Day: 354 |၂၀ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၃ | အချိန် (Time) နှင့် နှိုင်းရသဘောတရား | အဘိဓမ္မ၊ ဝိဘင်း၊ ကာလ | Relativity
Day: 354 |၂၀ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၃ | အချိန် (Time) နှင့် နှိုင်းရသဘောတရား | အဘိဓမ္မ၊ ဝိဘင်း၊ ကာလ | Relativity
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
ဒီနေ့ သာသနာတော်နှစ် ၂၅၆၇ ခုနှစ်၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၅ ခုနှစ်၊ နတ်တော်လဆန်း (၈) ရက်၊ ခရစ်နှစ် ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ (၂၀) ရက်၊ ဗုဒ္ဓဟူးနေ့ မင်္ဂလာရှိတဲ့ နံနက်ခင်းအချိန်အခါသမယမှာ တရားနာရောက်ရှိလာကြတဲ့ သူတော်ကောင်းများအားလုံး... အတိတ်၊ အနာဂတ်၊ ပစ္စုပ္ပန် ဟူသော အချိန်ကာလ သုံးပါးတို့၏ နှောင်ဖွဲ့မှုမှ လွတ်မြောက်နိုင်ကြပါစေ၊ အချိန်ဟူသော ပညတ်ချက်ကို ကျော်လွန်၍ ပရမတ်သဘောတရားကို မျက်မှောက်ပြုနိုင်ကြပါစေ၊ မရှိသော အချိန်ကို အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော သောကများကို ပယ်ဖျောက်နိုင်ကြပါစေလို့ ဦးပဉ္ဇင်းအနေနဲ့ ရှေးဦးစွာ မေတ္တာပို့သ နှုတ်ခွန်းဆက်သလိုက်ပါတယ်။
ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ဒီနေ့တော့ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ လူသားတိုင်း ရင်ဆိုင်နေရတဲ့၊ လူသားတိုင်း ကြောက်ရွံ့နေရတဲ့ "အချိန်" (Time) ဆိုတဲ့ အရာကြီးအကြောင်းကို ခေတ်သစ်သိပ္ပံပညာရဲ့ "Relativity" (နှိုင်းရသီအိုရီ) နဲ့ မြတ်စွာဘုရားရှင်ရဲ့ အဘိဓမ္မာတရားတော်လာ "ကာလ" (Time Concept) တို့ကို နှိုင်းယှဉ်ပြီး အကျယ်တဝင့်၊ အသေးစိတ် ဟောကြားသွားပါမယ်။
လူတွေက မကြာခဏ ပြောတတ်ကြတယ်။ "အချိန်မရှိဘူး"၊ "အချိန်ကုန်သွားပြီ"၊ "အချိန်တွေ နှေးလိုက်တာ"၊ "အချိန်တွေ မြန်လိုက်တာ" တဲ့။ တကယ်တော့ "အချိန်" ဆိုတာ ဘာလဲ။ နာရီလက်တံ ရွေ့တာကို ခေါ်တာလား။ နေထွက် နေဝင်ကို ခေါ်တာလား။ ဒါမှမဟုတ် ဦးပဉ္ဇင်းတို့ရဲ့ စိတ်က ဖန်တီးထားတဲ့ ပုံရိပ်ယောင် သက်သက်လား။ ဒီမေးခွန်းတွေဟာ အင်မတန် နက်နဲပါတယ်။ အိုင်းစတိုင်း (Einstein) လို ပညာရှင်ကြီးတွေတောင် ခေါင်းစားခဲ့ရတဲ့ ပြဿနာပါပဲ။
ဒီအကြောင်း အသေးစိတ် မပြောခင်မှာ... ဦးပဉ္ဇင်းတို့ စိတ်ကလေးကို "အချိန်" (Time) ဆိုတဲ့ ထောင်ချောက်ထဲကနေ ခဏလောက် ရုန်းထွက်ပြီး၊ "ပစ္စုပ္ပန်တည့်တည့်" (Just Now) မှာ နေတတ်အောင် "ကာလာနုပဿနာ" (အချိန်ကို ရှုမှတ်ခြင်း) အလုပ်ပေးလေး တစ်ခုလောက် အရင် စမ်းလုပ်ကြည့်ရအောင်။
ကဲ... အားလုံးပဲ ခန္ဓာကိုယ်ကို ဖြောင့်ဖြောင့်ထား၊ မျက်လုံးလေးတွေကို မှိတ်ထားလိုက်ပါ။ စိတ်ကို လျှောက်မသွားစေနဲ့နော်။
ပထမဆုံး... "မနေ့က" (Yesterday) ဆိုတဲ့ အရာကို တွေးကြည့်ပါ။
မနေ့က ဖြစ်ခဲ့တာတွေ၊ စားခဲ့တာတွေ၊ ပြောခဲ့တာတွေ... အခု ဘယ်ရောက်သွားပြီလဲ။ ပုံရိပ် (Memory) အနေနဲ့ပဲ ကျန်တော့တယ်။ လက်တွေ့ ပြန်သွားလို့ မရတော့ဘူး။
"အတိတ်ဆိုတာ... ချုပ်ငြိမ်းပြီးသော အရာပါလား"။
ဒုတိယ... "မနက်ဖြန်" (Tomorrow) ဆိုတဲ့ အရာကို တွေးကြည့်ပါ။
မနက်ဖြန် ဘာလုပ်မယ်၊ ဘာဖြစ်မယ် ဆိုတာတွေဟာ... အခု လက်တွေ့ ရှိနေလား။ မရှိသေးဘူး။ စိတ်ကူးယဉ် (Imagination) သက်သက်ပဲ။
"အနာဂတ်ဆိုတာ... မရောက်သေးသော အရာပါလား"။
တတိယ... "အခု" (Now) ဆိုတဲ့ အချိန်လေးကို တွေးကြည့်ပါ။
ဝင်လေလေး ဝင်လာတယ်။ သိလိုက်တယ်။ ဒါ "အခု" ပဲ။
ပြန်ထွက်သွားတယ်။ "အခု" မရှိတော့ဘူး။ အတိတ် ဖြစ်သွားပြီ။
နောက်ထပ် လေတစ်ခု ဝင်လာတယ်။ ဒါ "အခု" အသစ် တစ်ခုပဲ။
"တကယ်ရှိတာက... ဖြစ်လိုက် ပျက်လိုက် ဖြစ်နေတဲ့ 'ခဏ' (Moment) လေးတွေပဲ ရှိပါလား"။
"အချိန်ဆိုတာ ရေစီးကြောင်းလိုပဲ... ဆုပ်ကိုင်ထားလို့ မရပါလား"။
အဲဒီလို အတိတ်ကိုလည်း မပြန်၊ အနာဂတ်ကိုလည်း မမျှော်ဘဲ... လက်ရှိ ဝင်လေ ထွက်လေလေးရဲ့ ဖြစ်ပျက်မှု "ခဏ" လေးပေါ်မှာပဲ စိတ်ကို တည်ငြိမ်စွာ ထားရှိပြီး ခဏလောက် ရှုမှတ်နေပေးပါ။
(ယောဂီများ ရှုမှတ်ရန် ခေတ္တ တိတ်ဆိတ်ခြင်း)
ကိုင်း... စိတ်ကလေး ပစ္စုပ္ပန်တည့်တည့်မှာ တည်ငြိမ်သွားပြီ ဆိုရင် မျက်လုံးလေးတွေ ပြန်ဖွင့်ပြီး ဦးပဉ္ဇင်း ပြောမယ့် ခေတ်သစ်သိပ္ပံပညာရဲ့ "Relativity" (နှိုင်းရသီအိုရီ) အကြောင်းကို နားထောင်ကြည့်ကြစို့။
လွန်ခဲ့တဲ့ နှစ် ၁၀၀ လောက်အထိ လူတွေက ထင်ခဲ့ကြတယ်။ "အချိန်" ဆိုတာ စကြဝဠာကြီးထဲမှာ တပ်ဆင်ထားတဲ့ နာရီကြီး တစ်လုံးလိုပဲ။ နေရာတိုင်းမှာ၊ လူတိုင်းအတွက် တူညီစွာ ကုန်ဆုံးနေတယ် (Absolute Time) လို့ ထင်ခဲ့ကြတယ်။
ဒါပေမဲ့ အဲလ်ဘတ် အိုင်းစတိုင်း (Albert Einstein) ပေါ်လာတော့ အဲဒီ အယူအဆကြီး တော်လှန်ခံလိုက်ရတယ်။ အိုင်းစတိုင်းက ဘာပြောလဲဆိုတော့... "အချိန်ဆိုတာ ပုံသေ မဟုတ်ဘူး။ နှိုင်းရ (Relative) သဘောသာ ဖြစ်တယ်" တဲ့။
ဆိုလိုတာက... အချိန်ဟာ လူတစ်ယောက်ရဲ့ "အမြန်နှုန်း" (Speed) နဲ့ "ဆွဲငင်အား" (Gravity) ပေါ် မူတည်ပြီး ပြောင်းလဲနိုင်တယ်။
ဥပမာ - "Time Dilation" (အချိန် ကျယ်ပြန့်ခြင်း) သဘောတရားအရ... အာကာသယာဉ်မှူး တစ်ယောက်က အလင်းအမြန်နှုန်းနီးပါး မြန်မြန် ခရီးသွားမယ် ဆိုပါစို့။ သူ အာကာသထဲမှာ (၁) နှစ်ကြာ ခရီးသွားပြီး ပြန်လာတဲ့အချိန်မှာ၊ ကမ္ဘာမြေကြီးပေါ်မှာ နှစ်ပေါင်း (၅၀) လောက် ကုန်ဆုံးသွားပြီ ဖြစ်ကောင်း ဖြစ်နိုင်တယ်။ အာကာသထဲက (၁) နှစ် ဟာ ကမ္ဘာပေါ်က နှစ် (၅၀) နဲ့ ညီနေတယ်။ ဒါကို "Twin Paradox" (အမွှာညီအစ်ကို ပုစ္ဆာ) လို့ ခေါ်တယ်။ အာကာသထဲ သွားတဲ့ အမွှာညီအစ်ကိုက ငယ်ရွယ်နုပျိုနေပေမယ့်၊ ကမ္ဘာပေါ်မှာ ကျန်ခဲ့တဲ့ အမွှာညီအစ်ကိုက အဘိုးကြီး ဖြစ်နေပြီ။ ဒါဟာ သိပ္ပံစိတ်ကူးယဉ် (Sci-fi) မဟုတ်ပါဘူး။ လက်တွေ့ စမ်းသပ်ချက်တွေအရ သက်သေပြပြီးသား အမှန်တရား ဖြစ်ပါတယ်။ GPS ဂြိုဟ်တုတွေဟာ ကမ္ဘာပေါ်က နာရီတွေနဲ့ အချိန်မတူတဲ့အတွက် နေ့တိုင်း အချိန်ညှိပေးနေရတာပါ။
ဒါကို ကြည့်ခြင်းအားဖြင့်... "အချိန်" ဆိုတာ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ထင်သလို တည့်မတ်ဖြောင့်တန်းစွာ စီးဆင်းနေတဲ့ မြစ်ကြီး (Linear River) မဟုတ်ပါဘူး။ ကွေးညွတ်နိုင်တဲ့၊ ဆွဲဆန့်နိုင်တဲ့၊ ဖိချုံ့နိုင်တဲ့ "ရော်ဘာကြိုး" တစ်ချောင်းနဲ့ ပိုတူပါတယ်။
သိပ္ပံပညာရှင်တွေက "Time is an illusion" (အချိန်သည် ပုံရိပ်ယောင်မျှသာ ဖြစ်သည်) လို့ ဆိုလာကြတယ်။ အတိတ်၊ ပစ္စုပ္ပန်၊ အနာဂတ် ဆိုတာ တကယ်တမ်း ခွဲခြားထားတာ မဟုတ်ဘဲ "Space-Time Block" (အချိန်-ဟင်းလင်းပြင် တုံးကြီး) ထဲမှာ အတူတူ ရှိနေတာလို့ ယူဆကြတယ်။
ဒီနေရာမှာ စိတ်ဝင်စားဖို့ ကောင်းတာက... ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရားရှင်က လွန်ခဲ့တဲ့ နှစ်ပေါင်း ၂၅၀၀ ကျော်ကတည်းက "ကာလ" (Time) ဆိုတာ "ပညတ်" (Concept) မျှသာ ဖြစ်တယ်။ တကယ့် "ပရမတ်" (Ultimate Reality) မဟုတ်ဘူးလို့ ဟောကြားခဲ့တာပါပဲ။ ရုပ်နဲ့ နာမ် မရှိရင်၊ ဖြစ်ပျက်မှု မရှိရင် အချိန်ဆိုတာ မရှိပါဘူး။
ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ခုနက ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ခေတ်သစ်သိပ္ပံပညာရှင် အိုင်းစတိုင်းရဲ့ "Relativity" (နှိုင်းရသီအိုရီ) အရ "အချိန်" (Time) ဆိုတာ ပုံသေမရှိဘူး၊ အမြန်နှုန်းနဲ့ ဒြပ်ထုပေါ် မူတည်ပြီး ပြောင်းလဲနိုင်တဲ့ "နှိုင်းရသဘော" သာ ဖြစ်တယ်ဆိုတာကို သိပ္ပံနည်းကျ သဘောပေါက်ခဲ့ကြပြီးပြီ။
အခု ဆက်လက်ပြီးတော့ မြတ်စွာဘုရားရှင်ရဲ့ အဘိဓမ္မာတရားတော်၊ ဝိဘင်းပါဠိတော်နဲ့ အဋ္ဌကထာကျမ်းတွေမှာ လာရှိတဲ့ "ကာလ" (Time) သဘောတရားတွေကို ဒီခေတ်သစ်သိပ္ပံအမြင်နဲ့ ချိန်ထိုးပြီး နက်နက်နဲနဲ လေ့လာကြည့်ကြရအောင်။
အဘိဓမ္မာမှာ "ပရမတ်တရား" (Ultimate Reality) လေးပါး ရှိတယ်။ "စိတ်၊ စေတသိက်၊ ရုပ်၊ နိဗ္ဗာန်" ဆိုတဲ့ တရားလေးပါးသာ တကယ်ရှိတယ်။
အဲဒီ ပရမတ်တရား လေးပါးထဲမှာ "ကာလ" (အချိန်) ဆိုတာ ပါသလား။ လိုက်ရှာကြည့်ပါ။
မပါဘူး သူတော်ကောင်းတို့။ လုံးဝ မပါပါဘူး။
ဒါဆို အချိန်ဆိုတာ ဘာလဲ။
အဘိဓမ္မာ သဘောအရ အချိန်ဆိုတာ "ပညတ်" (Pannatti - Concept) မျှသာ ဖြစ်ပါတယ်။ "စိတ္တစေတသိကရူပေဟိ အညော ကာလော နာမ နတ္ထိ" - စိတ်၊ စေတသိက်၊ ရုပ်တရားတို့မှ တစ်ပါး အချိန်မည်သည် မရှိ။
ဆိုလိုတာက... ရုပ်နာမ်တွေ ဖြစ်ပေါ်လာတယ် (Uppada)၊ တည်နေတယ် (Thiti)၊ ပျက်စီးသွားတယ် (Bhanga)။ အဲဒီ ဖြစ်၊ တည်၊ ပျက် ဆိုတဲ့ ဖြစ်စဉ် (Process) လေးကို အစွဲပြုပြီး လူတွေက "အချိန်" လို့ နာမည်တပ်လိုက်ကြတာပါ။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ရှင်းပြမယ်။
"နေထွက်တယ်၊ နေဝင်တယ်" ဆိုတဲ့ ရုပ်အပြောင်းအလဲကို ကြည့်ပြီး "တစ်ရက်" လို့ သတ်မှတ်တယ်။
"လပြည့်တယ်၊ လကွယ်တယ်" ဆိုတဲ့ ရုပ်အပြောင်းအလဲကို ကြည့်ပြီး "တစ်လ" လို့ သတ်မှတ်တယ်။
"ပန်းပွင့်တယ်၊ သစ်ရွက်ကြွေတယ်" ဆိုတာကို ကြည့်ပြီး "နွေ၊ မိုး၊ ဆောင်း" လို့ သတ်မှတ်တယ်။
အကယ်၍သာ စကြဝဠာကြီးမှာ ဘာမှ မလှုပ်ရှားတော့ဘူး၊ ဘာမှ မပြောင်းလဲတော့ဘူး၊ အားလုံး ရပ်တန့်သွားမယ် ဆိုရင်... "အချိန်" ဆိုတာ ရှိဦးမလား။ မရှိတော့ပါဘူး။ ဒါကြောင့် အချိန်ဆိုတာ "အပြောင်းအလဲ၏ အတိုင်းအတာ" (Measurement of Change) သက်သက်သာ ဖြစ်ပါတယ်။
အဘိဓမ္မာမှာ အချိန်ကို အသေးစိတ် ခွဲစိတ်ပြထားပုံက ခေတ်သစ် ကွမ်တမ်ရူပဗေဒ (Quantum Physics) ထက်တောင် သိမ်မွေ့ပါသေးတယ်။
ရုပ်တရား၊ နာမ်တရားတွေရဲ့ သက်တမ်းကို "ခဏ" (Khana - Moment) နဲ့ တိုင်းတာတယ်။
၁။ ဥပါဒ် (Uppada): ဖြစ်ပေါ်ဆဲ အခိုက်အတန့်။
၂။ ဌီ (Thiti): တည်နေဆဲ အခိုက်အတန့်။
၃။ ဘင် (Bhanga): ပျက်စီးဆဲ အခိုက်အတန့်။
ဒီသုံးချက်ပေါင်းမှ "တစ်ခဏ" (One Mind Moment) ဖြစ်တယ်။
ဘုရားရှင်က "မျက်စိတစ်မှိတ် လျှပ်တစ်ပြက် အတွင်းမှာ စိတ်အကြိမ်ပေါင်း ကုဋေတစ်သိန်း ဖြစ်ပျက်နေတယ်" လို့ ဟောခဲ့တယ်။ ဒါဟာ အချိန်ရဲ့ အကန့်အသတ် (Time Frame) ကို အလွန်သေးငယ်တဲ့ "Micro-second" အဆင့်ထိ ဖြိုခွဲပြလိုက်တာပါပဲ။
ဒါ့အပြင် အဘိဓမ္မာမှာ "ဘုံဘဝ" (Realms) တွေကို လိုက်ပြီး အချိန်ကွာခြားပုံကိုလည်း ဟောထားတယ်။
ဥပမာ - တာဝတိံသာနတ်ပြည်ရဲ့ (၁) ရက်ဟာ လူ့ပြည်ရဲ့ (၁၀၀) နှစ်နဲ့ ညီမျှတယ်။
ဒါဟာ အိုင်းစတိုင်းရဲ့ "Time Dilation" (အချိန် ကျယ်ပြန့်ခြင်း) သဘောတရားနဲ့ သွားတူနေတယ်။
လူ့ပြည်မှာ နှစ် ၁၀၀ ကြာလို့ အဘိုးကြီး အဘွားကြီး ဖြစ်ပြီး သေသွားတဲ့အချိန်မှာ၊ တာဝတိံသာ နတ်သားတစ်ပါးအတွက်တော့ "မနက်စာ စားပြီးလို့ နေ့လယ်စာတောင် မစားရသေးတဲ့ အချိန်လေး" (မနက်ပိုင်းလေး) ပဲ ရှိပါသေးတယ်။
ငရဲပြည်မှာကျတော့ ပြောင်းပြန်။ ငရဲက တစ်ရက်ဟာ လူ့ပြည်က နှစ်ပေါင်း သန်းချီပြီး ကြာရှည်နေတတ်တယ်။
ဒါကြောင့် "အချိန်" ဆိုတာ ပုံသေ မဟုတ်ဘူး။ ဘဝအခြေအနေ (Plane of Existence) နဲ့ စိတ်အခြေအနေ (State of Mind) ပေါ် မူတည်ပြီး အတိုအရှည် ကွာခြားတတ်တဲ့ "နှိုင်းရသဘော" သက်သက်သာ ဖြစ်ပါတယ်။
ကဲ... ပါဠိတော်ကို အခြေခံပြီးတော့ ဝိပဿနာ ရှုကွက်ထဲကို ဆက်ဝင်ကြစို့။ ဒီနေရာမှာ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ "အချိန်" ဆိုတဲ့ ထောင်ချောက်ထဲကနေ ဘယ်လို ရုန်းထွက်မလဲ။ "ငါ့မှာ အချိန်မရှိတော့ဘူး" ဆိုပြီး ပူပန်နေတဲ့ စိတ်ကို ဘယ်လို ငြိမ်းအေးစေမလဲ။ မဟာသရဏဂုံတော်ကြီးရဲ့ ပုဒ်ရေ (၂၀၂) မှာ လာရှိတဲ့ "တဏှာပဟာန" (တဏှာကို ပယ်ခြင်း) ဆိုတဲ့ အချက်နဲ့ ဆက်စပ်ပြီး ကြည့်မယ်။
လူတစ်ယောက်က ကိစ္စတစ်ခုကို စောင့်မျှော်နေတယ် ဆိုပါစို့။ (ဥပမာ - ချစ်သူ လာမယ့်အချိန်၊ ထီပေါက်မယ့်အချိန်၊ ရာထူးတိုးမယ့်အချိန်)။
ပထမဆုံး "မနော" (Mind) ထဲမှာ "အနာဂတ်" (Future) ဆိုတဲ့ ပုံရိပ်ကို ဖန်တီးလိုက်တယ်။
အဲဒီ အနာဂတ်ပုံရိပ်အပေါ်မှာ "ဖြစ်ချင်တယ်၊ ရောက်ချင်တယ်" ဆိုတဲ့ "တဏှာ" (Craving) ဖြစ်လာတယ်။
အဲဒီ တဏှာကြောင့် လက်ရှိ "ပစ္စုပ္ပန်" (Present) ကို မကျေနပ်တော့ဘူး။ "မြန်မြန် ကုန်ပါစေ" ဆိုပြီး တွန်းကန်တယ်။ သို့မဟုတ် "မကုန်ပါစေနဲ့" ဆိုပြီး ဆွဲထားတယ်။
အဲဒီလို တဏှာက အချိန်ကို ထိန်းချုပ်ဖို့ ကြိုးစားတဲ့အခါ "ဒုက္ခ" (Suffering) ဖြစ်လာတယ်။ "အချိန်တွေ နှေးလိုက်တာ"၊ "အချိန်တွေ ကုန်မြန်လိုက်တာ" ဆိုပြီး စိတ်ဆင်းရဲရတယ်။
တကယ်တမ်း ဝိပဿနာ ဉာဏ် (သို့မဟုတ်) ပရမတ်မျက်လုံး နဲ့ ဓာတ်ခွဲကြည့်လိုက်ရင်...
၁။ အတိတ်ကို ဖြိုခွဲပါ (Deconstruct the Past):
"မနေ့က" ဆိုတာ ဘယ်မှာလဲ။ ပြန်ပြစမ်းပါ။ မရှိတော့ဘူး။
ခန္ဓာကိုယ်ထဲက ဆဲလ်တွေ သေသွားပြီ။ စိတ်တွေ ချုပ်သွားပြီ။
"အတိတ်ဆိုတာ မှတ်ဉာဏ် (Sañña) ထဲက အရိပ်ပဲ။ တကယ်မရှိဘူး"။
၂။ အနာဂတ်ကို ဖြိုခွဲပါ (Deconstruct the Future):
"မနက်ဖြန်" ဆိုတာ ဘယ်မှာလဲ။
မရောက်သေးဘူး။ စိတ်ကူး (Sankhara) ထဲက အိမ်မက်ပဲ။
"မနက်ဖြန်ဆိုတာ မရှိဘူး။ မနက်ဖြန် ရောက်ရင်လည်း အဲဒါ 'ဒီနေ့' (Today) ပဲ ဖြစ်နေလိမ့်မယ်"။
၃။ ပစ္စုပ္ပန်တည့်တည့်ကို ရှုပါ (Observe the Now):
တကယ်ရှိတာက "ယခု... ယခု... ယခု" ဆိုတဲ့ ခဏလေးတွေပဲ။
ရုပ်ရှင်ရုံမှာ ရုပ်ရှင်ကြည့်သလိုပေါ့။ ဖန်သားပြင်ပေါ်မှာ ပုံရိပ်တွေ ရွေ့နေသလို ထင်ရတယ်။ တကယ်တော့ ဖလင်ကွက် (Frames) လေးတွေ တစ်ကွက်ပြီး တစ်ကွက် ဖြတ်သွားတာ။
ဝိပဿနာ ရှုတယ်ဆိုတာ အဲဒီ ဖလင်ကွက်လေးတွေကို တစ်ကွက်ချင်း မြင်အောင် ကြည့်တာပါ။
"ဝင်လေ ထိတယ်... သိတယ်... ပျက်တယ်။ (တစ်ကွက်)"
"ထွက်လေ ထိတယ်... သိတယ်... ပျက်တယ်။ (တစ်ကွက်)"
အဲဒီလို တစ်ကွက်ချင်း (Frame by Frame) ဖြတ်ကြည့်လိုက်တဲ့အခါ... "အချိန်ကြာကြီး" (Continuity) ဆိုတာ ပျောက်သွားတယ်။ "စောင့်မျှော်စရာ" မလိုတော့ဘူး။ "လွမ်းဆွတ်စရာ" မလိုတော့ဘူး။
အဲဒီ (Verse 202) အရ... အတိတ် အနာဂတ်ကို တောင့်တတဲ့ တဏှာ ပြတ်သွားတဲ့အခါ... "ကာလဝိမုတ္တ" (အချိန်မှ လွတ်မြောက်ခြင်း) ဆိုတဲ့ ငြိမ်းချမ်းမှုကို ရရှိပါတယ်။
အချိန်ကို စကားလုံး ၃ လုံးနဲ့ ခွဲခြား သတ်မှတ်နိုင်ပါတယ်။
၁။ Dead Time (သေသွားသော အချိန်): အတိတ်ကာလ။ ပြုပြင်လို့ မရတော့ဘူး။ ပြန်ခေါ်လို့ မရတော့ဘူး။ အလောင်းကောင်ကြီး လိုပါပဲ။ ဒါကို ဖက်တွယ်ပြီး ငိုနေရင် ကိုယ်ပါ သေသွားလိမ့်မယ်။
၂။ Unborn Time (မမွေးသေးသော အချိန်): အနာဂတ်ကာလ။ ဗိုက်ထဲက ကလေးလိုပဲ။ ဘယ်လိုပုံစံ ထွက်လာမလဲ မသိနိုင်ဘူး။ ကြိုပြီး ပူပန်နေလို့ အလကားပဲ။
၃။ Living Time (ရှင်သန်နေသော အချိန်): ပစ္စုပ္ပန်ကာလ။ လက်ရှိ ဝင်လေ ထွက်လေလေး။ လက်ရှိ လုပ်နေတဲ့ အလုပ်။ ဒါပဲ ကိုယ်ပိုင်တယ်။ ဒါပဲ ပြုပြင်လို့ ရတယ်။
ဒါကြောင့် သူတော်ကောင်းတို့... "သေသွားတဲ့ အချိန်" ကို စွန့်ပါ။ "မမွေးသေးတဲ့ အချိန်" ကို မမျှော်ပါနဲ့။ "ရှင်သန်နေတဲ့ အချိန်" ကိုသာ တန်ဖိုးရှိရှိ အသုံးချပါ။
သေချာ စဉ်းစားကြည့်ပါဦး... သူတော်ကောင်းတို့။ လူတွေက "အချိန်ကို သတ်တယ်" (Killing Time) လို့ ပြောကြတယ်။ တကယ်တော့ အချိန်ကို သတ်တာ မဟုတ်ဘူး။ ကိုယ့်ရဲ့ "ဘဝ" ကို သတ်နေတာပါ။ ဘဝဆိုတာ အချိန်နဲ့ တည်ဆောက်ထားတာကိုး။
တစ်ခဏလေးကို သတိနဲ့ နေလိုက်တာဟာ... သံသရာတစ်ခုလုံးစာ အကျိုးရှိပါတယ်။
"တစ်နေ့လုံး အသက်ရှင်ပြီး ကုသိုလ်မလုပ်တာထက်၊ တစ်ခဏလေး အသက်ရှင်ပြီး တရားမြင်တာက ပိုမြတ်တယ်" (ဧကာဟံ ဇီဝိတံ သေယျော) လို့ ဘုရားရှင် ဟောခဲ့တာ ဒါပါပဲ။
ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ခုနက ဦးပဉ္ဇင်းတို့ "အချိန်" (Time) ဆိုတာ စိတ်က ဖန်တီးထားတဲ့ ပုံရိပ်ယောင် ပညတ်ချက်သာ ဖြစ်ကြောင်း၊ အတိတ်နဲ့ အနာဂတ်ကို စိတ်ရောက်နေခြင်းက ဒုက္ခဖြစ်စေပြီး၊ ပစ္စုပ္ပန်တည့်တည့်မှာ နေခြင်းကသာ စစ်မှန်တဲ့ ငြိမ်းချမ်းမှု ဖြစ်ကြောင်း သဘောပေါက်ခဲ့ကြပြီးပြီ။ အခု ဆက်လက်ပြီးတော့ အချိန်နဲ့ ပတ်သက်ပြီး စိတ်ဖိစီးမှု (Time Stress) ဖြစ်နေတဲ့ လူတစ်ယောက်ကို ဓမ္မနည်းလမ်းနဲ့ ဘယ်လို ကုစားခဲ့သလဲ ဆိုတာကို ရှင်းလင်းသွားအောင် ဥပမာသာဓက ဖြစ်ရပ်လေးတစ်ခုနဲ့ ပြောပြချင်တယ်။
ဒီနေရာမှာ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်မှာ ကြုံတွေ့ခဲ့ရတဲ့ ဖြစ်ရပ်လေးတစ်ခု (Case-2654) ကို ပြောပြပါမယ်။ တကယ်တော့ ဒါဟာ ခေတ်သစ် ကော်ပိုရိတ်လောက (Corporate World) မှာ အလုပ်လုပ်နေကြတဲ့ လူတိုင်း ကြုံတွေ့နေရတဲ့ ပြဿနာပါပဲ။
တစ်ခါတုန်းက ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်ကို ကုမ္ပဏီမန်နေဂျာ (Project Manager) လုပ်နေတဲ့ ဒကာကြီးတစ်ယောက် ရောက်လာတယ်။ သူ့ပုံစံက အမြဲတမ်း လောနေတယ်။ နာရီကို တစ်ချိန်လုံး ကြည့်တယ်။ စကားပြောရင်လည်း မြန်မြန်ပြောတယ်။ သူက ဦးပဉ္ဇင်းကို လျှောက်တယ်။
"ဆရာတော်... တပည့်တော် ရင်တွေ အရမ်းတုန်တယ်။ အချိန်မလောက်မှာ အရမ်းကြောက်တယ်။ Deadline တွေက လည်ပင်းရောက်နေပြီ။ အိပ်နေရင်တောင် နာရီသံ ကြားရင် လန့်နိုးတယ်။ တပည့်တော် ဘယ်လို လုပ်ရမလဲ။ အချိန်တွေကို ရပ်ထားလို့ မရဘူးလား" တဲ့။
သူ ခံစားနေရတာက "Chronophobia" (အချိန်ကို ကြောက်သောရောဂါ) သို့မဟုတ် "Time Anxiety" ပါပဲ။ သူ့ရဲ့ စိတ်ထဲမှာ အချိန်ကို "ရန်သူ" လို သဘောထားပြီး၊ ဓားနဲ့ လိုက်ခုတ်နေသလို ခံစားနေရတာ။
ဒီနေရာမှာ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်ရဲ့ မူဝါဒ (Policy 21, Article 21.3) ဖြစ်တဲ့ "စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ကျန်းမာရေးနှင့် အချိန်စီမံခန့်ခွဲမှု" (Mental Wellness & Time Management) ဆိုတဲ့ အချက်ကို အခြေခံပြီး သူ့ကို လမ်းပြပေးခဲ့ရတယ်။
ဦးပဉ္ဇင်းက သူ့ကို မေးလိုက်တယ်။
"ဒကာကြီး... ဒကာကြီးက အချိန်မလောက်ဘူးလို့ ပြောတယ်။ တကယ်တော့ အချိန်မလောက်တာလား၊ ဒကာကြီးရဲ့ 'လောဘ' (Greed) က များနေတာလား" လို့ မေးလိုက်တယ်။
သူက ကြောင်သွားတယ်။ "လောဘ ဟုတ်လား ဘုရား"။
"ဟုတ်တယ်။ တစ်နာရီ အတွင်းမှာ အလုပ် (၁၀) ခု ပြီးချင်တဲ့ လောဘ။ အနာဂတ်ကို လက်ရှိအချိန်မှာ ဆွဲယူချင်တဲ့ လောဘ။ အဲဒီ လောဘက ဒကာကြီးကို မောအောင် လုပ်နေတာ။ တကယ်တော့ နာရီလက်တံက သူ့အရှိန်နဲ့သူ ပုံမှန်သွားနေတာပဲ။ သူက ဒကာကြီးကို ဒုက္ခမပေးဘူး။ ဒကာကြီးရဲ့ စိတ်ကသာ 'မြန်မြန်... မြန်မြန်' ဆိုပြီး ကိုယ့်ကိုယ်ကို နှိပ်စက်နေတာ" လို့ ရှင်းပြလိုက်တယ်။
ပြီးတော့ ဦးပဉ္ဇင်းက "Relativity" (နှိုင်းရသဘော) နဲ့ ဆက်ရှင်းပြတယ်။
"အိုင်းစတိုင်း ပြောသလိုပဲ... ဒကာကြီး ပျော်နေတဲ့အချိန်ကျတော့ အချိန်က မြန်တယ်လို့ ထင်ရတယ်။ ဒုက္ခရောက်တဲ့အချိန်ကျတော့ နှေးတယ်လို့ ထင်ရတယ်။ အခု ဒကာကြီးက ပူလောင်နေတော့ တစ်မိနစ်က တစ်နာရီလို ကြာနေမှာပေါ့။
ကဲ... အခု နာရီကို ဖြုတ်ပြီး ဘေးနား ချထားလိုက်ပါ။ မျက်လုံးမှိတ်ပြီး ဝင်လေ ထွက်လေ (၁၀) ခါလောက် ရှုကြည့်ပါ။"
သူ လိုက်လုပ်တယ်။ ပြီးတော့ ဦးပဉ္ဇင်းက မေးတယ်။
"ဘယ်လိုလဲ... အသက်ရှူရတာ အချိန်လောက်ရဲ့လား"။
"လောက်ပါတယ် ဘုရား"။
"အေး... အဲဒါပဲ။ 'ပစ္စုပ္ပန်တည့်တည့်' မှာ နေရင် အချိန်က အမြဲတမ်း လောက်တယ်။ အနာဂတ်ကို လှမ်းကြည့်မှ မလောက်တာ။ ဒီတော့ တစ်ခါမှာ အလုပ်တစ်ခုပဲ လုပ် (One thing at a time)။ စားတဲ့အချိန် စားဖို့ပဲ စိတ်ထား။ လုပ်တဲ့အချိန် လုပ်ဖို့ပဲ စိတ်ထား။ စိတ်ကို 'Now' (ယခု) မှာပဲ ချထား။ အဲဒါဆိုရင် အချိန်ဆိုတဲ့ သရဲဘီလူး ပျောက်သွားလိမ့်မယ်" လို့ သင်ပေးလိုက်တယ်။
အဲဒီလို (Living in the Present) နည်းလမ်းကို သင်ပေးလိုက်တော့မှ သူ သက်ပြင်းချနိုင်သွားတယ်။ "မှန်ပါ့ ဆရာတော်... တပည့်တော်က မရောက်သေးတဲ့ မနက်ဖြန်တွေကို ပစ္စုပ္ပန်မှာ ထမ်းထားမိလို့ လေးလံနေတာကိုး" ဆိုပြီး သဘောပေါက်သွားတယ်။ နောက်ပိုင်း သူ အလုပ်လုပ်တဲ့အခါ "Mindful Working" (သတိဖြင့် လုပ်ကိုင်ခြင်း) ကို ကျင့်သုံးတော့ အလုပ်လည်း ပိုပြီး၊ စိတ်လည်း ပိုချမ်းသာလာတယ်လို့ ဆိုပါတယ်။
တွေ့လိုက်တယ် မဟုတ်လား... သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ "အချိန်" ဆိုတာ အသုံးပြုစရာ ကိရိယာ (Tool) တစ်ခုပါ၊ ကိုးကွယ်စရာ သခင် (Master) မဟုတ်သလို၊ ကြောက်စရာ သရဲ (Monster) လည်း မဟုတ်ပါဘူး။ "သတိ" ရှိတဲ့သူအတွက် အချိန်တိုင်းဟာ "မင်္ဂလာအချိန်" ပါပဲ။ "သတိ" မရှိတဲ့သူအတွက်တော့ အချိန်တိုင်းဟာ "သေမင်းရဲ့ ခြေလှမ်း" တွေပါပဲ။
ကိုင်း... ဒီလောက်ဆိုရင် ဒီနေ့ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ဟောကြားခဲ့တဲ့ "အချိန်နှင့် နှိုင်းရသဘောတရား" အကြောင်းအရာကို သစ္စာလေးပါး မြတ်တရားနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး နိဂုံးချုပ် ကြည့်လိုက်ကြစို့။
ယနေ့ ဟောကြားခဲ့တဲ့ အထဲမှာ...
ဖြစ်ပြီး ပျက်နေသော၊ မမြဲသော၊ ထိန်းချုပ်၍ မရသော ရုပ်နာမ် ဖြစ်စဉ်များနှင့် ကာလသုံးပါးသည် "ဒုက္ခသစ္စာ"။
အဲဒီ မရှိသော အတိတ် အနာဂတ် အချိန်ကာလများအပေါ် "ပြန်လိုချင်တယ်၊ ရောက်ချင်တယ်၊ စိုးရိမ်တယ်" ဟု စွဲလမ်းတောင့်တနေသော တဏှာဒိဋ္ဌိတို့သည် ဒုက္ခဖြစ်ကြောင်း "သမုဒယသစ္စာ"။
အဲဒီ တဏှာအစွဲများ ချုပ်ငြိမ်းပြီး အချိန်ကာလမှ လွတ်မြောက်ရာ (ကာလဝိမုတ္တ)၊ ဖြစ်ပျက်မှု ကင်းရာ ဖြစ်သော ငြိမ်းအေးခြင်း နိဗ္ဗာန်သည်သာ "နိရောဓသစ္စာ"။
အဲဒီ အချိန်လွတ် နိဗ္ဗာန်ကို ရောက်ဖို့အတွက် ပစ္စုပ္ပန်တည့်တည့်ကို ရှုမြင်သော ကာလာနုပဿနာ၊ သတိ၊ သမာဓိ၊ ပညာ မဂ္ဂင်တရားများကို ကျင့်ကြံခြင်းသည် "မဂ္ဂသစ္စာ"။
ဆိုပြီး သစ္စာလေးပါး တရားတော်မြတ်ကြီးကို ဆင်ခြင်နှလုံးသွင်းနိုင်ကြပါစေ။
နိဂုံးချုပ်အနေနဲ့ ဦးပဉ္ဇင်း ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သချင်တာကတော့... ဤသို့ ဟောကြားရသော ဓမ္မကုသိုလ်၊ နာကြားရသော သောတကုသိုလ် အစုစုတို့ကြောင့်... ယနေ့ တရားနာ ကြွရောက်လာကြသော သူတော်ကောင်း အပေါင်းတို့သည် အတိတ်ကို တွေး၍ မဆွေးကြပါစေနှင့်၊ အနာဂတ်ကို တွေး၍ မကြောက်ကြပါစေနှင့်၊ ပစ္စုပ္ပန်တည့်တည့်တွင် သတိဖြင့် နေထိုင်နိုင်ကြပါစေ၊ ကိုယ်၏ ကျန်းမာခြင်း၊ စိတ်၏ ချမ်းသာခြင်းတို့နှင့် ပြည့်စုံကာ... နောက်ဆုံးတွင် အချိန်ကာလ အားလုံးမှ လွတ်မြောက်ရာဖြစ်သော အမတနိဗ္ဗာန်သို့ ဧကန်မုချ ရောက်ရှိနိုင်ကြပါစေ ကုန်သတည်း။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက
The Office Of Siridantamahapalaka
The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.
နေ့စွဲ - ၂၀ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၃
ORCID: 0009-0000-0697-4760
Website: www.siridantamahapalaka.com
Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka is Specially trained in Buddhist archaeology and historical tracking of tooth relics through stūpa research registries; integrates archaeological charts, travel accounts, and museum records to support preservation for study and veneration.