Day 30 Jan 30 ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ခြင်း (Conservation Science: Agents of Deterioration)
[Scripture Reference: Vinaya, Senāsana-khandhaka (Duties of Preservation) & Mahāparinibbāna Sutta]
[Modern Field Concept: Conservation Science (Preventive Conservation)]
[Case Study: Case-2330 | Policy Ref: Pol 11, Art 11.1 | Template: T230]
"နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ" (၃) ကြိမ်။
"အနန္တော အနန္တ ငါးပါးကို အာရုံပြု၍ ညီညာဖြဖြ ကန်တော့ကြပါစို့။"
"နမော ဗုဒ္ဓဿ၊ နမော ဓမ္မဿ၊ နမော သံဃဿ၊ နမော မာတာပိတုဿ၊ နမော အာစရိယဿ"။
သာသနာတော်နှစ် - ၂၅၆၆ ခုနှစ်၊
ကောဇာသက္ကရာဇ် - ၁၃၈၄ ခုနှစ်၊ ပြာသိုလပြည့်ကျော် (၉) ရက်၊
ခရစ်နှစ် - ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ (၃၀) ရက်။
"အိုခြင်း၊ နာခြင်း၊ သေခြင်းတည်းဟူသော ပျက်စီးခြင်းတရားတို့ကို လွန်မြောက်တော်မူပြီး၊ သတ္တဝါအပေါင်းတို့အား မပျက်စီးနိုင်သော ဓမ္မအမွေအနှစ်ကို ချန်ရစ်ပေးသနားတော်မူခဲ့သော မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ ဂုဏ်တော်တို့ကို ဦးထိပ်ထားလျက်... ယနေ့ တရားနာယူကြမည့် သူတော်ကောင်းအပေါင်းတို့သည် တန်ဖိုးရှိသော သာသနာ့အမွေအနှစ်များနှင့် မိမိတို့၏ ကုသိုလ်တရားများကို ပျက်စီးခြင်းဘေးမှ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်နိုင်ကြပါစေသတည်း။"
ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ၊ ဒီနေ့ဟာ ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ (၃၀) ရက်နေ့ကို ရောက်ရှိလို့ လာပါပြီ။ ဦးဇင်းတို့ မနေ့က သမိုင်းကြောင်းနဲ့ သက်သေအထောက်အထားများအကြောင်း ပြောခဲ့ကြတယ်။ ဒီနေ့မှာတော့ အဲဒီ သမိုင်းဝင်ပစ္စည်းတွေ၊ ဓာတ်တော်တွေကို ရေရှည်တည်တံ့အောင် ဘယ်လို ထိန်းသိမ်းမလဲဆိုတဲ့ "ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ခြင်း" (Conservation) အကြောင်းကို ခေတ်သစ် Conservation Science (ထိန်းသိမ်းမှုသိပ္ပံ) နဲ့ ယှဉ်တွဲပြီး ဆွေးနွေးကြရအောင်။
လောကမှာ "တည်ဆောက်ဖို့ လွယ်တယ်၊ ထိန်းသိမ်းဖို့ ခက်တယ်" ဆိုတဲ့ စကား ရှိပါတယ်။ အဆောက်အအုံတစ်ခု ဆောက်လိုက်တာ တစ်နှစ်နဲ့ ပြီးချင်ပြီးမယ်။ ဒါပေမယ့် အဲဒီအဆောက်အအုံ နှစ် ၁၀၀ ခံအောင် ထိန်းသိမ်းဖို့ကျတော့ နေ့တိုင်း ဂရုစိုက်ရပါတယ်။ ဘုရားရှင်က ဝိနည်းပိဋက၊ သေနာသနက္ခန္ဓက မှာ ကျောင်းသင်္ခန်း၊ သပိတ်၊ သင်္ကန်းတွေကို ဘယ်လို သန့်ရှင်းရမယ်၊ နေလှန်းရမယ်၊ သိမ်းဆည်းရမယ် ဆိုတာ အသေးစိတ် ပညတ်တော်မူခဲ့ပါတယ်။
ပါဠိတော်မှာ -
"အာဝါသိကေန ဘိက္ခုနာ သေနာသနံ ပဋိဇဂ္ဂိတဗ္ဗံ။"
(ကျောင်းနေ ရဟန်းသည် ကျောင်းအိပ်ရာ နေရာတို့ကို စောင့်ရှောက်ပြုပြင်အပ်၏။)
အကယ်၍ မစောင့်ရှောက်ဘဲ ပစ်ထားရင် "ဝတ္တဘေဒ" (ဝတ်ပျက်ကွက်မှု) ဖြစ်ပြီး အာပတ်သင့်စေပါတယ် တဲ့။ ဒါဟာ ဘာကို ပြသလဲဆိုတော့ ရုပ်ဝတ္ထုပစ္စည်းတွေကို တန်ဖိုးထား ထိန်းသိမ်းခြင်းဟာ သံဃာ့တာဝန် တစ်ရပ် ဖြစ်တယ်ဆိုတာပါပဲ။
ဒီအချက်ကို ခေတ်သစ် Conservation Science ဘက်ကနေ ကြည့်လိုက်ရင် ပိုပြီး နက်ရှိုင်းပါတယ်။ သိပ္ပံပညာမှာ ပစ္စည်းတစ်ခု ပျက်စီးစေတဲ့ အကြောင်းတရား ၁၀ မျိုး (10 Agents of Deterioration) ရှိတယ်လို့ သတ်မှတ်ထားပါတယ်။
၁။ Physical Forces (ရိုက်ခတ်မှု၊ ပြုတ်ကျမှု)
၂။ Thieves & Vandals (ခိုးယူဖျက်ဆီးသူများ)
၃။ Fire (မီးဘေး)
၄။ Water (ရေဘေး)
၅။ Pests (ပိုးမွှားများ)
၆။ Pollutants (လေထုညစ်ညမ်းမှု)
၇။ Light (အလင်းရောင်၊ UV)
၈။ Incorrect Temperature (အပူချိန် မမှန်ခြင်း)
၉။ Incorrect Humidity (စိုထိုင်းဆ မမှန်ခြင်း)
၁၀။ Dissociation (မှတ်တမ်းပျောက်ဆုံးခြင်း)
ဓာတ်တော်တွေကို ထိန်းသိမ်းတယ်ဆိုတာ ဒီရန်သူ ၁၀ ပါးနဲ့ နေ့တိုင်း စစ်တိုက်နေရတာ ဖြစ်ပါတယ်။ အထူးသဖြင့် အလင်းရောင် (UV Rays) ဟာ အရောင်ကို မှိန်စေပြီး၊ စိုထိုင်းဆ (Humidity) များရင် မှိုတက်စေပါတယ်။ ဒါကြောင့် ပြတိုက်မှာ မီးအလင်းရောင်ကို လျှော့ထားရတာ၊ အပူချိန် ထိန်းညှိရတာတွေ လုပ်ဆောင်ရခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။
Caption: ရှေးဟောင်းအမွေအနှစ်များကို ပျက်စီးစေသော အကြောင်းတရား (၁၀) ပါးနှင့် ကြိုတင်ကာကွယ်ထိန်းသိမ်းခြင်း (Preventive Conservation)
ဒီသဘောတရားကို စာအုပ်ထဲမှာသာ မထားဘဲ၊ ဦးဇင်းတို့ သွာဂတပြတိုက်မှာ လက်တွေ့ ကြုံခဲ့ရတဲ့ Case Study တစ်ခုနဲ့ ချိတ်ဆက်ကြည့်ရအောင်။
Case-2330 လို့ မှတ်တမ်းတင်ထားတဲ့ ဖြစ်ရပ်ပါ။ လွန်ခဲ့တဲ့ လတုန်းက စေတနာ အလွန်ထက်သန်တဲ့ ဒကာမကြီးတစ်စု ရောက်လာပါတယ်။ သူတို့က "ဦးဇင်း... ဓာတ်တော်တွေက အရောင်မွဲနေတယ်၊ ကြည့်ရတာ မကြည်ညိုဘူး၊ တပည့်တော်တို့ 'သံပုရာသီး' နဲ့ 'မန်ကျည်းမှည့်' ယူလာတယ်၊ တိုက်ချွတ်ပြီး ဆေးကြောပေးမယ်၊ ဝင်းပသွားအောင် လုပ်ပေးမယ်" ဆိုပြီး Volunteer လုပ်ဖို့ တောင်းဆိုပါတယ်။
သူတို့ရဲ့ စေတနာက "သန့်ရှင်းရေး" (Cleaning) ပါ။ ဒါပေမယ့် သိပ္ပံသဘောအရ ဒါဟာ "Chemical Attack" (ဓာတုဗေဒ တိုက်ခိုက်မှု) ဖြစ်နေပါတယ်။
ဒီနေရာမှာ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ Policy 11 (Conservation Standards), Article 11.1 (Prohibition of Harsh Treatments) အရ ချက်ချင်း တားမြစ်ရပါတယ်။ ဦးဇင်းက Template T230 (Intervention Request & Risk Assessment) ကို ထုတ်ပြီး ရှင်းပြရပါတယ်။
"ဒကာမကြီးတို့... စေတနာကို သာဓုခေါ်ပါတယ်။ ဒါပေမယ့် ဓာတ်တော်ဆိုတာ ရှေးဟောင်း ဇီဝရုပ် (Ancient Bio-mineral) ပါ။ သူ့မျက်နှာပြင်မှာ ကာကွယ်ပေးထားတဲ့ 'Patina' (သဘာဝ သက်တမ်းရင့် အလွှာ) ဆိုတာ ရှိပါတယ်။ သံပုရာသီးမှာပါတဲ့ Citric Acid နဲ့ တိုက်လိုက်ရင် အဲဒီ အလွှာ ပျက်စီးသွားပြီး (Surface Erosion)၊ အတွင်းသားတွေ ပွလာပါလိမ့်မယ်။ ခဏတာ ဝင်းသွားပေမယ့်၊ နောက်ပိုင်းကျရင် ပိုပြီး မြန်မြန် ဆွေးမြေ့သွားပါလိမ့်မယ်" လို့ သိပ္ပံနည်းကျ ရှင်းပြပါတယ်။
ဆက်လက်ပြီး "Conservation (ထိန်းသိမ်းခြင်း) နဲ့ Restoration (ပြန်လည်မွမ်းမံခြင်း) မတူပါဘူး။ ဦးဇင်းတို့က ဓာတ်တော်ကို မူလအတိုင်း တည်တံ့အောင် (Stabilize) လုပ်ရမှာပါ၊ အသစ်ဖြစ်အောင် (Renew) လုပ်ရမှာ မဟုတ်ပါဘူး" လို့ ပြောပြမှ ဒကာမကြီးတွေ ထိတ်လန့်သွားပါတယ်။ "ဘုရား... ဘုရား... တပည့်တော်တို့ ကုသိုလ်လုပ်မလို့ဟာ ငရဲကြီးတော့မလို့ပဲ" ဆိုပြီး သံပုရာသီးတွေ ပြန်သိမ်းသွားကြပါတယ်။
ဒီနေရာမှာ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ နေ့စဉ်ဘဝကို ပြန်ကြည့်ကြရအောင်။
"ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ခြင်း" ဆိုတာ ရုပ်ဝတ္ထုပစ္စည်းတွေအတွက်ပဲ လိုအပ်တာ မဟုတ်ပါဘူး။ ကိုယ့်ရဲ့ ကျန်းမာရေးနဲ့ စိတ်ဓာတ်ကိုလည်း Conservation လုပ်ဖို့ လိုပါတယ်။
၁။ Health Conservation: ရောဂါဖြစ်မှ ဆေးကုတာ (Curative) ထက်၊ ရောဂါမဖြစ်ခင် ကာကွယ်တာ (Preventive) က ပိုကောင်းပါတယ်။ အိပ်ရေးဝဝအိပ်တာ၊ အစားဆင်ခြင်တာတွေဟာ ခန္ဓာကိုယ်ကို "Preventive Conservation" လုပ်နေတာပါပဲ။
၂။ Moral Conservation: ကိုယ့်မှာ ရှိပြီးသား သီလ၊ သဒ္ဓါတရားလေးတွေကို ပျက်စီးမသွားအောင် ထိန်းသိမ်းရပါမယ်။ လောကဓံ (Agents of Deterioration) တွေ ဖြစ်တဲ့ ဆင်းရဲခြင်း၊ ချမ်းသာခြင်း၊ ကဲ့ရဲ့ခြင်း၊ ချီးမွမ်းခြင်းတွေ ဝင်လာတဲ့အခါ ကိုယ့်စိတ်ဓာတ် အက်ကွဲမသွားအောင် (No cracking)၊ မှိုမတက်အောင် (No corruption) သတိနဲ့ စောင့်ရှောက်ရပါမယ်။
ဘုရားရှင်က "အပ္ပမာဒေန သမ္ပာဒေထ" (မမေ့မလျော့သော သတိဖြင့် ပြီးစီးစေကုန်လော့) လို့ မှာခဲ့တာဟာ အကြီးမားဆုံးသော Conservation Policy ပါပဲ။ သတိရှိနေသမျှ ကာလပတ်လုံး သာသနာ မကွယ်ပါဘူး။ သတိလွတ်သွားတာနဲ့ တပြိုင်နက် ကိလေသာ ရန်သူ ၁၀ ပါး ဝင်ရောက် ဖျက်ဆီးပါလိမ့်မယ်။
ဒါကြောင့် ဒီနေ့ကစပြီး...
အိမ်မှာ ပစ္စည်းလေး တစ်ခုကို သန့်ရှင်းရေး လုပ်ရင်တောင်မှ "ငါ ဒါကို တန်ဖိုးထား ထိန်းသိမ်းနေတာ၊ သက်တမ်းရှည်အောင် လုပ်နေတာ" ဆိုတဲ့ စေတနာ ထည့်ပါ။ အဲဒီ စေတနာဟာ ပစ္စည်းကိုသာမက၊ သူတော်ကောင်းတို့ရဲ့ စိတ်ကိုပါ နူးညံ့သိမ်မွေ့လာစေပြီး၊ တစ်နေ့မှာ နိဗ္ဗာန်ရွှေပြည်အထိ ပါသွားမယ့် "ပါရမီအမွေ" အဖြစ် တည်ရှိနေမှာ ဖြစ်ပါတယ်။
ယနေ့ ဟောကြားအပ်သော 'ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ခြင်း (Conservation Science)' တရားတော်ကို နာယူကြရသော သင်သူတော်ကောင်း အပေါင်းတို့သည် ပျက်စီးခြင်း အကြောင်းတရားများကို ကြိုတင်ကာကွယ်နိုင်သော ဉာဏ်ပညာနှင့် ပြည့်စုံကြပြီး၊ သာသနာ့အမွေအနှစ်များနှင့် မိမိတို့၏ ကုသိုလ်တရားများကို သူခိုးဓားပြ ကိလေသာရန်သူတို့ ဖျက်ဆီးခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်အောင် ကောင်းစွာ စောင့်ရှောက်နိုင်ကြပါစေကုန်သတည်း။
"ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု" (၃) ကြိမ်။
ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက
The Office Of Siridantamahapalaka
The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.
နေ့စွဲ - Jan 30, 2023
ORCID: 0009-0000-0697-4760
Website: www.siridantamahapalaka.com
Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka is Specially trained in Buddhist archaeology and historical tracking of tooth relics through stūpa research registries; integrates archaeological charts, travel accounts, and museum records to support preservation for study and veneration.
ဤကဲ့သို့သော သိပ္ပံနှင့် ဓမ္မ ဆက်နွယ်မှုဆိုင်ရာ ဗဟုသုတများကို နေ့စဉ် လေ့လာဆွေးနွေးနိုင်ရန် ဦးဇင်းတို့၏ "Hswagata Dhamma & Science Community" Facebook Group သို့ ဖိတ်ခေါ်အပ်ပါသည်။ https://www.facebook.com/share/g/1AefhUBU85/
