Day 271
Sept 28
အသိဉာဏ်နှင့် အချက်အလက်ရယူမှု
အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်၊ ကာလာမသုတ်
Information Psychology T130 / Case-I271
Policy 3, Art. 3.3
"နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ" (၃) ကြိမ်။
အနန္တောအနန္တငါးပါးကို အာရုံပြု၍ ညီညာဖြဖြ ကန်တော့ကြပါစို့ -
"နမော ဗုဒ္ဓဿ" - သစ္စာလေးပါး မြတ်တရားကို ပိုင်းခြားထင်ထင် သိမြင်တော်မူသော ရှင်တော်မြတ်စွာဘုရားသခင် ကိုယ်တော်မြတ်ကြီးအား ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
"နမော ဓမ္မဿ" - မဂ်လေးတန်၊ ဖိုလ်လေးတန်၊ နိဗ္ဗာန် ပရိယတ် ဆယ်ပါးသော တရားတော်မြတ်အား ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
"နမော သံဃဿ" - မဂ်၌တည်သော ပုဂ္ဂိုလ်လေးပါး ဖိုလ်၌တည်သော ပုဂ္ဂိုလ်လေးပါး ဤ ရှစ်ပါးသော အရိယာ သံဃာတော်မြတ်အား ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
"နမော မာတာပိတုဿ" - မိဘနှစ်ပါးအား ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
"နမော အာစရိယဿ" - ဝိပဿနာ ဉာဏ်မျက်စိနှစ်ကွင်း အလင်းရအောင် သစ္စာလေးပါးတရားတော်နှင့် ကုသပေးတော်မူသော ကျေးဇူးတော်ရှင် မိုးကုတ်ဆရာတော်ဘုရားကြီးနှင့် မုံလယ်ဆရာတော်ဘုရားကြီးအား ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
သာဓု... သာဓု... သာဓု...။
ယနေ့ သာသနာတော်နှစ် ၂၅၆၆ ခုနှစ်၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၄ ခုနှစ်၊ တော်သလင်းလပြည့်ကျော် (၃) ရက်၊ ခရစ်နှစ် ၂၀၂၂ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလ (၂၈) ရက်၊ ဗုဒ္ဓဟူးနေ့။
ဒီနေ့ဟာ ကုလသမဂ္ဂက သတ်မှတ်ထားတဲ့ "အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ သတင်းအချက်အလက် ရယူပိုင်ခွင့်နေ့" (International Day for Universal Access to Information) ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီခေတ်ကြီးမှာ သတင်းတွေက ဖုန်းတစ်ချက်ပွတ်လိုက်တာနဲ့ ဟိုကဒီက တက်လာကြတယ်။ ဒါပေမဲ့ ပြဿနာက "အဲဒီသတင်းတွေက အမှန်တွေလား၊ ငါတို့ကော အမှန်အတိုင်း သိခွင့်ရနေရဲ့လား" ဆိုတာပါပဲ။ လူတွေကြားမှာ အယူအဆအမှားတစ်ခု ရှိနေတတ်တယ်။ "ဘာသာရေးဆိုတာ ယုံကြည်မှု (Faith) ပဲ၊ မေးခွန်းမထုတ်ရဘူး" တဲ့။
ဒီနေ့မှာတော့ ဦးဇင်းအနေနဲ့ အဲဒီ Myth (အယူအဆအမှား) ကို ဖြိုခွင်းပါမယ်။ ဗုဒ္ဓဘာသာဆိုတာ "ယုံကြည်ခြင်း" ထက် "စုံစမ်းခြင်း" (Investigation) ကို ပိုတန်ဖိုးထားတဲ့ ဘာသာဖြစ်ကြောင်း အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်၊ တိကနိပါတ်၊ ကာလာမသုတ် (Kalama Sutta) နဲ့ သက်သေပြပြီး၊ Case-I271 ဖြစ်စဉ်ကို ခေတ်သစ် Information Psychology (သတင်းအချက်အလက်ဆိုင်ရာ စိတ်ပညာ) နဲ့ ချိန်ထိုးကာ ဟောကြားသွားမှာ ဖြစ်ပါတယ်။
ပထမဦးဆုံး ကမ္ဘာကျော် ကာလာမသုတ်တော်ကြီးထဲက ဘုရားရှင်ရဲ့ "Critical Thinking" (ဝေဖန်ပိုင်းခြား တွေးခေါ်မှု) လမ်းညွှန်ချက် (၁၀) ချက်ထဲက အဓိကကျတဲ့ အချက်တွေကို ပါဠိတော်နဲ့တကွ လေ့လာကြည့်ကြရအောင်။
"ဧထ တုမှေ ကာလာမာ၊ မာ အနုဿဝေန၊ မာ ပရမ္ပရာယ၊ မာ ဣတိကိရာယ၊ မာ ပိဋကသမ္ပဒါန... ယဒါ တုမှေ ကာလာမာ အတ္တနာဝ ဇာနေယျာထ 'ဣမေ ဓမ္မာ အကုသလာ' တိ... အထ တုမှေ ပဇဟေယျာထ။"
(အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်၊ တိကနိပါတ်၊ မဟာဝဂ်၊ ကာလာမသုတ်၊ စာမျက်နှာ - ၁၈၉)
အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို Information Psychology ရှုထောင့်ကနေ ဖြန့်ခွဲကြည့်ကြစို့ -
မာ အနုဿဝေန = တစ်ဆင့်စကား ကြားရုံမျှဖြင့် (It has been heard/Rumor) အမှန်မယူလေနှင့်။ (ဒါဟာ Social Media က "Share" တွေ၊ "Viral" ဖြစ်တာတွေကို မယုံနဲ့လို့ ပြောတာပါ)။
မာ ပရမ္ပရာယ = မိဘရိုးရာ အစဉ်အလာဖြစ်၍ (Tradition) အမှန်မယူလေနှင့်။
မာ ဣတိကိရာယ = ဤသို့ ဖြစ်သတတ်ဟူသော သတင်းစကား (Fake News/Gossip) ဖြင့် အမှန်မယူလေနှင့်။
မာ ပိဋကသမ္ပဒါန = စာပေကျမ်းဂန်နှင့် ညီညွတ်သည်ဆိုရုံမျှဖြင့် (Cited Authority) အမှန်မယူလေနှင့်။
အတ္တနာဝ ဇာနေယျာထ = မိမိကိုယ်တိုင် ဉာဏ်ဖြင့် (Self-verification) သိသောအခါမှသာလျှင်။
အထ တုမှေ ပဇဟေယျာထ = (အကုသိုလ်ဖြစ်လျှင်) ပယ်လိုက်ကြ၊ (ကုသိုလ်ဖြစ်လျှင်) လက်ခံလိုက်ကြ။
ခေတ်သစ် စိတ်ပညာမှာ "Confirmation Bias" (ကိုယ့်အမြင်နဲ့ တူတာကိုပဲ ရွေးယုံခြင်း) ဆိုတာ ရှိပါတယ်။ ဦးနှောက်က သတင်းအချက်အလက်တွေကို အကုန်လိုက်စစ်ရမှာ ပျင်းတဲ့အတွက် "ငါနဲ့ သဘောတူရင် အမှန်ပဲ" လို့ အလွယ်ဆုံးဖြတ်လိုက်တတ်တယ်။ ကာလာမသုတ်က အဲဒီ "Lazy Brain" (ပျင်းရိသော ဦးနှောက်) ကို အလုပ်ပြန်ခိုင်းတဲ့ Algorithm (လုပ်ငန်းစဉ်) ပါပဲ။
ဒီတရားကို လက်တွေ့ ဘယ်လို ကျင့်သုံးမလဲ။ ဦးဇင်းတို့ သွာဂတပြတိုက်မှာ မကြာသေးမီက ကြုံတွေ့ခဲ့ရတဲ့ Case-I271 (The Fake Relic Rumor) ကို ဥပမာအနေနဲ့ ပြောပြချင်ပါတယ်။
ဖြစ်စဉ်: လွန်ခဲ့တဲ့ (၂) ရက်က Facebook မှာ Post တစ်ခု ပျံ့နှံ့သွားတယ်။ အဲဒီ Post မှာ ရေးထားတာက "သွာဂတပြတိုက်က ဓာတ်တော်တွေဟာ တရုတ်ကလာတဲ့ ပလတ်စတစ်တွေ၊ ဓာတ်ခွဲခန်းမှာ စစ်ဆေးထားတဲ့ အဖြေ" ဆိုပြီး စာရွက်စာတမ်း အတုတွေနဲ့ ရေးတင်ထားတယ်။ Share လုပ်တဲ့သူက ထောင်ချီနေပြီ။
ပြတိုက်ဝန်ထမ်းတွေက ဒေါသထွက်ကုန်ကြတယ်။ "ဦးဇင်း... ဒါ ကျွန်တော်တို့ သိက္ခာချတာ၊ တရားစွဲမယ်၊ ပြန်ဆဲမယ်" ဆိုပြီး "React" (တုံ့ပြန်မှု) လုပ်ဖို့ ပြင်ကြတယ်။
ဒါပေမဲ့ ဦးဇင်းက Policy 3, Article 3.3 (Information Integrity & Transparent Response) အရ သူတို့ကို တားလိုက်တယ်။ "နေကြဦး... ဘုရားဟောတဲ့ 'မာ အနုဿဝေန' (ကြားရုံနဲ့ မယုံနဲ့၊ ကြားရုံနဲ့ ဒေါသ မထွက်နဲ့) ကို ကျင့်သုံးကြစို့" လို့ ပြောပြီး Template T130 (Fact-Checking & Rumor Control Log) ကို ထုတ်လိုက်တယ်။
T130 ဟာ ကာလာမသုတ်ကို စီမံခန့်ခွဲမှု ပုံစံ ပြောင်းထားတဲ့ စစ်ဆေးလွှာပါပဲ။
T130 Fact-Checking Process (အချက်အလက် စစ်ဆေးခြင်း):
အဆင့် (၁) - Source Analysis (အရင်းအမြစ်ကို စစ်ဆေးခြင်း):
T130 မေးခွန်း: "သတင်းတင်တဲ့ Account က ဘယ်သူလဲ။"
စစ်ဆေးချက်: Profile က အတု (Fake Account)။ ဓာတ်ပုံမရှိ၊ Friends မရှိ။
Insight: ဒါဟာ လူတစ်ယောက်က တမင် လုပ်ကြံတာ၊ "Information Warfare" (သတင်းစစ်ပွဲ) ဆင်နွှဲနေတာ။
အဆင့် (၂) - Content Verification (အကြောင်းအရာကို စစ်ဆေးခြင်း):
T130 မေးခွန်း: "သူပြတဲ့ ဓာတ်ခွဲခန်း အဖြေက အစစ်လား။"
စစ်ဆေးချက်: စာရွက်ပေါ်က Logo က ရှိမှမရှိတဲ့ ဆေးရုံနာမည်။ Photoshop နဲ့ ပြင်ထားတာ ပေါ်လွင်နေတယ်။
အဆင့် (၃) - Response Strategy (တုံ့ပြန်မှု ဗျူဟာ):
Policy 3.3 အရ "အမှားကို အမှန်ဖြင့်သာ ဖြေရှင်းရမည်။ ဒေါသဖြင့် မဖြေရှင်းရ"။
ဦးဇင်းတို့က ပြန်ဆဲတာ၊ တရားစွဲတာ မလုပ်ပါဘူး။ အဲဒီအစား "Behind the Scene" (ကန့်လန့်ကာ နောက်ကွယ်) ဗီဒီယိုလေး တစ်ခု ရိုက်တင်လိုက်တယ်။ ဗီဒီယိုထဲမှာ ဓာတ်တော်တွေကို ရှေးဟောင်းသုတေသန ပညာရှင်တွေ ကိုယ်တိုင် မှန်ဘီလူးတွေနဲ့ စစ်ဆေးနေပုံ၊ ဓာတ်တော်မှတ်တမ်း (Registry) တွေ ထိန်းသိမ်းထားပုံကို ပွင့်ပွင့်လင်းလင်း ပြသလိုက်တယ်။
Caption မှာလည်း "အမှန်တရားကို လာရောက် လေ့လာနိုင်ပါတယ် (ဧဟိပဿိကော)" လို့ပဲ ရေးလိုက်တယ်။
ရလဒ်:
ရက်ပိုင်းအတွင်းမှာပဲ လူတွေက အမှန်ကို နားလည်သွားကြတယ်။ ကောလာဟလ ဖြန့်တဲ့သူက သူ့ Post ကို သူ ပြန်ဖျက်ပြေးသွားတယ်။ ဦးဇင်းတို့ဘက်က ဘာအကုသိုလ် စကားမှ ပြောစရာ မလိုလိုက်ဘူး။
ဒီ Case-I271 က ပေးတဲ့ သင်ခန်းစာကတော့ -
၁။ Pause before Share: သတင်းတစ်ခု မြင်ရင် ချက်ချင်း မယုံပါနဲ့၊ ချက်ချင်း Share မလုပ်ပါနဲ့။ "ဒါ ဖြစ်နိုင်ပါ့မလား" လို့ T130 လို မေးခွန်းထုတ်ပါ။
၂။ Check the Source: ပြောတဲ့သူက ဘယ်သူလဲ။ သူ့မှာ ဘာရည်ရွယ်ချက် (Intention/Citta) ရှိလဲ။ (လောဘနဲ့ ရောင်းချင်တာလား၊ ဒေါသနဲ့ တိုက်ခိုက်ချင်တာလား)။
၃။ Wisdom over Speed: အမှန်တရားက နှေးပေမယ့် ခိုင်မာပါတယ်။ အမှားက မြန်ပေမယ့် ပျက်စီးလွယ်ပါတယ်။
ဒကာကြီး ဒကာမကြီးတို့... "အချက်အလက် ရယူပိုင်ခွင့်" (Access to Information) ဆိုတာ အင်တာနက် လိုင်းကောင်းရုံနဲ့ မပြည့်စုံပါဘူး။ "အမှားနဲ့ အမှန်ကို ခွဲခြားနိုင်တဲ့ ပညာ" (Wisdom to Discern) ရှိမှသာ စစ်မှန်တဲ့ Access ကို ရတာပါ။
ဘုရားရှင်က "ပညာရတနံ" (ပညာရတနာ) ဟာ အမြတ်ဆုံးလို့ ဟောခဲ့ပါတယ်။ ဒီခေတ်ကြီးမှာ Information တွေ များလွန်းလို့ မျက်စိလည်နေရင်၊ ကာလာမသုတ်ကို "Filter" (စစ်ထုတ်ကိရိယာ) အဖြစ် သုံးပါ။
နိဂုံးချုပ်အနေနဲ့... သတင်းအချက်အလက် ခေတ်ကြီးမှာ မိမိတို့ရဲ့ စိတ်ကို အမှားများ၊ ကောလာဟလများ၊ အမုန်းစကားများရဲ့ လွှမ်းမိုးမှုအောက် မရောက်စေဘဲ၊ ကာလာမသုတ်လာ နည်းလမ်းများဖြင့် "အမှန်တရား" ကိုသာ ရှာဖွေ လက်ခံနိုင်ကြပါစေ။ ထိုမှန်ကန်သော အသိဉာဏ်ဖြင့် မိမိအကျိုး၊ သူတစ်ပါးအကျိုးကို ဆောင်ရွက်နိုင်သော ပညာရှိ သူတော်ကောင်းများ ဖြစ်ကြပါစေ ကုန်သတည်း။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဌတု
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဌတု
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဌတု။
သာဓု... သာဓု... သာဓု...။
ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက
The Office Of Siridantamahapalaka
Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum
နေ့စွဲ - ၂၀၂၂ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလ (၂၈) ရက်
