ဇွန်လ (၃) ရက်၊ ၂၀၂၃ (Day-154)- စက်ဘီးစီးခြင်းနှင့် မျှတမှု (Balance & Equilibrium)World Bicycle Day
ဇွန်လ (၃) ရက်၊ ၂၀၂၃ (Day-154)- စက်ဘီးစီးခြင်းနှင့် မျှတမှု (Balance & Equilibrium)
ကိုးကားကျမ်း - အဘိဓမ္မာပိဋကတ်၊ ရုပ်ပိုင်း (ဣရိယာပုတ်) နှင့် မဟာသတိပဋ္ဌာနသုတ် (ကာယနုပဿနာ)။
သိပ္ပံနယ်ပယ် - Physics of Equilibrium & Center of Gravity (ရူပဗေဒဆိုင်ရာ မျှတမှုနှင့် ဗဟိုချက်ထိန်းသိမ်းခြင်း)
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာ ရတနာမြတ်သုံးပါးနှင့်တကွ မိဘဆရာသမားတို့အား ရိုသေမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပူဇော် ဖူးမြော်မာန်လျှော့ ကန်တော့ပါ၏ အရှင်ဘုရား။ ဤသို့ ရှိခိုးပူဇော်ရသော ကုသိုလ်ကံ စေတနာတို့ကြောင့် ဘေးဥပဒ်အန္တရာယ်အပေါင်းမှ ကင်းဝေးပြီးလျှင် မဂ်ဖိုလ်နိဗ္ဗာန်ကို လွယ်ကူသော အကျင့်မြတ်ဖြင့် လျင်မြန်စွာ မျက်မှောက်ပြုနိုင်ကြပါစေကုန်သတည်း။
ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ၊ ဒီနေ့ သာသနာတော်နှစ် ၂၅၆၇ ခု၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၅ ခု၊ ခရစ်နှစ် ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ (၃) ရက်၊ စနေနေ့မှာ ကျရောက်တဲ့ ကမ္ဘာ့စက်ဘီးစီးနေ့ (World Bicycle Day) အထိမ်းအမှတ် ဓမ္မသဘင်ပွဲလေးကို စတင်လိုက်ကြရအောင်။ ဒီနေ့ခေတ်မှာ ကျန်းမာရေးအတွက်ပဲဖြစ်ဖြစ်၊ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် ထိန်းသိမ်းဖို့အတွက်ပဲဖြစ်ဖြစ် စက်ဘီးစီးခြင်းကို လူတိုင်း နှစ်သက်ကြပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ ဒီစက်ဘီးစီးခြင်း (Cycling) ထဲမှာ သံသရာလည်ပတ်ပုံနဲ့ စိတ်ကို ဘယ်လို ထိန်းညှိရမလဲဆိုတဲ့ ဓမ္မသဘောတရားတွေ အများကြီး ပါဝင်နေပါတယ်။ ဒါကြောင့် ဒီနေ့မှာတော့ "စက်ဘီးစီးခြင်းနှင့် မျှတမှု" (Balance & Equilibrium) ဆိုတဲ့ ခေါင်းစဉ်နဲ့ သိပ္ပံနည်းကျ ရူပဗေဒသဘောတရားများ၊ အဘိဓမ္မာလာ ဣရိယာပုတ် သဘောတရားများကို နှိုင်းယှဉ် ဟောကြားသွားမှာ ဖြစ်ပါတယ်။
တရားတော် မဟောကြားမီမှာ၊ လှုပ်ရှားရုန်းကန်နေရတဲ့ လောကကြီးထဲမှာ ကိုယ့်စိတ်ကလေး မယိုင်မလဲဘဲ တည်ငြိမ်နေစေဖို့ "အာနာပါန" (ထွက်လေဝင်လေ) ကို အခြေခံပြီး စိတ်တည်ငြိမ်မှု ယူကြရအောင်။ သူတော်ကောင်းတို့ အားလုံး ခါးလေးကို ဆန့်၊ မျက်လုံးလေးကို မှိတ်ထားပါ။ စက်ဘီးတစ်စီး လဲမကျအောင် ထိန်းထားရသလို၊ ကိုယ့်စိတ်ကိုလည်း အတိတ်ကို မရောက်စေဘဲ၊ အနာဂတ်ကိုလည်း မရောက်စေဘဲ ပစ္စုပ္ပန်တည့်တည့်မှာ ထိန်းထားပါ။ ဝင်လေလေး ဝင်လာရင် "ဝင်တယ်... သိတယ်"၊ ထွက်လေလေး ထွက်သွားရင် "ထွက်တယ်... သိတယ်" လို့ မှတ်ပါ။ ဘယ်ဘက်ကိုမှ မယိုင်စေနဲ့။ ငြိမ်ငြိမ်လေး ရှုမှတ်ရင်း သတိ (Mindfulness) ဆိုတဲ့ ဟန်ချက် (Balance) ကို ရယူလိုက်ပါ။
ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ၊ ပထမဦးဆုံး အနေနဲ့ စက်ဘီးတစ်စီး ဘာကြောင့် မလဲကျဘဲ သွားနေနိုင်သလဲ ဆိုတာကို ရူပဗေဒ (Physics) ရှုထောင့်ကနေ လေ့လာကြည့်ကြရအောင်။ စက်ဘီးဆိုတာ ရပ်ထားရင် လဲကျသွားတတ်ပေမဲ့၊ မောင်းနှင်နေသမျှ ကာလပတ်လုံး မလဲကျပါဘူး။ ဘာဖြစ်လို့လဲ။ သိပ္ပံပညာမှာ "Dynamic Stability" (ရွေ့လျားမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော တည်ငြိမ်မှု) လို့ ခေါ်ပါတယ်။
စက်ဘီးစီးသူ တစ်ယောက်ဟာ ဟန်ချက်ညီဖို့အတွက် အချက်နှစ်ချက်ကို ထိန်းချုပ်ရပါတယ်။
(၁) Center of Gravity (CG): မြေဆွဲအား သက်ရောက်တဲ့ ဗဟိုချက်ကို စက်ဘီးရဲ့ အောက်ခြေ (Base of Support) အတွင်းမှာ ရှိနေအောင် ထိန်းထားရပါတယ်။
(၂) Momentum (အရှိန်): ရှေ့ကို သွားနေတဲ့ အရှိန်ရှိနေမှ ဘီးတွေက လည်ပတ်ပြီး Gyroscopic Effect (ဂျင်လည်သလို တည်ငြိမ်မှု) ကို ဖြစ်စေတာပါ။
(Label: The Physics of Balance - Dynamic Equilibrium)
ဒီပုံမှာ ပြထားသလိုပါပဲ။ စက်ဘီးစီးသူဟာ ဘယ်ဘက်ကို နည်းနည်း ယိုင်သွားရင် လက်ကိုင် (Handle) ကို ဘယ်ဘက် နည်းနည်း ကွေ့လိုက်ရတယ်။ ဒါမှ "Centrifugal Force" (ဗဟိုခွာအား) ပေါ်လာပြီး ပြန်တည့်မတ်သွားတာပါ။ ဆိုလိုတာက "ငြိမ်ငြိမ်နေလို့ မရဘူး၊ အမြဲတမ်း ပြုပြင်နေမှ (Constant Correction) တည့်မတ်မှု ရတယ်" ဆိုတဲ့ သဘောပါပဲ။ လောကကြီးမှာလည်း ဒီအတိုင်းပါပဲ။ "ငါ အဆင်ပြေနေပြီ" ဆိုပြီး လက်ပိုက်ကြည့်နေလို့ မရပါဘူး။ ပြောင်းလဲနေတဲ့ လောကဓံ တရားတွေကို အမြဲတမ်း သတိနဲ့ ထိန်းညှိ (Adjust) လုပ်နေမှ ဘဝဆိုတဲ့ စက်ဘီးကြီး ဆက်သွားလို့ ရမှာပါ။
အခု... ဒီ ရူပဗေဒ သဘောတရားကို ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရားရဲ့ "ဣရိယာပုတ်" (Iriyapatha) တရားတော်နဲ့ ဆက်စပ်ကြည့်ကြရအောင်။ ဘုရားရှင်က မဟာသတိပဋ္ဌာနသုတ်မှာ -
"ဂစ္ဆန္တော ဝါ ဂစ္ဆာမီတိ ပဇာနာတိ" (သွားရင်လည်း သွားတယ်လို့ သိပါ)
"ဌိတော ဝါ ဌိတောမှီတိ ပဇာနာတိ" (ရပ်ရင်လည်း ရပ်တယ်လို့ သိပါ)
ဆိုပြီး ဣရိယာပုတ်ကြီး ၄ ပါး (သွား၊ ရပ်၊ ထိုင်၊ လျောင်း) ကို ဟောကြားခဲ့ပါတယ်။
သာမန်လူတွေက "ငါ သွားတယ်၊ ငါ ရပ်တယ်" လို့ ထင်ကြတယ်။ ဒါပေမဲ့ အဘိဓမ္မာ သဘောအရ ကြည့်မယ်ဆိုရင် "သွားတယ်" ဆိုတာ မရှိပါဘူး။ "ဝါယောဓာတ်" (Wind Element) ရဲ့ တွန်းကန်မှုကြောင့် ရုပ်ကလပ် (Matter) တွေ ရှေ့ကို ရွေ့သွားတာပဲ ရှိပါတယ်။ စက်ဘီးစီးတဲ့သူက ခြေထောက်နဲ့ နင်းလိုက်လို့ (Effort) ဘီးတွေ လည်သွားသလိုပါပဲ၊ "သွားချင်တဲ့ စိတ်" (စိတ္တဇဝါယော) ကြောင့် ခန္ဓာကိုယ်ကြီး ရွေ့သွားတာပါ။
ဒါပေမဲ့ စိတ်ဝင်စားစရာ ကောင်းတာက ဣရိယာပုတ် ဆိုတာ "ဒုက္ခကို ဖုံးကွယ်ထားတဲ့ အရာ" (Iriyapatha conceals Dukkha) ဖြစ်ပါတယ်။ သူတော်ကောင်းတို့ တောက်လျှောက် ထိုင်ကြည့်ပါလား။ နာလာမယ်၊ ကျင်လာမယ်။ အဲဒီ ဒုက္ခကို မခံနိုင်လို့ "ထ" လိုက်ရတယ်။ ထ လို့ ညောင်းလာရင် "လမ်းလျှောက်" ရတယ်။ လမ်းလျှောက်လို့ မောလာရင် "အိပ်" လိုက်ရတယ်။ တစ်ချိန်လုံး ဣရိယာပုတ်ကို ပြောင်းပေးနေရတာ (Constant Adjustment) ဟာ ခန္ဓာကိုယ်ရဲ့ ဆင်းရဲဒုက္ခကို မပေါ်အောင် ဖုံးဖိထားတာပါပဲ။ စက်ဘီးစီးသူက မလဲကျအောင် ဘယ်၊ ညာ ထိန်းနေရသလို၊ လူတွေကလည်း ဒုက္ခ မရောက်အောင် ဣရိယာပုတ်တွေနဲ့ အမြဲတမ်း ထိန်းညှိနေရတာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါကို သတိမထားမိကြလို့ "ငါ့ခန္ဓာကိုယ်ကြီး ကောင်းလိုက်တာ" လို့ ထင်နေကြတာပါ။
(Label: The Invisible Effort - Vayo Element in Action)
ကိုင်း... ဒါဆိုရင် ဒီသဘောတရားကို ဝိပဿနာ ရှုကွက်ထဲ ဘယ်လို ထည့်မလဲ။
စက်ဘီးစီးရင်း တရားမှတ်လို့ ရသလား။ ရပါတယ်။ "ကာယဂတာသတိ" (Kayagatasati) ပေါ့။
ရှုမှတ်နည်း (Practical Instruction):
၁။ အမူအရာကို သိပါ: စက်ဘီး နင်းလိုက်တဲ့အခါ ခြေထောက်က လှုပ်ရှားသွားတာကို "သွားတယ်... လှုပ်တယ်" လို့ မမှတ်ဘဲ၊ "တွန်းကန်တဲ့သဘော" (ဝါယောဓာတ်) ကို သိအောင် ကြည့်ပါ။
၂။ ဟန်ချက်ကို သိပါ: ဘယ်၊ ညာ ယိုင်သွားတဲ့အခါ ခန္ဓာကိုယ်က အလိုလို ပြန်ထိန်းလိုက်တာကို သတိထားပါ။ "ငါ ထိန်းတာ မဟုတ်ဘူး၊ စိတ်ကြောင့်ဖြစ်တဲ့ ရုပ် (Mind-produced Matter) တွေက ထိန်းညှိသွားတာပါလား" လို့ ဆင်ခြင်ပါ။
၃။ အမြဲမပြတ် ပြောင်းလဲမှုကို သိပါ: စက်ဘီးဘီးတွေ လည်နေသလိုပဲ၊ ခန္ဓာကိုယ်ထဲက ရုပ်တရားတွေဟာလည်း တစ်ချိန်မှ မရပ်ဘဲ ဖြစ်လိုက် ပျက်လိုက် ဖြစ်နေတာကို ဉာဏ်နဲ့ မြင်အောင် ကြည့်ပါ။ "ငြိမ်နေတယ် ဆိုတာ မရှိဘူး၊ အစားထိုး ဖြစ်ပျက်နေတာပဲ ရှိတယ်" ဆိုတာကို သဘောပေါက်ရင် ဝိပဿနာဉာဏ် ရပါပြီ။
ဒီ "Balance" (မျှတမှု) သဘောတရားကို ပိုပြီး ရှင်းလင်းသွားအောင် Hswagata ပြတိုက်မှာ ဖြစ်ပျက်ခဲ့တဲ့ Case-2454 "The Unbalanced Crowd Incident" (လူအုပ်ကြီး ဟန်ချက်ပျက်ခြင်း) အကြောင်းကို ပြောပြချင်ပါတယ်။ ဒီဖြစ်ရပ်က လူအုပ်ထိန်းသိမ်းမှု (Crowd Safety) မှာ "Dynamic Balance" ဘယ်လောက် အရေးကြီးသလဲ ဆိုတာကို ပြသနေပါတယ်။
တစ်ခါက ပြတိုက်မှာ ဓာတ်တော်ပူဇော်ပွဲကြီး တစ်ခု ကျင်းပပါတယ်။ လူတွေ ထောင်ချီပြီး လာကြတယ်။ ပြတိုက်ရဲ့ လျှောက်လမ်း (Corridor) က ကျဉ်းတယ်။ အဲဒီအချိန်မှာ အရေးကြီး ပုဂ္ဂိုလ် (VIP) တစ်ယောက် ရောက်လာတော့ လုံခြုံရေး ဝန်ထမ်းတွေက လမ်းရှင်းဖို့ ကြိုးစားရင်း လူအုပ်ကို တစ်ဖက်တည်း ပိတ်ဆို့လိုက်မိတယ်။ ရေစီးနေတဲ့ ပိုက်ကို ထိပ်က ပိတ်လိုက်သလိုပါပဲ၊ လူအုပ်ကြီးက ရှေ့မတိုးနိုင်၊ နောက်မဆုတ်နိုင် ဖြစ်ပြီး တိုးဝှေ့မှုတွေ (Crowding Pressure) ဖြစ်လာတယ်။ ဟန်ချက်ပျက်ပြီး ကလေးတွေ၊ သက်ကြီးရွယ်အိုတွေ လဲကျလုနီးပါး ဖြစ်ကုန်တယ်။
အဲဒီအချိန်မှာ တာဝန်မှူးက Template T240 (Event Security & Crowd Safety Plan) ကို ချက်ချင်း ထုတ်သုံးလိုက်တယ်။ ဒီ Template မှာ "Flow Dynamics" (စီးဆင်းမှု သဘောတရား) ဆိုတာ ပါပါတယ်။ ရေစီးသလို လူအုပ်ကို စီးဆင်းစေရမယ်၊ ပိတ်လှောင်ထားလို့ မရဘူး ဆိုတဲ့ မူဝါဒ (Policy 7, Art 7.3) ပါ။ သူက ချက်ချင်းပဲ အရေးပေါ် ထွက်ပေါက် (Emergency Exit) တွေကို ဖွင့်ပေးလိုက်ပြီး၊ လူအုပ်ကို လမ်းကြောင်းခွဲ (Divert) ပေးလိုက်တယ်။ VIP ကို ခဏ စောင့်ခိုင်းပြီး လူအုပ်ကို အရင် ဖောက်ထုတ်လိုက်တယ်။
ဒါဟာ စက်ဘီးစီးသလိုပါပဲ။ စက်ဘီး ရပ်သွားရင် လဲကျသလို၊ လူအုပ်ကြီး ရပ်သွားရင် (Stagnation) အန္တရာယ် ရှိပါတယ်။ ရွေ့လျားမှု (Movement) ရှိနေမှ တည်ငြိမ်မှု (Safety) ရှိတာပါ။ တာဝန်မှူးရဲ့ မှန်ကန်တဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက်ကြောင့် လူအုပ်ကြီးဟာ ပြန်လည် စီးဆင်းသွားပြီး ဘယ်သူမှ ထိခိုက်ဒဏ်ရာ မရဘဲ ဟန်ချက်ညီညီ ပြီးဆုံးသွားခဲ့ပါတယ်။
ဒီဖြစ်ရပ်ကနေ ဘာသင်ခန်းစာ ရသလဲဆိုတော့...
(၁) ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ: လူအုပ်ကြီးပဲ ဖြစ်ဖြစ်၊ စက်ဘီးပဲ ဖြစ်ဖြစ်၊ ဓာတ်ကြီးလေးပါး (အထူးသဖြင့် ဝါယော) ရဲ့ သဘောသဘာဝကို နားလည်ပြီး "Flow" (စီးဆင်းမှု) ကို မပိတ်ဆို့မိဖို့ လိုပါတယ်။
(၂) စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ: ကိုယ့်ရဲ့ စိတ်အစဉ်ကိုလည်း လောဘ၊ ဒေါသတွေနဲ့ ပိတ်ဆို့မထားဘဲ၊ သတိ၊ ပညာနဲ့ စီးဆင်းခွင့် ပေးလိုက်ပါ။ "ဖြစ်လာသမျှ အာရုံကို လက်ခံမယ်၊ ပြီးရင် လွှတ်ချမယ်" ဆိုတဲ့ စိတ်ထားမျိုး မွေးမြူပါ။
ကိုင်း... နိဂုံးချုပ် အနေနဲ့ ပြန်လည် သုံးသပ်ကြည့်ကြစို့။ ဒီနေ့ ဘုန်းကြီးတို့ ဟောကြားခဲ့တဲ့ "စက်ဘီးစီးခြင်းနှင့် မျှတမှု" တရားတော်မှာ ရူပဗေဒရဲ့ Dynamic Equilibrium သဘောတရားနဲ့ ဣရိယာပုတ်တို့ရဲ့ ဆက်စပ်ပုံကို ရှင်းလင်းခဲ့ပါတယ်။
ဒါကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ ချိတ်ဆက် ကြည့်မယ်ဆိုရင် -
မရပ်မနား လှုပ်ရှားရုန်းကန်နေရတဲ့ ဣရိယာပုတ် ဒုက္ခ၊ ဟန်ချက်ပျက်မှာ ကြောက်နေရတဲ့ ဘဝဒုက္ခတွေဟာ "ဒုက္ခသစ္စာ" ပါ။ အဲဒီ ဒုက္ခတွေကို မသိဘဲ "ငါ လှုပ်ရှားနိုင်တယ်၊ ငါ စွမ်းဆောင်နိုင်တယ်" လို့ ထင်မှတ်နေတဲ့ အစွဲက "သမုဒယသစ္စာ" ပါ။ လှုပ်ရှားမှုတွေ ရပ်စဲပြီး ငြိမ်းချမ်းတည်ငြိမ်သွားတဲ့ အငြိမ်းဓာတ် (နိဗ္ဗာန်) က "နိရောဓသစ္စာ" ပါ။ အဲဒီ အငြိမ်းဓာတ်ကို ရဖို့အတွက် မဂ္ဂင်ရှစ်ပါး ဆိုတဲ့ စက်ဘီးကို ဟန်ချက်ညီညီ နင်းပြီး ကျင့်ကြံအားထုတ်တာက "မဂ္ဂသစ္စာ" ပဲ ဖြစ်ပါတယ်။
သူတော်ကောင်းတို့ အားလုံးလည်း ဘဝဆိုတဲ့ စက်ဘီးကို စီးတဲ့အခါ လောကဓံ မုန်တိုင်းတွေကြားမှာ ယိုင်မသွားရအောင် "သတိ" ဆိုတဲ့ လက်ကိုင်ကို မြဲမြဲကိုင်၊ "ဝီရိယ" ဆိုတဲ့ ခြေထောက်နဲ့ အားပြုနင်းပြီး၊ "ပညာ" ဆိုတဲ့ မျက်လုံးနဲ့ လမ်းကြောင်းမှန်ကို ကြည့်ကာ နိဗ္ဗာန် ပန်းတိုင်ဆီသို့ ဖြောင့်တန်းစွာ မောင်းနှင်နိုင်ကြပါစေလို့ ဆန္ဒပြုရင်း နိဂုံးချုပ်လိုက်ပါတယ်။
"ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု"
"ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု"
"ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု"
သာဓု... သာဓု... သာဓု။
ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက
The Office Of Siridantamahapalaka
The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.
နေ့စွဲ - ဇွန်လ (၃) ရက်၊ ၂၀၂၃
ORCID: 0009-0000-0697-4760
Website: www.siridantamahapalaka.com
Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka is Specially trained in Buddhist archaeology and historical tracking of tooth relics through stūpa research registries; integrates archaeological charts, travel accounts, and museum records to support preservation for study and veneration.
ဦးဇင်းတို့၏ Facebook Page ဖြစ်သော https://www.facebook.com/siridantamahapalakadailydhammatalk/ တွင် နေ့စဥ်တရားတော်နာ ကြွရောက်နိုင်ပါကြောင်းဖိတ်ခေါ်အပ်ပါတယ်။