ ပုရေ အဓမ္မော ဒိပ္ပတိ ဓမ္မော ပဋိဗာဟိယတိ...။"
အနက်အဓိပ္ပာယ်ကတော့ -
အာဝုသော - ငါ့ရှင်တို့၊ ဟန္ဒ - လာကြကုန်လော့၊ မယံ - ငါတို့သည်၊ ဓမ္မဉ္စ - တရားတော်ကိုလည်းကောင်း၊ ဝိနယဉ္စ - ဝိနည်းတော်ကိုလည်းကောင်း၊ သင်္ဂါယေယျာမ - (ကွဲပြားမှု မရှိရအောင်) ညီညွတ်စွာ ရွတ်ဆို သင်္ဂါယနာ တင်ကြကုန်စို့။ ပုရေ - ရှေ့အဖို့၌၊ အဓမ္မော - မတရားသည်၊ ဒိပ္ပတိ - ထွန်းကား၍၊ ဓမ္မော - တရားစစ်သည်၊ ပဋိဗာဟိယတိ - တိမ်မြုပ် ပျောက်ကွယ်ရလတ္တံ့။
ဒီနေရာမှာ "သင်္ဂါယေယျာမ" ဆိုတာ "အတူတကွ ရွတ်ဆိုခြင်း" လို့ အဓိပ္ပာယ်ရသလို၊ ခေတ်သစ် IT စကားနဲ့ ပြောရင် "Data Synchronization & Standardization" (အချက်အလက်များကို တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးပြီး စံသတ်မှတ်ခြင်း) လို့ ပြောလို့ရပါတယ်။ ရှင်မဟာကဿပကြီး လုပ်ခဲ့တာက "နှုတ်မှု Database" ကြီးကို တည်ဆောက်ခဲ့တာပါ။ ဘာကြောင့်လဲ။ နောင်တစ်ချိန်မှာ အမှားတွေ ဝင်မလာအောင်၊ မူရင်း "Original Source" ပျောက်မသွားအောင်ပါ။ ထို့အတူပါပဲ... ယနေ့ခေတ် သွာဂတပြတိုက်မှာလည်း ရှေးဟောင်း ဌာနေတိုင်းရင်းသားတွေ လက်ဆင့်ကမ်းလာတဲ့ ဓာတ်တော်သမိုင်းတွေကို Registry Database (T101) ထဲမှာ ထည့်သွင်းတဲ့အခါ၊ အဲဒီ "သင်္ဂါယနာတင်စိတ်" (Preservation Mindset) နဲ့ "သမာဓိ" (Concentration) ရှိဖို့ လိုအပ်ပါတယ်။
ဒီသဘောတရားကို နားလည်ဖို့ "Data Concentration" ဆိုတာကို ရှင်းပြချင်ပါတယ်။ IT လောကမှာ "Garbage In, Garbage Out" (အမှိုက်ထည့်ရင် အမှိုက်ထွက်မယ်) ဆိုတဲ့ စကား ရှိတယ်။ Database ထဲကို စာရိုက်ထည့်တဲ့ သူက သတိလွတ်ပြီး စာလုံးပေါင်း မှားရိုက်လိုက်ရင်၊ နောင်နှစ်ပေါင်း (၁၀၀) ကြာတဲ့အခါ အဲဒီအမှားကြီးက "သမိုင်း" ဖြစ်သွားလိမ့်မယ်။ ဒါကြောင့် ကွန်ပျူတာ ရှေ့မှာထိုင်ပြီး T101 ဇယားကွက်ကို ဖြည့်နေတဲ့ ဝန်ထမ်းတစ်ယောက်ရဲ့ စိတ်ဟာ ကမ္မဋ္ဌာန်းထိုင်နေတဲ့ ယောဂီတစ်ယောက်ရဲ့ စိတ်လိုမျိုး တည်ငြိမ်နေရမယ်။ စူးစိုက်နေရမယ်။ ဒါဟာ "Digital Sati" (ဒီဂျစ်တယ် သတိ) ပါပဲ။
လက်တွေ့ ကြုံတွေ့ရတဲ့ အခက်အခဲကို မြင်သာစေဖို့ ဦးဇင်းတို့ သွာဂတပြတိုက်ရဲ့ မှတ်တမ်းတစ်ခုဖြစ်တဲ့ Case-D221 (The Indigenous Name Conflict) ကို ဥပမာပေးပြီး ဆွေးနွေးချင်ပါတယ်။ ဖြစ်စဉ်က ၂၀၂၂ ခုနှစ် အစောပိုင်းမှာ ဖြစ်ခဲ့တာပါ။ ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၊ ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသား ဒေသတစ်ခုကနေ ရှေးဟောင်း ဓာတ်တော်ကြုတ်တစ်ခု လာလှူပါတယ်။ အလှူရှင် ဒကာကြီးက "ဒါက 'မွေတော် ဖရာ့တန်' (Phratan Relic) ပါဘုရား" လို့ ပအိုဝ်းလို ခေါ်ဝေါ်တဲ့ နာမည်နဲ့ လာလှူတယ်။
ပြဿနာက ဘယ်မှာ စလဲဆိုတော့... အချက်အလက် စာရင်းသွင်းတဲ့ IT ဝန်ထမ်းလူငယ်က သူ့ရဲ့ Template T101 (Relic Registry) ထဲမှာ ထည့်တဲ့အခါ၊ Drop-down Menu (ရွေးချယ်စရာ စာရင်း) မှာ "Phratan" ဆိုတာ မရှိဘူး။ "Sariradhatu" (သရီရဓာတ်တော်) နဲ့ "Arahant Relic" (ရဟန္တာဓာတ်တော်) ပဲ ရှိတယ်။ ဝန်ထမ်းက "စံနစ်" (Standard) ကို လိုက်နာချင်တဲ့ စေတနာနဲ့၊ ဒကာကြီး ပြောတဲ့ "ဖရာ့တန်" ဆိုတဲ့ နာမည်ကို ဖြုတ်ပစ်လိုက်ပြီး၊ စက်ထဲမှာ "Unknown Relic Type A" (အမျိုးအစားမသိ A) ဆိုပြီး ထည့်လိုက်တယ်။
ရလဒ်က ဘာဖြစ်လဲ။ နောက် (၃) လ လောက်နေတော့ သုတေသီတွေက ဒီဓာတ်တော်ကို ပြန်ရှာတဲ့အခါ "မွေတော် ဖရာ့တန်" ဆိုတာ Database ထဲမှာ ရှာမတွေ့တော့ဘူး။ ဒေသရင်း တိုင်းရင်းသားတွေရဲ့ ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ် နာမည်တစ်ခုဟာ "Standardization" (စံသတ်မှတ်ခြင်း) ဆိုတဲ့ ခေါင်းစဉ်အောက်မှာ ပျောက်ကွယ်သွားခဲ့ရတယ်။ ဒါဟာ "Data Concentration" လွဲမှားမှု တစ်ခုပါပဲ။ အချက်အလက် (Data) ကိုပဲ အာရုံစိုက်ပြီး၊ အချက်အလက်ရဲ့ နောက်ကွယ်က "Context" (နောက်ခံသမိုင်း) ကို မေ့သွားတာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဒီဖြစ်စဉ်ကို သင်ခန်းစာယူပြီးတော့ ဦးဇင်းတို့ သွာဂတပြတိုက်မှာ Policy 2 (Collection Management) ရဲ့ Article 2.5 (Preservation of Indigenous Narrative) ကို အလေးထား ပြန်လည် ပြင်ဆင်ခဲ့ရပါတယ်။ ဒီမူဝါဒမှာ ဘာပါလဲဆိုတော့ -
"ဓာတ်တော်များကို မှတ်တမ်းတင်ရာတွင် ခေတ်မီ သိပ္ပံနည်းကျ အမည်နာမများ (Scientific/Pali Names) သာမက၊ မူလ ဒေသရင်း တိုင်းရင်းသားများ၏ ခေါ်ဝေါ်မှု (Local/Indigenous Names) နှင့် ပါးစပ်ရာဇဝင် (Oral History) များကိုပါ မပျက်မကွက် ထည့်သွင်း မှတ်တမ်းတင်ရမည်" လို့ ပြဋ္ဌာန်းလိုက်ပါတယ်။
အဲဒီ Policy အရ Template T101 မှာလည်း ကော်လံ (Column) အသစ်တွေ ထပ်တိုးလိုက်တယ်။
၁။ Standard Name: (ဥပမာ - Buddha Tooth Relic).
၂။ Local/Indigenous Name: (ဥပမာ - မွေတော် ဖရာ့တန်).
၃။ Oral Tradition Notes: (အလှူရှင် ပြောပြတဲ့ ပုံပြင်/သမိုင်း)။
ဒီလို ပြင်ဆင်လိုက်တဲ့အခါ IT ဝန်ထမ်းတွေအတွက် အလုပ်ပိုသွားတာ မှန်ပါတယ်။ သမာဓိ ပိုထားရတယ်။ စာပိုရိုက်ရတယ်။ ဒါပေမယ့် ရလဒ်ကတော့ တန်ဖိုးမဖြတ်နိုင်ပါဘူး။ နောင်နှစ်ပေါင်း ၁၀၀၀ နေလို့ ဒီ Database ကို ပြန်ဖွင့်ကြည့်တဲ့ လူတစ်ယောက်ဟာ "ဩော်... ၂၀၂၂ တုန်းက ပအိုဝ်း တိုင်းရင်းသားတွေက ဒီဓာတ်တော်ကို ဒီလို ခေါ်ပြီး၊ ဒီလို ပူဇော်ခဲ့ကြပါလား" ဆိုတဲ့ သမိုင်းမှန်ကို သိခွင့်ရသွားမှာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဆက်လက်ပြီး စဉ်းစားစရာ ရှိတာက... ဒီ "Data Concentration" က ဒကာ ဒကာမတို့ရဲ့ နေ့စဉ်ဘဝနဲ့ ဘယ်လို သက်ဆိုင်သလဲ ဆိုတာပါပဲ။ ဒကာကြီးတို့ ဖုန်းထဲမှာ Contact Name (ဖုန်းနံပါတ်) တွေ သိမ်းတဲ့အခါ "မောင်ဘ" လို့ပဲ ရေးလိုက်သလား၊ ဒါမှမဟုတ် "မောင်ဘ (ရေပိုက်ပြင်ဆရာ - တောင်ဥက္ကလာ)" လို့ သေချာ ရေးသလား။ ဒကာမကြီးတို့ ဈေးဝယ်စာရင်း (Shopping List) လုပ်တဲ့အခါ "ကြက်သွန်" လို့ပဲ ရေးသလား၊ "ကြက်သွန်နီ (၁) ပိဿာ၊ ရှမ်းကြက်သွန်ဖြူ (၅၀) ကျပ်သား" လို့ တိတိကျကျ ရေးသလား။
အပေါ်ယံ ရေးလိုက်တာဟာ "Miccha Sati" (သတိအပျော့စား/မိစ္ဆာသတိ) ပါ။ အမှားပါနိုင်တယ်။
တိတိကျကျ၊ အသေးစိတ်ကျကျ ရေးမှတ်တာဟာ "Samma Sati" (သတိမှန်/သမ္မာသတိ) ပါ။
IT ခေတ်မှာ "သမာဓိ" ဆိုတာ မျက်စိမှိတ်နေတာ မဟုတ်ပါဘူး။ အသေးစိတ် အချက်အလက် (Details) တွေကို ဂရုတစိုက် ကိုင်တွယ်ခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။
ဒါကြောင့် ဒီနေ့ ကမ္ဘာ့ဌာနေတိုင်းရင်းသားများနေ့မှာ ဦးဇင်းတို့ ရယူရမယ့် သင်ခန်းစာက (၂) ချက် ရှိပါတယ်။
ပထမအချက်က "Respect Diversity through Data" ပါ။ လူမျိုးတစ်မျိုး၊ ယဉ်ကျေးမှု တစ်ခုရဲ့ တန်ဖိုးဟာ သူတို့ရဲ့ သမိုင်းမှာ ရှိပါတယ်။ အဲဒီသမိုင်းကို မှတ်တမ်းတင်တဲ့အခါ ကိုယ့်ဘောင်ထဲ အတင်းသွင်းတာမျိုး မလုပ်ဘဲ၊ သူတို့ရဲ့ မူရင်းအနှစ်သာရ (Originality) မပျက်အောင် Template T101 လို ကိရိယာတွေနဲ့ စနစ်တကျ ထိန်းသိမ်းကြရပါမယ်။
ဒုတိယအချက်က "Mindful Entry" ပါ။ ကွန်ပျူတာ ခလုတ်တစ်ခု ရိုက်လိုက်တိုင်း "ဒါဟာ သမိုင်း ဖြစ်သွားမယ်" ဆိုတဲ့ သတိနဲ့ ရိုက်ပါ။ အီးမေးလ် တစ်စောင် ပို့တိုင်း၊ ဖိုင်တစ်ခု Save တိုင်း အမည်ပေးတာကအစ သတိထားပါ။ အဲဒီလို သေးငယ်တဲ့ အာရုံစိုက်မှု (Micro-focus) လေးတွေ စုပေါင်းလိုက်တဲ့အခါမှာတော့ ကြီးမားခိုင်မာတဲ့ "အမှန်တရား ဘဏ်တိုက်" (Database of Truth) ကြီး ဖြစ်ပေါ်လာမှာ ဖြစ်ပါတယ်။
နိဂုံးချုပ်အနေနဲ့... ရှင်မဟာကဿပ ကိုယ်တော်မြတ်ကြီး စောင့်ရှောက်ခဲ့တဲ့ ဓမ္မဝိနယ အမွေအနှစ်တွေကို ယနေ့ခေတ် နည်းပညာနဲ့ ဆက်လက် သယ်ဆောင်ကြတဲ့အခါ၊ စက်ပစ္စည်းတွေကို အားကိုးရုံနဲ့ မရဘဲ၊ လူသားတွေရဲ့ "သမာဓိ၊ သတိ၊ ပညာ" ဆိုတဲ့ စိတ်စွမ်းအားတွေနဲ့ ပေါင်းစပ်မှသာ အောင်မြင်နိုင်မှာ ဖြစ်ကြောင်း သတိပေးရင်း၊ မိမိတို့ရဲ့ ဘဝမှတ်တမ်းများကို အမှားအယွင်းကင်းစွာ၊ အနှစ်သာရ ပြည့်ဝစွာ တည်ဆောက်နိုင်ကြပါစေကုန် သတည်း။
"ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဌတု"
"ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဌတု"
"ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဌတု"
သာဓု... သာဓု... သာဓု။
ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက
The Office Of Siridantamahapalaka
နေ့စွဲ - ၉ ဩဂုတ်လ ၂၀၂၂
