Day: 115 | ၂၄ ဧပြီ ၂၀၂၃ | သံတမန်ရေးရာ (Diplomacy) | ဇာတက၊ ရာဇဒူတ | Multilateralism & Game Theory
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာ ရတနာမြတ်သုံးပါးနဲ့တကွ မိဘဆရာသမားတို့အား ရိုသေမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပူဇော်ပါ၏။ ယနေ့ ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၂၄ ရက်၊ သာသနာနှစ် ၂၅၆၆ ခုနှစ်၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၅ ခုနှစ်၊ မြန်မာနှစ်ဆန်း (၈) ရက်နေ့မှာ ကြွရောက်လာကြတဲ့ သူတော်ကောင်းအပေါင်းတို့... ကိုယ်စိတ်နှစ်ဖြာ ကျန်းမာချမ်းသာကြပါစေလို့ ဦးပဉ္ဇင်းက ရှေးဦးစွာ မေတ္တာပို့သလိုက်ပါတယ်နော်။ ဒီနေ့ဟာ ကုလသမဂ္ဂက သတ်မှတ်ထားတဲ့ "နိုင်ငံတကာ ဘက်စုံပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေးနှင့် ငြိမ်းချမ်းရေးသံတမန်နေ့" (International Day of Multilateralism and Diplomacy for Peace) ဖြစ်သလို၊ မနက်ဖြန် ကျရောက်မယ့် "ကမ္ဘာ့ငှက်ဖျားရောဂါနေ့" (World Malaria Day) အကြိုကာလလည်း ဖြစ်ပါတယ်။ နိုင်ငံတကာမှာ စစ်မီးတွေ ငြိမ်းပြီး၊ လူသားတွေလည်း ရောဂါဘေး ကင်းဝေးကြပါစေလို့ ဦးပဉ္ဇင်းက ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သလိုက်ပါတယ်။
ဒီနေ့ တရားမဟောခင်မှာ သံတမန်ကောင်းတစ်ယောက်ဟာ အခြေအနေကို "အနံ့ခံ" (Sensing the atmosphere) တတ်ရသလို၊ ကိုယ့်စိတ်အခြေအနေကို သတိနဲ့ အနံ့ခံတတ်အောင် 'ဃာနဓာတ်' (နံဓာတ်) ကို အသုံးပြုပြီး ကမ္မဋ္ဌာန်းလေး တစ်ခု စီးဖြန်းကြည့်ကြရအောင်။ မျက်စိကို မှိတ်၊ နှာခေါင်းကို ဖွင့်ထားပါ။ ပတ်ဝန်းကျင်က ရနံ့တစ်ခုခု (ပန်းနံ့၊ အမွှေးတိုင်နံ့၊ သို့မဟုတ် ရိုးရိုးလေနံ့) ကို ရှူရှိုက်လိုက်ပါ။ "နံတယ်... သိတယ်"။ အနံ့ဆိုတာ လေအောက်သာ မွှေးလေ့ရှိပေမဲ့၊ သူတော်ကောင်းတို့ရဲ့ "သီလအနံ့" (Sila-Gandha) ကတော့ လေညာ၊ လေအောက် အရပ်မျက်နှာ အားလုံး (Multilateral) ကို မွှေးပျံ့နိုင်ပါတယ်။ ဒီ "သီလ" ဆိုတဲ့ သံတမန်ကို စေလွှတ်ပြီး ကိုယ့်ပတ်ဝန်းကျင်ကို ငြိမ်းချမ်းရေး ရနံ့တွေ သင်းပျံ့သွားအောင် အာရုံပြုလိုက်ကြပါဦး။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... အခန်းတစ်ခန်းထဲမှာ အမွှေးတိုင် တစ်တိုင် ထွန်းလိုက်ရင် အနံ့က နေရာအနှံ့ ပျံ့သွားပြီး လူတိုင်းကို စိတ်ကြည်နူးစေသလိုပါပဲ။ "မေတ္တာ" ဆိုတာလည်း အနံ့လိုပဲ။ မျက်စိနဲ့ မမြင်ရပေမဲ့ ခံစားလို့ ရတယ်။ ဒီနေ့မှာ "ငါ့ရဲ့ နှုတ်ထွက်စကားတိုင်း၊ ငါ့ရဲ့ အပြုအမူတိုင်းဟာ သူတစ်ပါးအတွက် ငြိမ်းချမ်းရေး သံတမန် ဖြစ်ပါစေ" လို့ နှလုံးသွင်းလိုက်ပါ။
စိတ်ကလေး နူးညံ့သိမ်မွေ့သွားပြီဆိုရင် ဒီနေ့ရဲ့ ခေါင်းစဉ်ဖြစ်တဲ့ "သံတမန်ရေးရာ (Diplomacy)" ဆိုတဲ့ အကြောင်းအရာကို ခေတ်သစ် "ဂိမ်းသီအိုရီ" (Game Theory) နဲ့ "ဆက်သွယ်ရေးစိတ်ပညာ" (Psychology of Communication) ရှုထောင့်ကနေ အရင်ဆုံး လေ့လာကြည့်ကြရအောင်။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... သံတမန်ရေးရာဆိုတာ နိုင်ငံတွေကြားမှာ တိုက်ခိုက်မှု (War) မဖြစ်အောင် စကားလုံးတွေနဲ့ တားဆီးတဲ့ နည်းပညာပါပဲ။
သိပ္ပံပညာမှာ 'Game Theory' ဆိုတာ ရှိတယ်။ အထူးသဖြင့် 'Prisoner’s Dilemma' လို အခြေအနေမျိုးပေါ့။ နှစ်ဖက်စလုံးက ကိုယ့်အတ္တ (Self-interest) ကိုပဲ ကြည့်ရင် နှစ်ဖက်စလုံး ရှုံးကြတယ် (Lose-Lose)။ ဒါပေမဲ့ နှစ်ဖက်စလုံးက ယုံကြည်မှုနဲ့ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရင် နှစ်ဖက်စလုံး နိုင်ကြတယ် (Win-Win)။ ဒါကို 'Nash Equilibrium' (နက်ရှ် မျှခြေ) လို့ ခေါ်ပါတယ်။ "Multilateralism" (ဘက်စုံဝါဒ) ဆိုတာ တစ်နိုင်ငံတည်း ကောင်းစားရေး မဟုတ်ဘဲ၊ အားလုံးပါဝင်တဲ့ "Non-Zero-Sum Game" (တစ်ဖက်သတ် အနိုင်ယူခြင်း မဟုတ်သော ကစားကွက်) ကို ဖန်တီးတာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ခန္ဓာကိုယ်ထဲမှာ 'Hormones' (ဟော်မုန်း) နဲ့ 'Neurotransmitters' (အာရုံကြော ပို့ဆောင်ရေးပစ္စည်း) တွေဟာ သံတမန်တွေပါပဲ။ ဥပမာ- အင်ဆူလင် (Insulin) ဟော်မုန်းက သွေးထဲက သကြားဓာတ်ကို ဆဲလ်တွေဆီ သတင်းပို့ပေးလို့ ခန္ဓာကိုယ် ငြိမ်းချမ်းတာ။ အကယ်၍ သံတမန် အလုပ်မလုပ်ရင် ဆီးချိုရောဂါ (War inside body) ဖြစ်တော့တာပဲ။ လောကမှာလည်း သံတမန်တွေ၊ စကားကောင်း ပြောသူတွေ မရှိရင် အငြင်းပွားမှု (Inflammation) တွေ ဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာကြီး ဖျားနာမှာပါ။
"အရှင်ဘုရား... စကားတစ်ခွန်းနဲ့ ရန်ငြိမ်းတယ် ဆိုတာ တကယ်လား" ပေါ့။ တကယ်ပါ ဒကာကြီး။ သမိုင်းမှာ စကားမှားလို့ စစ်ဖြစ်တာတွေ ရှိသလို၊ စကားမှန်လို့ စစ်ငြိမ်းတာတွေ အများကြီးပါ။ သိပ္ပံနည်းကျ ပြောရရင် စကားလုံး (Words) တွေဟာ ဦးနှောက်ရဲ့ Amygdala (ကြောက်ရွံ့မှု/ဒေါသ စင်တာ) ကို လှုံ့ဆော်နိုင်သလို၊ Prefrontal Cortex (ဆင်ခြင်တုံတရား စင်တာ) ကိုလည်း လှုံ့ဆော်နိုင်ပါတယ်။ "သံတမန်ကောင်း" ဆိုတာ တစ်ဖက်သားရဲ့ Amygdala ကို ငြိမ်အောင်လုပ်ပြီး၊ Cortex ကို အလုပ်လုပ်အောင် "Signal" ပေးနိုင်သူ (Signaling Theory) ဖြစ်ပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။
အခု သိပ္ပံပညာက ပြတဲ့ Game Theory နဲ့ Signaling သဘောတရားတွေကို နားလည်ထားမှသာလျှင် ဘုရားရှင်ဟောတဲ့ 'ရာဇဒူတ' (Royal Envoy) ဂုဏ်ရည်နဲ့ 'အနုတ္တရံ ပုညက္ခေတ္တံ' ဂုဏ်တော်ရဲ့ အနှစ်သာရကို ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပိုပြီး ထိုးထွင်းသိမြင်နိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။ သံတမန်ကောင်းသည် ငြိမ်းချမ်းရေးကို ဆောင်ကြဉ်းပုံကို ပါဠိတော် အနက်ဖွင့်ဆိုချက်တွေနဲ့ ဆက်ပြီး လေ့လာကြည့်ကြရအောင်...။
ကိုင်း... ရှေ့မှာ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ "Game Theory" (ဂိမ်းသီအိုရီ) အရ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ခြင်း (Cooperation) ဟာ အကောင်းဆုံး ရလဒ် (Win-Win) ဖြစ်ကြောင်း ပြောခဲ့ပြီးပြီနော်။ အခု အဲဒီအချက်ကို တို့ဘုရားရှင်ရဲ့ ဇာတ်တော်ကြီးတွေမှာ ပါဝင်တဲ့ "ရာဇဒူတ" (မင်းစေတမန်) သဘောတရားနဲ့ ချိန်ထိုးပြီး အနှစ်သာရကို ရှာကြည့်ကြရအောင်။ ဘုရားလောင်းဟာ ဘဝပေါင်းများစွာမှာ ပညာရှိ သံတမန် (Wise Envoy) အဖြစ် ကျင်လည်ခဲ့ပြီး၊ စစ်ဖြစ်ခါနီး တိုင်းပြည်တွေကို စကားအလိမ္မာနဲ့ တားဆီးပေးခဲ့ပါတယ်။
သံတမန်ကောင်း တစ်ယောက်မှာ ရှိရမယ့် အင်္ဂါ (၈) ပါးကို ဝိနည်းတော်မှာ ဟောထားတယ်။ (၁) နားထောင်တတ်ခြင်း၊ (၂) သူတစ်ပါး နားလည်အောင် ပြောဆိုတတ်ခြင်း၊ (၃) အဓိပ္ပာယ်ကို ဆောင်နိုင်ခြင်း၊ (၄) မှတ်သားနိုင်ခြင်း၊ (၅) အမှားအမှန် ခွဲခြားသိခြင်း၊ (၆) သူတစ်ပါး ပြောတာကို လက်ခံနိုင်ခြင်း၊ (၇) အကျိုးစီးပွားကို လိုလားခြင်း၊ (၈) ရန်မလိုခြင်း။ ဒါဟာ ရှေးခေတ် "Diplomatic Protocol" (သံတမန် ကျင့်ဝတ်) ပါပဲ။
ဒီနေရာမှာ မဟာသရဏဂုံတော်ကြီးရဲ့ (၂၄) ပုဒ်မြောက် (Verse 24) ဖြစ်တဲ့ သံဃာ့ဂုဏ်တော် "အနုတ္တရံ ပုညက္ခေတ္တံ လောကဿ" (မြတ်စွာဘုရား၏ တပည့်သား သံဃာတော်အပေါင်းသည် သတ္တဝါအပေါင်းတို့၏ ကောင်းမှုမျိုးစေ့ စိုက်ပျိုးရာ အတုမရှိသော လယ်ယာမြေကောင်း ဖြစ်တော်မူပါပေ၏) ဆိုတဲ့ ဂုဏ်တော် (နံပါတ် ၉) နဲ့ သံတမန်ရေးရာကို ချိတ်ဆက်ကြည့်ရအောင်။ 'လောကဿ' ဆိုတာ "ကမ္ဘာလောကကြီး တစ်ခုလုံးအတွက်" (For the whole world) လို့ အဓိပ္ပာယ်ရပါတယ်။ ဒါဟာ "Multilateralism" (ဘက်စုံဝါဒ) ပါပဲ။ သံဃာတော်တွေဟာ လူမျိုးတစ်မျိုးတည်း၊ နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံတည်းအတွက် မဟုတ်ဘဲ၊ လောကကြီးတစ်ခုလုံး ငြိမ်းချမ်းဖို့အတွက် "Punyakhetta" (Peace Field / Merit Field) ကြီးကို ဖွင့်လှစ်ထားတာ ဖြစ်ပါတယ်။ ကမ္ဘာ့နိုင်ငံတွေက ကုလသမဂ္ဂမှာ စုပြီး ဆွေးနွေးကြသလို၊ သတ္တဝါတွေက သံဃာ့ဘောင်မှာ စုပြီး ကုသိုလ်မျိုးစေ့ ချကြတာပါ။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... လယ်ယာမြေကောင်းမှာ မျိုးစေ့ချရင် အပင်သန်သလို၊ ငြိမ်းချမ်းရေး လိုလားတဲ့ သံဃာ (Peace Diplomats) တွေဆီမှာ လှူဒါန်း ဆည်းကပ်ရင် ငြိမ်းချမ်းရေး အသီးအပွင့်တွေ ဝေဆာပါတယ်။ သံဃာတော်တွေဟာ "ဓမ္မသံတမန်" (Dhamma Ambassadors) တွေအနေနဲ့ လောဘ၊ ဒေါသ စစ်ပွဲတွေကို ရပ်တန့်ပေးနေသူတွေ ဖြစ်ပါတယ်။
ကိုင်း... အခု ဝိပဿနာ ရှုကွက်ဘက်ကို တိုးကြည့်ကြရအောင်။ ဒီနေ့ရဲ့ အဓိက အာရုံက 'ဃာနဓာတ်' (နံဓာတ်) ကို အသုံးပြုပြီး၊ အနံ့အာရုံကနေတဆင့် သံတမန်ရေးရာ သဘောကို ရှုမှတ်ဖို့ပဲ။
ရှုကွက်မှာ အဆင့် (၅) ဆင့် ရှိတယ်။ (၁) ဒွါရ - ဃာနဒွါရ (နှာခေါင်း)။ (၂) အာရုံ - ဂန္ဓာရုံ (အနံ့)။ (၃) ဝိညာဉ် - ဃာနဝိညာဉ် (နံသိစိတ်)။ (၄) ဖဿ - လေ၊ အနံ့နှင့် နှာခေါင်း ထိတွေ့မှု။ (၅) သမ္မာဝါစာ - ကောင်းသောစကား (အမွှေးနံ့) ကို ဆောင်ခြင်း။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... အနံ့ဆိုးတစ်ခု ရလိုက်ရင် နှာခေါင်းရှုံ့မိပြီး စိတ်ပျက်သွားသလို၊ စကားဆိုး (Bad Diplomacy) ပြောလိုက်ရင် တစ်ဖက်လူ စိတ်ပျက်ပြီး ရန်လိုလာတယ်။ အမွှေးနံ့ရရင် စိတ်ကြည်နူးသလို၊ စကားကောင်း (Good Diplomacy) ပြောရင် ရန်ပြေတယ်။
၁။ "နံတယ်... သိတယ်"။
၂။ အနံ့မော်လီကျူးတွေက နှာခေါင်းထဲ ဝင်လာတယ်။
၃။ "ဒီအနံ့က ဘယ်က လာသလဲ"။ လေယူဆောင်လာတာ။
၄။ "ငါ့ရဲ့ စကားသံကကော ဘယ်လို အနံ့ (Vibe) ထွက်နေသလဲ"။ ဒေါသအနံ့ ထွက်နေသလား၊ မေတ္တာအနံ့ ထွက်နေသလား။
ကိုယ့်ကိုယ်ကို "ငါဟာ ငြိမ်းချမ်းရေး သံတမန်" လို့ သဘောထားပြီး၊ ဝင်လေထွက်လေ တိုင်းမှာ မေတ္တာဓာတ်ကို ထည့်ပေးလိုက်ပါ။ ထွက်သွားတဲ့ လေတိုင်းမှာ "ကမ္ဘာကြီး ငြိမ်းချမ်းပါစေ" ဆိုတဲ့ Message ပါသွားပါစေ။
"အရှင်ဘုရား... တစ်ဖက်က ရန်လိုနေရင် ကိုယ်က ဘယ်လို သံတမန် လုပ်ရမလဲ" ပေါ့။ အဲဒါကြောင့် "ဃာနဓာတ်" (Sensing) လိုတာပေါ့။ အနံ့ခံကြည့်ပါ။ သူ ဘာလိုချင်နေတာလဲ။ သူ့ရဲ့ "Need" (လိုအပ်ချက်) ကို သိမှ ညှိလို့ရမယ်။ ပြီးရင် "ခန္တီ" (Patience) နဲ့ တုံ့ပြန်ပါ။ မီးလောင်ရာ လေပင့် မလုပ်ဘဲ၊ မီးလောင်ရာ ရေပက် (Water Diplomacy) လုပ်မှ ငြိမ်းချမ်းမှာပါ။
ဒိဋ္ဌိဖြုတ်ဟောစဉ်ကို ဆက်ကြည့်ရအောင်။ လူတွေမှာ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ဆိုတာ အမြဲ ကပ်ပါနေတယ်။ "ငါ့နိုင်ငံ၊ ငါ့လူမျိုး၊ ငါ့အယူအဆ" ဆိုတဲ့ "အုပ်စုစွဲ" (Group Bias) ဟာ ဒိဋ္ဌိပဲ။ တကယ်တော့ နိုင်ငံနယ်နိမိတ် (Borders) တွေဆိုတာ မြေပုံပေါ်မှာ လူတွေ မျဉ်းဆွဲထားတဲ့ "ပညတ်" (Concept) တွေပါ။ အာကာသထဲက ကြည့်ရင် နယ်နိမိတ် မမြင်ရဘူး။ ကမ္ဘာမြေ (Earth) ပဲ မြင်ရတယ်။
မျက်လှည့်ပြသူရဲ့ ဥပမာကို သုံးကြည့်စို့။ မျက်လှည့်ဆရာက စည်းဝိုင်းတွေ ဆွဲပြီး အကွဲကွဲအပြားပြား ဖြစ်အောင် လုပ်ပြသလို၊ 'မာန' က လူသားအချင်းချင်းကို ခွဲခြားထားတာ။ တကယ်တော့ အားလုံးဟာ "ဒုက္ခ" (Suffering) ဆိုတဲ့ တူညီတဲ့ ပြဿနာကို ရင်ဆိုင်နေရတဲ့ "မိတ်ဆွေ" တွေချည်းပါပဲ။ "ငါ သူ တစ်ပါး" မရှိ၊ ရုပ်နာမ်မျှသာ လို့ သိရင် သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ပြုတ်ပါတယ်။
သဿတဒိဋ္ဌိ ဆိုတာကတော့ "ငါတို့ အင်ပါယာကြီး ထာဝရ တည်တံ့မယ်" လို့ ထင်တာ။ သမိုင်းကို ကြည့်ပါ၊ ဘယ်အင်ပါယာမှ ထာဝရ မဟုတ်ဘူး။ ရောမအင်ပါယာလည်း ပျက်ခဲ့ပြီ။ အရာရာ ပြောင်းလဲနေတယ်။ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ ဆိုတာကတော့ "ငြိမ်းချမ်းရေး စကားပြောလည်း ဘာထူးမှာလဲ၊ သေရင် ပြီးတာပဲ" လို့ ယူတာ။ မဟုတ်ဘူး... "စကားတစ်ခွန်းဖြင့် ရန်ငြိမ်းနိုင်သည်"။ အဲဒီ ငြိမ်းချမ်းမှုက မျိုးဆက်ပေါင်းများစွာကို အကျိုးပြုသလို၊ ကိုယ့်သံသရာခရီးကိုလည်း ဖြောင့်ဖြူးစေတယ်။ အကြောင်းအကျိုးကို သိရင် ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ ပြုတ်ပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။
အလုပ်ပေး ရှုကွက်အနေနဲ့ ပြောရရင်... "သံတမန်ကောင်းသည် ငြိမ်းချမ်းရေးကို ဆောင်ကြဉ်း"။ တစ်ယောက်ယောက်နဲ့ စကားပြောတိုင်း "ငါဟာ ဓမ္မသံတမန် (Dhamma Envoy) ဖြစ်တယ်" လို့ နှလုံးသွင်းပါ။ အနံ့တစ်ခု ရတိုင်း "သီလအနံ့ မွှေးပါစေ" လို့ အဓိဋ္ဌာန်ပြုပါ။ "အနုတ္တရံ ပုညက္ခေတ္တံ" ဂုဏ်တော်ကို ပွားများရင်း၊ လောကလယ်ယာမြေမှာ ငြိမ်းချမ်းရေး မျိုးစေ့တွေ စိုက်ပျိုးပါ။
ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... အခု ဦးပဉ္ဇင်း ဟောခဲ့တဲ့ 'Diplomacy' (သံတမန်ရေးရာ)၊ Game Theory (ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှု) နဲ့ အနုတ္တရံ ပုညက္ခေတ္တံ ဂုဏ်တော်တွေကို လက်တွေ့ဘဝမှာ ဘယ်လို အသုံးချရမလဲဆိုတာ ပိုပြီး မျက်စိထဲ မြင်သွားအောင် တို့ Hswagata ပြတိုက်ရဲ့ မှတ်တမ်းတစ်ခုဖြစ်တဲ့ Case-2515 (Template T241) လေးကို ပြောပြချင်ပါတယ်။ ဒါကတော့ ပြတိုက်ရဲ့ "နိုင်ငံတကာ ဧည့်သည်တော်များ နားနေဆောင်" (International Lounge) မှာ ဖြစ်ပွားခဲ့တဲ့ ယဉ်ကျေးမှု ပဋိပက္ခလေးပေါ့။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... ပြတိုက်မှာ နိုင်ငံစုံက ဧည့်သည်တွေ လာကြတယ်။ တစ်ရက်မှာ အုပ်စုနှစ်စု ထိပ်တိုက် တွေ့ကြတယ်။ တစ်ဖက်က အရှေ့တိုင်း ဧည့်သည်တွေ (ဥပမာ - မြန်မာ/ထိုင်း) က ဖိနပ်ချွတ်ပြီး ကြမ်းပြင်ပေါ်မှာ ထိုင်ချင်ကြတယ်။ နောက်တစ်ဖက်က အနောက်တိုင်း ဧည့်သည်တွေက ဖိနပ်စီးပြီး ကုလားထိုင်နဲ့ ထိုင်ချင်ကြတယ်။ ပြဿနာက သူတို့ လုနေတဲ့ နေရာက တစ်နေရာတည်း (Resource Conflict)။
အရှေ့တိုင်းသားတွေက "ဒီနေရာက ဘုရားရိပ်၊ ဖိနပ်မစီးရဘူး" လို့ ပြောတယ်။ အနောက်တိုင်းသားတွေက "ဒါ Public Area (အများပိုင်နေရာ) ပဲ၊ ငါတို့ အဆင်ပြေသလို နေမယ်" လို့ ပြောတယ်။ ဘာသာစကား အခက်အခဲ (Language Barrier) ကြောင့် တစ်ဖက်နဲ့ တစ်ဖက် အော်ကြီးဟစ်ကျယ် ဖြစ်လာပြီး၊ "Culture War" (ယဉ်ကျေးမှု စစ်ပွဲ) လေး ဖြစ်လုဆဲဆဲ အခြေအနေပေါ့။ လေထုက တင်းမာပြီး "ဒေါသအနံ့" (Smell of Tension) တွေ ထွက်နေပြီ။
ဒီနေရာမှာ တို့ပြတိုက်ရဲ့ Policy 22 (Visitor Experience & Hospitality) နဲ့ Article 22.2 ဖြစ်တဲ့ "ဧည့်သည်တော်များအကြား ပဋိပက္ခ ဖြေရှင်းခြင်းနှင့် သံတမန်နည်းကျ ကိုင်တွယ်ခြင်း" (Diplomatic Conflict Resolution) ကို အသက်သွင်းရမယ့် အချိန်ပဲ။ ဦးပဉ္ဇင်းက အဲဒီနေရာကို ရောက်သွားပြီး 'Rajaduta' (ရာဇဒူတ) အဖြစ် ဝင်ရောက် ဖြန်ဖြေရတယ်။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... ဦးပဉ္ဇင်းက နှစ်ဖက်စလုံးကို ပြုံးပြပြီး အရင်ဆုံး "Metta" (မေတ္တာ) အနံ့ လွှတ်လိုက်တယ်။ ပြီးတော့ Game Theory အရ "Win-Win" ဖြစ်မယ့် နည်းလမ်းကို ရှာတယ်။ အနောက်တိုင်းသားတွေကို "ဒကာတို့... ဒီဘက်ခြမ်းမှာ ကုလားထိုင်တွေ စီပေးမယ်၊ ဖိနပ်စီးလို့ ရတယ်" လို့ ပြောပြီး နေရာခွဲပေးလိုက်တယ်။ အရှေ့တိုင်းသားတွေကို "ဒကာတို့... ဒီဘက်ခြမ်းမှာ ကော်ဇောခင်းပေးမယ်၊ ဖိနပ်ချွတ်ပြီး အေးဆေး နေလို့ရတယ်" လို့ စီစဉ်ပေးလိုက်တယ်။
ပြီးတော့ အရေးကြီးဆုံး "One Word" (စကားတစ်ခွန်း) ကို ပြောလိုက်တယ်။ "We are all seeking Peace here" (ငါတို့အားလုံး ဒီကို ငြိမ်းချမ်းဖို့ လာကြတာပါ) တဲ့။ အဲဒီ စကားတစ်ခွန်းက သူတို့ရဲ့ 'Common Ground' (တူညီသော ရည်ရွယ်ချက်) ကို ထိသွားတယ်။ အဲဒီအခါကျမှ နှစ်ဖက်စလုံးက တစ်ယောက်ကို တစ်ယောက် ပြုံးပြပြီး၊ အနောက်တိုင်းသားတွေက သူတို့ရဲ့ ရေဘူးတွေကို အရှေ့တိုင်းသားတွေကို ကမ်းပေး၊ အရှေ့တိုင်းသားတွေက သူတို့ရဲ့ မုန့်တွေကို ပြန်ဝေမျှနဲ့ "Multilateral Cooperation" (ဘက်စုံ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှု) ဖြစ်သွားကြတယ်။
ဒီဖြစ်ရပ်ကနေ တို့ ဘာသင်ခန်းစာ ရသလဲဆိုတော့... "သံတမန်ကောင်းသည် ငြိမ်းချမ်းရေးကို ဆောင်ကြဉ်း" ဆိုတာ အမှန်ပါပဲ။ ပဋိပက္ခ ဖြစ်နေတဲ့ လူတွေကြားမှာ ကိုယ်က ဒေါသနဲ့ ဝင်ပါမယ့်အစား၊ "Solution" (အဖြေ) ကို ရှာပေးတဲ့ သံတမန် ဖြစ်အောင် ကြိုးစားပါ။ ကိုယ့်ရဲ့ စကားတစ်ခွန်း၊ အပြုအမူတစ်ခုက ရန်ကို ငြိမ်းစေနိုင်ပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။
ကိုင်း... ဒီနေ့ ဟောကြားခဲ့တဲ့ တရားတော်ကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ ပြန်ပြီး ခြုံငုံကြည့်ကြရအောင်။
အမြင်မတူမှု၊ ယဉ်ကျေးမှု ကွဲပြားမှုကြောင့် ဖြစ်ရတဲ့ ပဋိပက္ခ၊ စိတ်ဝမ်းကွဲမှု ဒုက္ခတွေဟာ 'ဒုက္ခသစ္စာ' ပဲ။
ကိုယ့်အမြင်၊ ကိုယ့်နည်းလမ်းကိုမှ အမှန်ထင်ပြီး တစ်ဖက်သားကို လက်မခံနိုင်တဲ့ မာန၊ အတ္တ (Ego/Nationalism) တွေဟာ 'သမုဒယသစ္စာ' ပဲ။
ရန်လိုမှုတွေ ချုပ်ငြိမ်းပြီး၊ အားလုံး သဟဇာတဖြစ်စွာ (Harmony) အတူယှဉ်တွဲ နေထိုင်နိုင်သော အခြေအနေ၊ နိဗ္ဗာန်ဓာတ်သည် 'နိရောဓသစ္စာ' ပေါ့။
အဲဒီ ငြိမ်းချမ်းမှုကို ရဖို့အတွက် သမ္မာဝါစာ (မှန်ကန်စွာ ပြောဆိုခြင်း)၊ ဃာနဓာတ်ဖြင့် အခြေအနေကို သတိပြုခြင်း၊ မေတ္တာပွားခြင်း ဆိုတဲ့ မဂ္ဂင်လမ်းစဉ်ဟာ 'မဂ္ဂသစ္စာ' ပဲ ဖြစ်ပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။
ဒါကြောင့် သူတော်ကောင်းတို့လည်း နိုင်ငံတကာ သံတမန်ရေးရာနေ့မှာ ကိုယ့်ပတ်ဝန်းကျင်၊ ကိုယ့်မိသားစု၊ ကိုယ့်လုပ်ငန်းခွင်မှာ "ငြိမ်းချမ်းရေး သံတမန်" လေးတွေ ဖြစ်အောင် ကျင့်ကြံပါ။ မနက်ဖြန် ကျရောက်မယ့် "ကမ္ဘာ့ငှက်ဖျားရောဂါနေ့" အတွက်လည်း ဆုတောင်းပေးရင်း၊ လောကကြီးမှာ ရောဂါဘေး၊ စစ်ဘေး အန္တရာယ်တွေ ကင်းဝေးပြီး ဘက်စုံငြိမ်းချမ်းမှု (Multilateral Peace) ကို တည်ဆောက်နိုင်ကြပါစေ။
ဒီနေ့ ဟောကြားခဲ့တဲ့ ဓမ္မအလျှောက် အားလုံးပဲ စကားတစ်ခွန်းဖြင့် ရန်ငြိမ်းနိုင်သူ၊ မေတ္တာသံတမန် ဖြစ်သူ၊ နိဗ္ဗာန်ငြိမ်းချမ်းရေးကို ရရှိသူများ ဖြစ်ကြပါစေကုန်သတည်း။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက
The Office Of Siridantamahapalaka
The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.
နေ့စွဲ - ၂၄ ဧပြီ ၂၀၂၃
ORCID: 0009-0000-0697-4760
Website: www.siridantamahapalaka.com
Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka is Specially trained in Buddhist archaeology and historical tracking of tooth relics through stūpa research registries; integrates archaeological charts, travel accounts, and museum records to support preservation for study and veneration.
