"မိခင်မေတ္တာနှင့် သာသနာ့ဂုဏ်ရည်"

 နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

အနန္တောအနန္တငါးပါးကို အာရုံပြု၍ ညီညာဖြဖြ ကန်တော့ကြပါစို့ -

နမော ဗုဒ္ဓဿ - သစ္စာလေးပါး မြတ်တရားကို ပိုင်းခြားထင်ထင် သိမြင်တော်မူသော ရှင်တော်မြတ်စွာဘုရားသခင် ကိုယ်တော်မြတ်ကြီးအား ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။

နမော ဓမ္မဿ - မဂ်လေးတန်၊ ဖိုလ်လေးတန်၊ နိဗ္ဗာန် ပရိယတ် ဆယ်ပါးသော တရားတော်မြတ်အား ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။

နမော သံဃဿ - မဂ်၌တည်သော ပုဂ္ဂိုလ်လေးပါး ဖိုလ်၌တည်သော ပုဂ္ဂိုလ်လေးပါး ဤ ရှစ်ပါးသော အရိယာ သံဃာတော်မြတ်အား ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။

နမော မာတာပိတုဿ - မိဘနှစ်ပါးအား ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။

နမော အာစရိယဿ - ဝိပဿနာ ဉာဏ်မျက်စိနှစ်ကွင်း အလင်းရအောင် သစ္စာလေးပါးတရားတော်နှင့် ကုသပေးတော်မူသော ကျေးဇူးတော်ရှင် မိုးကုတ်ဆရာတော်ဘုရားကြီးနှင့် မုံလယ်ဆရာတော်ဘုရားကြီးအား ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။

---

၁။ မိခင်များနေ့နှင့် မေတ္တာတရား၏ စိတ်ပညာ (Introduction)

ဒီနေ့ ၂၀၂၂ ခုနှစ်၊ မေလ ၈ ရက်နေ့ဟာ "အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ မိခင်များနေ့" (Mother's Day) ဖြစ်ပါတယ် ဒကာ ဒကာမတို့။ လောကမှာ အနှိုင်းမဲ့တဲ့ မေတ္တာကို ပြပါဆိုရင် မိခင်တစ်ယောက်ရဲ့ မေတ္တာကိုပဲ ပြရမှာပါ။ မြတ်စွာဘုရားရှင်က မေတ္တာပွားများပုံကို သင်ကြားပေးတဲ့အခါမှာတောင် "မိခင်တစ်ယောက်က မိမိရဲ့ တစ်ဦးတည်းသော သားကို အသက်ပေး စောင့်ရှောက်သလိုမျိုး" ပွားများဖို့ သာဓကဆောင်ခဲ့ပါတယ်။ ဒီနေ့မှာ ဦးဇင်းတို့ဟာ "မိခင်မေတ္တာနှင့် သာသနာ့ဂုဏ်ရည်" ဆိုတဲ့ ခေါင်းစဉ်နဲ့ မေတ္တာတရားရဲ့ စိတ်ပညာ (Psychology of Empathy) ကို ဆွေးနွေးသွားကြပါမယ်။

"အေး... အဲဒါကို သိပ္ပံနည်းကျ ကြည့်ရင်..." မိခင်တစ်ယောက်နဲ့ ရင်သွေးကြားမှာရှိတဲ့ သံယောဇဉ်ဟာ Oxytocin ဆိုတဲ့ ဟော်မုန်းတွေနဲ့ ဆက်စပ်နေသလို၊ စိတ်ပညာအရလည်း သူတစ်ပါးရဲ့ ခံစားချက်ကို ကိုယ်ချင်းစာနိုင်တဲ့ Empathy (အနုကမ္ပာ) အမြင့်ဆုံး အခြေအနေ ဖြစ်ပါတယ် ဒကာကြီးတို့။ ဦးဇင်းတို့ သွာဂတပြတိုက်ရဲ့ Policy 5, Art. 5.1 မှာလည်း "သာသနာပြုလုပ်ငန်းများ ဆောင်ရွက်ရာတွင် မိခင်ကဲ့သို့သော မေတ္တာစိတ် (Maternal Compassion) ကို အခြေခံ၍ ဆောင်ရွက်ရန်" ဆိုပြီး အတိအလင်း ပြဋ္ဌာန်းထားပါတယ်။

၂။ မေတ္တသုတ်လာ မိခင်မေတ္တာ စံနမူနာ (Canonical Foundation)

ဦးဇင်းတို့ ခုဒ္ဒကနိကာယ်၊ ခုဒ္ဒကပါဌ၊ မေတ္တသုတ် (မြန်မာပြန် ဆဋ္ဌသံဂါယနာမူ) မှာ မြတ်စွာဘုရားရှင်က အခုလို ဟောကြားထားပါတယ်။

"မာတာ ယထာ နိယံ ပုတ္တံ၊ အာယုသာ ဧကပုတ္တမနုရက္ခေ။ ဧဝမ္ပိ သဗ္ဗဘူတေသု၊ မာနသံ ဘာဝယေ အပရိမာဏံ။"

"မိခင်သည် မိမိ၏ တစ်ဦးတည်းသော သားကို မိမိအသက်နှင့်လဲ၍ စောင့်ရှောက်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့အပေါ်၌ အတိုင်းအရှည်မရှိသော မေတ္တာစိတ်ကို ပွားများအပ်၏" လို့ ဆိုလိုတာပါ။

ဒီပါဠိတော်မှာ "အာယုသာ" (အသက်ဖြင့်) ဆိုတဲ့ စကားလုံးက အင်မတန် လေးနက်ပါတယ်။ မိခင်မေတ္တာဆိုတာ ကိုယ်ကျိုးစွန့်ခြင်း (Selflessness) ရဲ့ အထွတ်အထိပ်ပါပဲ။ မေတ္တာပွားများတယ်ဆိုတာ နှုတ်က ရွတ်နေရုံတင် မဟုတ်ဘဲ၊ မိခင်တစ်ယောက်ရဲ့ စိတ်ဓာတ် (Empathy) မျိုးနဲ့ သတ္တဝါအားလုံးကို ကိုယ်ချင်းစာတတ်ဖို့ ဖြစ်ပါတယ်။

၃။ Psychology of Empathy: ကိုယ်ချင်းစာတရား၏ သိပ္ပံ (Analytical Analysis)

စိတ်ပညာမှာ Empathy ကို အမျိုးအစား ခွဲခြားထားပါတယ်။ Cognitive Empathy (သူတစ်ပါး ဘယ်လိုတွေးလဲ သိတာ) နဲ့ Affective Empathy (သူတစ်ပါး ဘယ်လိုခံစားရလဲဆိုတာကို ကိုယ်တိုင် ထပ်တူခံစားရတာ) ဆိုပြီး ရှိပါတယ်။ မိခင်မေတ္တာကတော့ ဒီနှစ်ခုလုံးထက် ပိုမြင့်တဲ့ Compassionate Empathy (နားလည်တယ်၊ ခံစားပေးတယ်၊ ကူညီဖို့ လက်တွေ့လုပ်ဆောင်တယ်) အဆင့်ပါ။

ဦးဇင်းတို့ သွာဂတမှာ ဝန်ထမ်းတွေနဲ့ သာသနာပြုတွေအတွက် Template-T220 (Empathy Assessment Framework) ကို သုံးပါတယ်။ လူတစ်ယောက်ရဲ့ မေတ္တာဓာတ်ဟာ ဘယ်လောက်အထိ အတ္တကင်းသလဲဆိုတာကို တိုင်းတာတာပါ။ "ဒီနေရာမှာ ဒကာကြီး တစ်ယောက်က မေးဦးမယ်..."၊ "အရှင်ဘုရား... မေတ္တာက တိုင်းတာလို့ ရလို့လား" ပေါ့။ ရတာပေါ့ ဒကာကြီးရဲ့။ ဦးနှောက်မှာ Mirror Neurons ဆိုတာ ရှိပါတယ်။ တစ်ဖက်လူ နာကျင်နေတာကို မြင်ရင် ကိုယ့်ဦးနှောက်ကပါ လိုက်ပြီး နာကျင်တဲ့ လှိုင်းနှုန်းတွေ ထုတ်ပေးတာပါ။ ဒါဟာ မေတ္တာတရားရဲ့ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ သက်သေပါပဲ။

၄။ Case-M128: မိခင်စိတ်ဖြင့် ဓာတ်တော်မြတ်ကို စောင့်ရှောက်ခြင်း (Extended Narrative)

ဦးဇင်းတို့ သွာဂတပြတိုက်မှာ ကြုံခဲ့ရတဲ့ Case-M128 လေး အကြောင်း ပြောပြမယ်။ ဓာတ်တော်တိုက်မှာ တာဝန်ကျတဲ့ ဒကာမကြီး တစ်ယောက်ဟာ ဓာတ်တော်တွေကို ထိန်းသိမ်းတဲ့အခါ သာမန် ဝန်ထမ်းတစ်ယောက်လို မဟုတ်ဘဲ၊ အင်မတန် ယုယစောင့်ရှောက်တာကို တွေ့ရတယ်။ ဓာတ်တော်ကြုတ်လေးတွေကို သန့်ရှင်းရေးလုပ်ရင်တောင် မိမိရဲ့ ရင်သွေးကို ရေချိုးပေးနေသလိုမျိုး အင်မတန် အေးချမ်းတဲ့ စိတ်နဲ့ လုပ်တာ။

သူ့ကို မေးကြည့်တော့ "ဦးဇင်း... ဒီဓာတ်တော်တွေဟာ ဘုရားရှင်ရဲ့ အမွေအနှစ်တွေပဲ၊ မိခင်တစ်ယောက်က သားကို စောင့်ရှောက်သလိုမျိုး စိတ်နဲ့ လုပ်တဲ့အခါ ပင်ပန်းတယ်လို့ကို မရှိတော့ဘူး" လို့ လျှောက်တယ်။ ဒါဟာ Policy 5 မှာပါတဲ့ Maternal Heart (မိခင်စိတ်) နဲ့ သာသနာပြုတာပါပဲ။ ဒီစိတ်မျိုး ရှိတဲ့အခါမှာ လုပ်ငန်းခွင်ဟာ အင်မတန် အေးချမ်းသွားပြီး၊ ဓာတ်တော်တွေရဲ့ စွမ်းအင်စီးဆင်းမှုကလည်း ပိုမို ကြည်လင်လာတာကို တွေ့ရပါတယ်။

၅။ Modern AI နှင့် Empathy (Modern Analogy)

အခုခေတ်မှာ AI (Artificial Intelligence) တွေကို Empathy ရှိအောင် သင်ပေးနေကြတယ် ဒကာမကြီးတို့။ ဒါကို "Affective Computing" လို့ ခေါ်တယ်။ AI က လူတစ်ယောက်ရဲ့ မျက်နှာအမူအရာကို ကြည့်ပြီး သူ ဝမ်းနည်းနေသလား၊ ပျော်နေသလားဆိုတာကို ဒေတာအရ သိနိုင်တယ်။

"ဒီနေရာမှာ ဒကာမကြီး တစ်ယောက်က မေးဦးမယ်..."၊ "အရှင်ဘုရား... AI က လူတွေထက် ပိုပြီး ကိုယ်ချင်းစာနိုင်မှာလား" ပေါ့။ မဖြစ်နိုင်ပါဘူး ဒကာမကြီးရဲ့။ AI မှာ "ခံစားမှု" (Feeling) မရှိဘူး၊ "Algorithm" ပဲ ရှိတာ။ မိခင်တစ်ယောက်က ကလေး ငိုသံကြားတာနဲ့ ရင်ထဲက နာကျင်သွားတဲ့ (Affective Empathy) မျိုး AI မှာ မရှိနိုင်ပါဘူး။ သာသနာမှာလည်း မေတ္တာပွားများတယ်ဆိုတာ Algorithm အတိုင်း ရွတ်နေဖို့ မဟုတ်ဘဲ၊ နှလုံးသားထဲကနေ တကယ် နွေးထွေးတဲ့ စွမ်းအင်တွေ ထွက်လာဖို့ လိုအပ်တာပါ။

၆။ Policy 5, Art. 5.1 နှင့် သွာဂတ၏ ဝန်ဆောင်မှု စံနှုန်းများ

ဦးဇင်းတို့ သွာဂတပြတိုက်ရဲ့ Policy 5, Art. 5.1 (Compassionate Service Policy) မှာ "ဧည့်သည်တော်များကို ဓာတ်တော်များအကြောင်း ရှင်းပြရာတွင် သတင်းအချက်အလက် ပေးရုံသက်သက် မဟုတ်ဘဲ၊ မိခင်တစ်ယောက်က သားသမီးကို လမ်းညွှန်သကဲ့သို့ စေတနာအပြည့်ဖြင့် ဆောင်ရွက်ရမည်" လို့ ပါရှိပါတယ်။

ဒါကြောင့် ဦးဇင်းတို့ဆီမှာ Template-T220 အရ ဝန်ထမ်းတွေကို Soft Skills သင်တန်းတွေ ပေးတဲ့အခါမှာ "Active Listening" နဲ့ "Emotional Support" ကို အဓိက ထားပါတယ်။ ဓာတ်တော်လာဖူးတဲ့ သူတွေထဲမှာ စိတ်ဆင်းရဲနေသူတွေ၊ အခက်အခဲ ကြုံနေရသူတွေ ပါလာတတ်တယ်။ အဲဒီအခါမှာ ဦးဇင်းတို့က ဓာတ်တော်ရဲ့ ဓမ္မစွမ်းအင်နဲ့အတူ မိခင်မေတ္တာလို အေးမြတဲ့ စကားလုံးတွေနဲ့ သူတို့ကို နှစ်သိမ့်ပေးရပါတယ်။ ဒါဟာ သာသနာ့ဂုဏ်ရည်ပါပဲ။

၇။ မေတ္တာတရား၏ စွမ်းအားနှင့် ကျန်းမာရေး (Medical Insight)

"အေး... အဲဒါကို သိပ္ပံနည်းကျ ကြည့်ရင်..." မေတ္တာပွားများတဲ့သူတွေမှာ သွေးဖိအား ကျဆင်းခြင်း၊ ကိုယ်ခံအားစနစ် ကောင်းမွန်ခြင်းနဲ့ စိတ်ဖိစီးမှုဟော်မုန်း (Cortisol) လျော့နည်းခြင်းတွေ ဖြစ်ပေါ်စေတယ်လို့ ဆေးပညာအရ သက်သေပြထားပါတယ်။ မိခင်တစ်ယောက်က ကလေးကို ပွေ့ဖက်ထားတဲ့အခါ နှစ်ဦးလုံးမှာ Oxytocin ထွက်လာပြီး စိတ်ချမ်းသာမှု ရသလိုမျိုးပေါ့။

မေတ္တသုတ်မှာ ဘုရားရှင်က "သုခံ သုပတိ" (ချမ်းသာစွာ အိပ်ရခြင်း)၊ "သုခံ ပဋိဗုဇ္ဈတိ" (ချမ်းသာစွာ နိုးရခြင်း) စတဲ့ မေတ္တာရဲ့ အကျိုး ၁၁ ပါးကို ဟောခဲ့တာဟာ အင်မတန် လက်တွေ့ကျတဲ့ Psychology တွေပါပဲ။ စိတ်ထဲမှာ မိခင်မေတ္တာလို နူးညံ့တဲ့စိတ် ရှိနေရင် အိပ်မက်ဆိုးတွေ မမက်တော့ဘဲ နာဗ်ကြောစနစ်တွေ (Nervous system) ဟာ ငြိမ်းချမ်းသွားတာပါ။

၈။ အနှစ်ချုပ်နှင့် လက်တွေ့ကျင့်စဉ် (Summary & Application)

ဒါကြောင့် ဒီနေ့ မိခင်များနေ့မှာ ဦးဇင်းတို့ သူတော်ကောင်းတွေအနေနဲ့ -

၁။ မိမိကို အသက်ပေး စောင့်ရှောက်ခဲ့တဲ့ မိခင်ရဲ့ ကျေးဇူးကို အောက်မေ့ပြီး ကာယကံ၊ ဝစီကံ၊ မနောကံတို့နဲ့ ပြုစုလုပ်ကျွေးကြပါ။

၂။ မိမိတို့ရဲ့ လုပ်ငန်းခွင်နဲ့ လူမှုဆက်ဆံရေးမှာလည်း "မိခင်စိတ်" (Empathy) ကို အခြေခံပြီး ဆက်ဆံကြပါ။

၃။ မေတ္တာပွားများတဲ့အခါမှာ နှုတ်က ရွတ်ရုံတင် မဟုတ်ဘဲ၊ သတ္တဝါအားလုံးကို မိမိရဲ့ ရင်သွေးလို သဘောထားပြီး အေးမြတဲ့ စေတနာလှိုင်းတွေကို ထုတ်လွှတ်ပေးပါ။

လောကမှာ မိခင်မေတ္တာထက် ကြီးမားတာ ဘုရားရှင်ရဲ့ မေတ္တာတော်ပဲ ရှိပါတယ်။ ဦးဇင်းတို့လည်း ဘုရားရှင်ရဲ့ လမ်းစဉ်အတိုင်း သတ္တဝါအားလုံးအပေါ် မိခင်စိတ်နဲ့ မေတ္တာထားနိုင်အောင် ကြိုးစားကြရအောင်။

၉။ သာဓုခေါ်ခြင်းနှင့် အမျှပေးဝေခြင်း

ကဲ... ဒီနေ့ ဟောကြားအပ်တဲ့ "မိခင်မေတ္တာနှင့် သာသနာ့ဂုဏ်ရည်" တရားတော်ကို နာယူကြည်ညိုကြတဲ့ အကျိုးအားကြောင့် သူတော်ကောင်းတို့၏ မိခင်များ သက်ရှည်ကျန်းမာကြပါစေ၊ သူတော်ကောင်းတို့၏ သန္တာန်၌လည်း မေတ္တာဓာတ်များ ကိန်းဝပ်ကြပါစေ၊ မဂ်ဉာဏ် ဖိုလ်ဉာဏ် နိဗ္ဗာန်သို့ လွယ်ကူစွာ ရောက်ရှိနိုင်ကြပါစေကုန်သတည်း။

မိမိတို့ ပြုလုပ်အပ်သော ကုသိုလ်အစုစုတို့ကို အနန္တောအနန္တ ငါးပါးနှင့်တကွ (၃၁) ဘုံ၌ ရှိကြကုန်သော ဝေနေယျသတ္တဝါအပေါင်းတို့အား အမျှ... အမျှ... အမျှ ပေးဝေလိုက်ကြပါကုန်။

သာဓု... သာဓု... သာဓု။

ဗုဒ္ဓသာသနံ စိရံ တိဌတု။

ဗုဒ္ဓသာသနံ စိရံ တိဌတု။

ဗုဒ္ဓသာသနံ စိရံ တိဌတု။

ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက

The Office Of Siridantamahapalaka

နေ့စွဲ - ၂၀၂၂ ခုနှစ်၊ မေလ ၈ ရက်။