Day: 121 | ၃၀ ဧပြီ ၂၀၂၃ | ဧပြီလ သုံးသပ်ချက် (Time Audit) | အဘိဓမ္မ၊ ကာလဝိမုတ္တ | Chronobiology & Productivity

 

Day: 121 | ၃၀ ဧပြီ ၂၀၂၃ | ဧပြီလ သုံးသပ်ချက် (Time Audit) | အဘိဓမ္မ၊ ကာလဝိမုတ္တ | Chronobiology & Productivity

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာ ရတနာမြတ်သုံးပါးနဲ့တကွ မိဘဆရာသမားတို့အား ရိုသေမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပူဇော်ပါ၏။ ယနေ့ ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၃၀ ရက်၊ သာသနာနှစ် ၂၅၆၆ ခုနှစ်၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၅ ခုနှစ်၊ မြန်မာနှစ်ဆန်း (၁၄) ရက်နေ့မှာ ကြွရောက်လာကြတဲ့ သူတော်ကောင်းအပေါင်းတို့... ကိုယ်စိတ်နှစ်ဖြာ ကျန်းမာချမ်းသာကြပါစေလို့ ဦးပဉ္ဇင်းက ရှေးဦးစွာ မေတ္တာပို့သလိုက်ပါတယ်နော်။ ဒီနေ့ဟာ ဧပြီလရဲ့ နောက်ဆုံးရက် ဖြစ်ပါတယ်။ သင်္ကြန်ကာလ၊ နှစ်သစ်ကူးကာလတွေကို ဖြတ်သန်းခဲ့ပြီးပြီမို့ "ဧပြီလ ကုသိုလ်စာရင်း" ကို ပြန်လည် စစ်ဆေးပြီး၊ မေလ (May) ကို အားအင်သစ်တွေနဲ့ ကြိုဆိုနိုင်ကြပါစေလို့ ဦးပဉ္ဇင်းက ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သလိုက်ပါတယ်။

ဒီနေ့ တရားမဟောခင်မှာ ကုန်လွန်သွားတဲ့ အချိန်တွေကို ပြန်လည်သုံးသပ်ရင်း၊ လက်ရှိ ပစ္စုပ္ပန်တည့်တည့်မှာ တည်ရှိနေတဲ့ 'ကာယဓာတ်' (ထိဓာတ်) ကို အသုံးပြုပြီး ကမ္မဋ္ဌာန်းလေး တစ်ခု စီးဖြန်းကြည့်ကြရအောင်။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... အတိတ်ဆိုတာ ပြီးသွားပြီ (Memory)၊ အနာဂတ်ဆိုတာ မရောက်သေးဘူး (Imagination)။ တကယ်လက်တွေ့ ရှိနေတာက "ယခု" (Now) ပါပဲ။ ကိုယ့်လက်ဖဝါး နှစ်ဖက်ကို ထိကြည့်လိုက်ပါ။ "ထိတယ်... သိတယ်"။ ဒီ အထိအတွေ့ (Touch) ဟာ ယခု ခဏမှာပဲ ဖြစ်တာပါ။ အတိတ်က အထိကို ပြန်ထိလို့ မရဘူး။ အနာဂတ်က အထိကို ကြိုထိလို့ မရဘူး။ "ခန္ဓာကိုယ်က ပစ္စုပ္ပန်၊ စိတ်က အတိတ်နဲ့ အနာဂတ်" ဖြစ်မနေရအောင်၊ ကာယဓာတ်ကို အသုံးပြုပြီး စိတ်ကို ပစ္စုပ္ပန်တည့်တည့်မှာ ကျောက်ချထားလိုက်ကြပါဦး။

စိတ်ကလေး တည်ငြိမ်ပြီး ပစ္စုပ္ပန်ကို ရောက်သွားပြီဆိုရင် ဒီနေ့ရဲ့ ခေါင်းစဉ်ဖြစ်တဲ့ "အချိန်စာရင်း စစ်ဆေးခြင်း (Time Audit)" ဆိုတဲ့ အကြောင်းအရာကို ခေတ်သစ် "အချိန်စီမံခန့်ခွဲမှု" (Time Management) နဲ့ "ဇီဝနာရီ သိပ္ပံ" (Chronobiology) ရှုထောင့်ကနေ အရင်ဆုံး လေ့လာကြည့်ကြရအောင်။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... စီးပွားရေးလုပ်ငန်းတွေမှာ လကုန်ရင် ငွေစာရင်းစစ် (Financial Audit) လုပ်ကြတယ်။ အမြတ်ဘယ်လောက်၊ အရှုံးဘယ်လောက်ပေါ့။

ဘဝမှာကျတော့ "ငွေ" ထက် တန်ဖိုးရှိတာက "အချိန်" (Time) ပါ။ ဒါကြောင့် "Time Audit" လုပ်ဖို့ လိုပါတယ်။ ဧပြီလ တစ်လလုံး ငါ ဘာတွေ လုပ်ခဲ့သလဲ။ သင်္ကြန်မှာ ပျော်ပါးရင်း အချိန်ကုန်ခဲ့သလား၊ တရားအားထုတ်ရင်း အမြတ်ထွက်ခဲ့သလား။ သိပ္ပံပညာမှာ 'Circadian Rhythm' (ဇီဝနာရီ) ဆိုတာ ရှိတယ်။ လူ့ခန္ဓာကိုယ်ဟာ နေဝင်၊ နေထွက် အချိန်နဲ့အညီ ဟော်မုန်းတွေ ထုတ်လုပ်ပြီး အလုပ်လုပ်ပါတယ်။ အချိန်မှန် အိပ်၊ အချိန်မှန် စား၊ အချိန်မှန် လုပ်မှသာ ကျန်းမာရေး ကောင်းတာပါ။ အချိန်ကို ဖောက်ဖျက်ရင် (ဥပမာ- ညဘက် မအိပ်ဘဲ နေရင်)၊ ခန္ဓာကိုယ်ရဲ့ စနစ်တွေ ပျက်စီးပြီး "ဇီဝအကြွေး" (Biological Debt) တင်သွားတတ်ပါတယ်။

ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ဘဏ်စာရင်းထဲက ငွေက ကုန်သွားရင် ပြန်ရှာလို့ ရတယ်။ ဒါပေမဲ့ "အချိန်" ဆိုတဲ့ ဘဏ်စာရင်းကတော့ နေ့တိုင်း ထုတ်သုံးနေရပြီး၊ ပြန်ဖြည့်လို့ မရပါဘူး။ အိုင်းစတိုင်းရဲ့ နှိုင်းရသီအိုရီ (Relativity) အရ အချိန်ဆိုတာ နှိုင်းရသဘော (Relative) ဖြစ်ပေမဲ့၊ လူ့ဘဝသက်တမ်း (Lifespan) ကတော့ အကန့်အသတ် ရှိပါတယ်။ ဧပြီလ (၃၀) ရက် ကုန်ဆုံးသွားခြင်းဟာ သေမင်းဆီကို ခြေတစ်လှမ်း တိုးသွားတာပါပဲ။ ဒါကြောင့် "အချိန်ကို အကျိုးရှိစွာ သုံးတတ်ပါစေ" ဆိုတာ သတိပေးနှိုးဆော်ချက် ဖြစ်ပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။

ဒီနေရာမှာ ဒကာကြီးတစ်ယောက်က မေးစရာ ရှိတာက "အရှင်ဘုရား... အချိန်ရှိခိုက် လုံ့လစိုက် ဆိုပေမဲ့၊ နိဗ္ဗာန်ကျတော့ အချိန်မရှိဘူး (Timeless) ဆို၊ အဲဒါ ဘယ်လိုလဲ" ပေါ့။ မှန်ပါတယ်။ အဘိဓမ္မာမှာ 'ကာလဝိမုတ္တ' (Time-freed) ဆိုတာ ရှိတယ်။ ရုပ်နဲ့ နာမ် ဖြစ်ပျက်နေသရွေ့ "အချိန်" (Time) ဆိုတဲ့ ပညတ် ရှိနေဦးမှာပဲ။ နိဗ္ဗာန်ရောက်မှသာ ဖြစ်ခြင်း၊ ပျက်ခြင်း မရှိတော့လို့ "အချိန်" ဆိုတဲ့ ဘောင်က လွတ်မြောက် (Time-freed) သွားတာပါ။ အခု တို့က သံသရာထဲမှာ ရှိနေသေးတော့ "အချိန်" ကို လေးစားလိုက်နာရပါဦးမယ်။

အခု သိပ္ပံပညာက ပြတဲ့ Time Audit နဲ့ Circadian Rhythm သဘောတရားတွေကို နားလည်ထားမှသာလျှင် ဘုရားရှင်ဟောတဲ့ 'ကာလဝိမုတ္တ' သဘောနဲ့ ရှစ်ပါးသီလ (၆) ရဲ့ အနှစ်သာရကို ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပိုပြီး ထိုးထွင်းသိမြင်နိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။ နှစ်သစ်ကူးကာလ ကုသိုလ်စာရင်းကို ပြန်စစ်ဆေးပုံကို ပါဠိတော် အနက်ဖွင့်ဆိုချက်တွေနဲ့ ဆက်ပြီး လေ့လာကြည့်ကြရအောင်...။

ကိုင်း... ရှေ့မှာ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ "Time Audit" (အချိန်စာရင်းစစ်ခြင်း) နဲ့ ဇီဝနာရီ (Circadian Rhythm) အကြောင်း ပြောခဲ့ပြီးပြီနော်။ အခု အဲဒီအချက်ကို တို့ဘုရားရှင်ရဲ့ အဘိဓမ္မာ သဘောတရားနဲ့ ရှစ်ပါးသီလရဲ့ ဆဋ္ဌမမြောက် သိက္ခာပုဒ် "ဝိကာလဘောဇန" (အခါမဟုတ်သောအချိန်၌ စားသောက်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း) နဲ့ ချိန်ထိုးပြီး အနှစ်သာရကို ရှာကြည့်ကြရအောင်။

အဘိဓမ္မာမှာ တရားကိုယ်တွေကို ခွဲခြားတဲ့အခါ "ကာလဝိမုတ္တ" (Kala-vimutta) ဆိုတဲ့ စကားလုံး ပါပါတယ်။ ဆိုလိုတာက "ကာလ (အချိန်) မှ လွတ်မြောက်သော တရား" တဲ့။ အဲဒါက "နိဗ္ဗာန်" နဲ့ "ပညတ်" ပါ။ ကျန်တဲ့ စိတ်၊ စေတသိက်၊ ရုပ် တွေကတော့ အတိတ်၊ အနာဂတ်၊ ပစ္စုပ္ပန် ဆိုတဲ့ ကာလ (၃) ပါးနဲ့ ဆက်စပ်နေတယ်။ သံသရာက လွတ်ချင်ရင်၊ အချိန် (Time) ကို ကျော်လွန်နိုင်မှ ရမယ်။ ဒါပေမဲ့ အချိန်ကို ကျော်လွန်ဖို့အတွက်၊ လက်ရှိအချိန်ကို စနစ်တကျ သုံးတတ်ဖို့ (Discipline) လိုပါတယ်။

ဒီနေရာမှာ ရှစ်ပါးသီလရဲ့ (၆) ခုမြောက် သိက္ခာပုဒ်ဖြစ်တဲ့ "ဝိကာလဘောဇနာ" ကို ကြည့်ပါ။ "နေလွဲ ညစာ စားခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ပါ၏" တဲ့။ ဘာကြောင့်လဲ။ ကျန်းမာရေးအရ ကြည့်ရင် ညဘက် အစာမစားတာဟာ ခန္ဓာကိုယ်ကို အနားပေးတာ (Intermittent Fasting) ဖြစ်လို့ ပေါ့ပါးတယ်။ ဓမ္မအရ ကြည့်ရင် "အချိန်ကို လေးစားခြင်း" (Respect for Time) ပါပဲ။ "စားသင့်တဲ့အချိန်မှာ စားမယ်၊ မစားသင့်တဲ့အချိန်မှာ မစားဘူး" ဆိုတဲ့ စည်းကမ်း (Discipline) ဟာ ကိလေသာကို ထိန်းချုပ်တဲ့ လက်နက်ကောင်း တစ်ခုပါပဲ။

ဒီနေရာမှာ မဟာသရဏဂုံတော်ကြီးရဲ့ (၃၀) ပုဒ်မြောက် (Verse 30) ဖြစ်တဲ့ သံဃာ့ဂုဏ်တော် "အနုတ္တရံ ပုညက္ခေတ္တံ လောကဿ" (လောက၏ အတုမရှိသော ကောင်းမှုမျိုးစေ့ စိုက်ပျိုးရာ လယ်ယာမြေကောင်း) ဆိုတဲ့ ဂုဏ်တော်နဲ့ ဧပြီလ သုံးသပ်ချက်ကို ချိတ်ဆက်ကြည့်ရအောင်။ လယ်သမားတစ်ယောက်ဟာ သီးနှံရိတ်သိမ်းပြီးရင် "ငါ့လယ်ကွက်က စပါး ဘယ်လောက်ထွက်သလဲ" လို့ စာရင်းစစ်သလို၊ သူတော်ကောင်းတို့လည်း "ဒီဧပြီလ သင်္ကြန်တွင်းမှာ ငါ့ရဲ့ နှလုံးသားလယ်ကွက်ထဲက ကုသိုလ်သီးနှံ ဘယ်လောက် ထွက်သလဲ" လို့ စစ်ဆေးရပါမယ်။ သံဃာတော်တွေဆိုတာ အချိန်တိုင်း၊ နေရာတိုင်းမှာ ကုသိုလ်မျိုးစေ့ စိုက်လို့ရတဲ့ လယ်ယာမြေတွေပါ။ သင်္ကြန်တွင်းမှာ လှူခဲ့၊ တန်းခဲ့တာတွေကို ပြန်တွေးပြီး "ဝမ်းမြောက်စွာ သာဓုခေါ်" ပါ။

ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ကုမ္ပဏီတွေက 'Quarterly Review' (သုံးလပတ် သုံးသပ်ချက်) လုပ်ကြတယ်။ တို့တွေကလည်း 'Monthly Spiritual Review' (လစဉ် ကုသိုလ်စာရင်း စစ်ဆေးခြင်း) လုပ်ရမယ်။

• "ဒီလထဲမှာ ငါ သီလ ဘယ်နှရက် လုံခဲ့သလဲ"

• "တရား ဘယ်နှနာရီ ထိုင်ခဲ့သလဲ"

• "ဒေါသ ဘယ်နှကြိမ် ထွက်ခဲ့သလဲ"
  အဲဒီလို စာရင်းစစ်မှသာ လာမယ့် မေလမှာ ဘာတွေ ပြုပြင်ရမလဲ ဆိုတာ သိမှာပေါ့။

ကိုင်း... အခု ဝိပဿနာ ရှုကွက်ဘက်ကို တိုးကြည့်ကြရအောင်။ ဒီနေ့ရဲ့ အဓိက အာရုံက 'ကာယဓာတ်' (ထိဓာတ်) ကို အသုံးပြုပြီး၊ ပစ္စုပ္ပန်အခိုက်အတန့်ကို ရှုမှတ်ကာ အချိန်ရဲ့ တန်ဖိုးကို သိမြင်ဖို့ပဲ။

ရှုကွက်မှာ အဆင့် (၅) ဆင့် ရှိတယ်။ (၁) ဒွါရ - ကာယဒွါရ (ကိုယ်)။ (၂) အာရုံ - ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံ (အထိအတွေ့)။ (၃) ဝိညာဉ် - ကာယဝိညာဉ် (ထိသိစိတ်)။ (၄) ကာလ - ပစ္စုပ္ပန် (Now)။ (၅) ပညာ - ဖြစ်ပြီးပျက်မှုကို သိခြင်း။

ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ထိုင်နေရင်း တင်ပါးနဲ့ နေရာ ထိနေတာကို သတိပြုပါ။

၁။ "ထိတယ်... သိတယ်"။

၂။ အဲဒီ "ထိမှု" လေးဟာ အတိတ်က ဟာလည်း မဟုတ်၊ အနာဂတ်က ဟာလည်း မဟုတ်။ "ယခု" (Right Now) ဖြစ်နေတာ။

၃။ တစ်စက္ကန့် ကြာသွားရင် အဲဒီ အထိအတွေ့ အဟောင်း ပျက်သွားပြီ။ အသစ် အစားထိုးလာပြီ။

၄။ "ဩော်... အချိန်ဆိုတာ မရပ်ဘူးပဲ။ ဖြစ်လိုက် ပျက်လိုက်နဲ့ ကုန်ဆုံးနေပါလား"။

၅။ ဒီလိုမြင်ရင် အချိန်ဖြုန်းချင်တဲ့ စိတ်၊ ပျင်းရိတဲ့ စိတ်တွေ ပျောက်ပြီး "အပ္ပမာဒ" (မမေ့မလျော့ခြင်း) သတိတရား ဝင်လာပါလိမ့်မယ်။

ဒီနေရာမှာ ဒကာကြီးတစ်ယောက်က မေးစရာ ရှိတာက "အရှင်ဘုရား... အချိန်ဇယားတွေနဲ့ နေရတာ စိတ်မမွန်းကျပ်ဘူးလား" ပေါ့။ စည်းကမ်းမရှိဘဲ နေတာက ပိုမွန်းကျပ်ပါတယ် ဒကာကြီး။ ဘာလုပ်ရမှန်းမသိ၊ အချိန်တွေဖြုန်း၊ ပြီးမှ နောင်တရ (Regret) တာက ပိုဆင်းရဲတယ်။ "ဝိကာလဘောဇန" လို သီလမျိုး စောင့်ထိန်းလိုက်ရင်၊ ညဘက်မှာ အစာအတွက် ပူပန်စရာ မလိုတော့ဘူး။ စိတ်က ပေါ့ပါးသွားတယ်။ စည်းကမ်း (Discipline) ဆိုတာ လွတ်လပ်မှု (Freedom) ရဲ့ အခြေခံအုတ်မြစ်ပါပဲ။

ဒိဋ္ဌိဖြုတ်ဟောစဉ်ကို ဆက်ကြည့်ရအောင်။ လူတွေမှာ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ဆိုတာ အမြဲ ကပ်ပါနေတယ်။ "ငါ့အချိန်၊ ငါ့အသက်" ဆိုတဲ့ အယူအဆဟာ ဒိဋ္ဌိပဲ။ တကယ်တော့ 'အချိန်' (Time) ဆိုတာ ရုပ်နာမ်တွေ ဖြစ်ပျက်နေတဲ့ အစဉ်အတန်း (Continuity) ကို နာမည်တပ်ထားတာ။ 'အသက်' ဆိုတာ ဇီဝိတိန္ဒြေရုပ် စဉ်ဆက်မပြတ် ဖြစ်နေတာ။

မျက်လှည့်ပြသူရဲ့ ဥပမာကို သုံးကြည့်စို့။ မျက်လှည့်ဆရာက နာရီလက်တံကို လှည့်ပြပြီး အချိန်တွေ ကုန်သွားသယောင် လုပ်ပြသလို၊ 'ပညတ်' က "လတွေ နှစ်တွေ ကုန်သွားပြီ" လို့ လှည့်စားနေတာ။ ပရမတ်သဘောအရ "ဖြစ်ပြီး ပျက်သွားတာ" (Arising and Passing away) ပဲ ရှိတယ်။ အဲဒီ ဖြစ်ပျက်မှုမှာ "ငါ" မပါဘူး။ ဒီသဘောကို မြင်ရင် "ငါ အသက်ကြီးပြီ" ဆိုပြီး ဝမ်းနည်းနေမယ့်အစား၊ "ဉာဏ်ရင့်ကျက်ဖို့ အချိန်ရလိုက်သေးတယ်" ဆိုပြီး ဝမ်းမြောက်နိုင်ပါလိမ့်မယ်။

သဿတဒိဋ္ဌိ ဆိုတာကတော့ "ငါ့မှာ အချိန်တွေ အများကြီး ကျန်ပါသေးတယ်" လို့ ထင်တာ။ မသေချာဘူး။ ထွက်သက် ဝင်သက် တစ်ချက်လောက်ပဲ အာမခံချက် ရှိတာ။ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ ဆိုတာကတော့ "လတွေ ကုန်သွားလည်း ဘာဖြစ်လဲ၊ သေရင် ပြီးတာပဲ" လို့ ယူတာ။ မဟုတ်ဘူး... ကုန်သွားတဲ့ အချိန်ထဲမှာ ပြုလုပ်ခဲ့တဲ့ ကံတွေ (Actions in Time) က မကုန်ဆုံးဘဲ ကျန်ရစ်မှာ။ အကြောင်းအကျိုးကို သိရင် ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ ပြုတ်ပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။

အလုပ်ပေး ရှုကွက်အနေနဲ့ ပြောရရင်... "နှစ်သစ်ကူးကာလ ကုသိုလ်စာရင်းကို ပြန်စစ်"။ ဧပြီလ ကုသိုလ်စာရင်း (April Merit Audit) လုပ်ပါ။ အထိအတွေ့ တစ်ခု ရတိုင်း "ဒါ ပစ္စုပ္ပန်ပဲ၊ ငါ ပစ္စုပ္ပန်မှာ နေမယ်" လို့ နှလုံးသွင်းပါ။ ညဘက် ရောက်ရင် (၆) ပါးသီလကို အာရုံပြုပြီး "ငါ အချိန်ကို အောင်နိုင်သူ ဖြစ်ရမယ်" လို့ အဓိဋ္ဌာန်ပြုပါ။

ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... အခု ဦးပဉ္ဇင်း ဟောခဲ့တဲ့ 'Time Audit' (အချိန်စာရင်းစစ်ခြင်း)၊ ကာလဝိမုတ္တနဲ့ ဝိကာလဘောဇန သီလတွေကို လက်တွေ့ဘဝမှာ ဘယ်လို အသုံးချရမလဲဆိုတာ ပိုပြီး မျက်စိထဲ မြင်သွားအောင် တို့ Hswagata ပြတိုက်ရဲ့ မှတ်တမ်းတစ်ခုဖြစ်တဲ့ Case-2521 (Template T230) လေးကို ပြောပြချင်ပါတယ်။ ဒါကတော့ ပြတိုက်ရဲ့ "လကုန် လုပ်ငန်းသုံးသပ်ချက် အစည်းအဝေး" (Month-end Performance Review) မှာ ဖြစ်ပွားခဲ့တဲ့ စိတ်ဝင်စားစရာ အဖြစ်အပျက်လေးပေါ့။

ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... ဧပြီလ ၃၀ ရက်နေ့ ညနေခင်းမှာ ပြတိုက်ဝန်ထမ်းတွေ အားလုံး စုဝေးပြီး လစဉ် အစည်းအဝေး (Monthly Meeting) လုပ်ကြတယ်။ ပုံမှန်ဆိုရင်တော့ "လက်မှတ် ဘယ်လောက် ရောင်းရလဲ၊ ဧည့်သည် ဘယ်လောက် လာလဲ" ဆိုတဲ့ KPI (Key Performance Indicators) တွေကိုပဲ စစ်ကြတာ။ ဒါပေမဲ့ ဒီလက သင်္ကြန်ပိတ်ရက်တွေ များခဲ့တော့ ဝင်ငွေနည်းပြီး အလုပ်တွေ ပုံနေတယ်။ ဝန်ထမ်းတွေက "ကျွန်တော်တို့ သင်္ကြန်မှာ ပျော်လိုက်ရပေမဲ့၊ အခုတော့ အလုပ်တွေ မပြီးလို့ စိတ်ဖိစီးနေရပါတယ်" ဆိုပြီး မျက်နှာမကောင်း ဖြစ်နေကြတယ်။ သူတို့က "Time Wasted" (အချိန်ဖြုန်းမိပြီ) ဆိုတဲ့ အပြစ်ရှိစိတ် (Guilt) နဲ့ ပူလောင်နေကြတာ။

ဒီနေရာမှာ တို့ပြတိုက်ရဲ့ Policy 30 (HR Management & Staff Welfare) နဲ့ Article 30.4 ဖြစ်တဲ့ "လုပ်ငန်းစွမ်းဆောင်ရည် သုံးသပ်ခြင်းနှင့် ဝိညာဉ်ရေးရာ မျှခြေ" (Performance Review & Spiritual Balance) ကို အသက်သွင်းရမယ့် အချိန်ပဲ။ ဦးပဉ္ဇင်းက အစည်းအဝေးခန်းထဲ ဝင်သွားပြီး "Merit Audit" (ကုသိုလ်စာရင်း စစ်ဆေးခြင်း) ဆိုတဲ့ အစီအစဉ်သစ်ကို မိတ်ဆက်ပေးလိုက်တယ်။

ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... ဦးပဉ္ဇင်းက "ဒကာတို့... မင်းတို့က အလုပ်မပြီးတာကိုပဲ ကြည့်ပြီး စိတ်ညစ်နေကြတယ်။ တကယ်တော့ သင်္ကြန်တွင်းမှာ မင်းတို့ ကုသိုလ်တွေ အများကြီး ရခဲ့တာကို မေ့နေကြတယ်" လို့ ထောက်ပြတယ်။

၁။ "စတုဒီသာ ကျွေးတုန်းက ပင်ပန်းခံခဲ့တာ 'ဝေယျာဝစ္စ ကုသိုလ်' မဟုတ်လား"။

၂။ "ဘုရားရေသပ္ပာယ်တုန်းက စိတ်ကြည်နူးခဲ့တာ 'ဗုဒ္ဓါနုဿတိ' မဟုတ်လား"။

၃။ "သင်္ကြန်ရက်တွေမှာ ဥပုသ်စောင့်ခဲ့တာ 'သီလကုသိုလ်' မဟုတ်လား"။

"ဒီကုသိုလ်တွေကို 'Time Audit' စာရင်းထဲ ထည့်တွက်လိုက်ပါ။ မင်းတို့ အချိန်ဖြုန်းခဲ့တာ မဟုတ်ဘူး၊ 'Merit Investment' (ကုသိုလ် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု) လုပ်ခဲ့တာ။ အခု အလုပ်တွေ ပုံနေတာက ပြန်လုပ်ရင် ပြီးသွားမယ့် ကိစ္စ။ ဒါပေမဲ့ ရလိုက်တဲ့ ကုသိုလ်က ဘယ်တော့မှ ပျောက်မသွားဘူး" လို့ အားပေးစကား ပြောကြားတယ်။

ပြီးတော့ လက်တွေ့ကျတဲ့ ဖြေရှင်းနည်း (Pragmatic Solution) အနေနဲ့ "မေလ (May) မှာ နေ့စဉ် အလုပ်ချိန်ဇယား (Time Table) ကို ပြန်ဆွဲကြမယ်။ ဇီဝနာရီ (Chronobiology) နဲ့အညီ မနက်ပိုင်းမှာ အရေးကြီးအလုပ်တွေ လုပ်၊ ညနေပိုင်းမှာ ပေါ့ပါးတဲ့အလုပ်တွေ လုပ်မယ်။ အထူးသဖြင့် ညနေဘက်မှာ 'ဝိကာလဘောဇန' သီလကို ကျင့်သုံးပြီး အချိန်ပို ထွက်အောင် (Time Hack) လုပ်ကြမယ်" လို့ လမ်းညွှန်လိုက်တယ်။ ဝန်ထမ်းတွေလည်း စိတ်အားတက်ကြွသွားပြီး "ငါတို့ ဧပြီလက အလကား မဖြစ်ခဲ့ပါလား" ဆိုတဲ့ ပီတိနဲ့အတူ မေလကို ကြိုဆိုဖို့ အဆင်သင့် ဖြစ်သွားကြတယ်။

ဒီဖြစ်ရပ်ကနေ တို့ ဘာသင်ခန်းစာ ရသလဲဆိုတော့... "နှစ်သစ်ကူးကာလ ကုသိုလ်စာရင်းကို ပြန်စစ်" ဆိုတာ အရေးကြီးပါတယ်။ ဘဝမှာ ငွေကြေးအမြတ်အစွန်း တစ်ခုတည်းကို စာရင်းမစစ်ဘဲ၊ စိတ်ချမ်းသာမှုနဲ့ ကုသိုလ်အမြတ်အစွန်းကိုပါ ထည့်သွင်း စစ်ဆေးတတ်မှသာ "Balanced Life" (မျှတသော ဘဝ) ကို ရရှိမှာ ဖြစ်ပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။

ကိုင်း... ဒီနေ့ ဟောကြားခဲ့တဲ့ တရားတော်ကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ ပြန်ပြီး ခြုံငုံကြည့်ကြရအောင်။

အချိန်တွေ ကုန်ဆုံးသွားခြင်း၊ အိုမင်းရခြင်း၊ မပြီးဆုံးနိုင်သော အလုပ်တာဝန်များကြောင့် ပူပန်ရခြင်းသည် 'ဒုက္ခသစ္စာ' ပဲ။

အချိန်ကို ဖြုန်းတီးစေသော ပျင်းရိမှု၊ အာရုံငါးပါး၌ မွေ့လျော်သော တပ်မက်မှု (Craving for Distraction) သည် 'သမုဒယသစ္စာ' ပဲ။

အချိန်ကာလ (Time) ဟူသော ပညတ်နယ်မှ လွတ်မြောက်ပြီး၊ ဖြစ်ခြင်းပျက်ခြင်း ကင်းသော ကာလဝိမုတ္တ နိဗ္ဗာန်ဓာတ်သည် 'နိရောဓသစ္စာ' ပေါ့။

အဲဒီ လွတ်မြောက်မှုကို ရဖို့အတွက် အချိန်ကို တန်ဖိုးထားခြင်း၊ သီလစောင့်ထိန်းခြင်း (ဝိကာလဘောဇန)၊ ကာယဓာတ်ကို ရှုမှတ်ခြင်း ဆိုတဲ့ မဂ္ဂင်လမ်းစဉ်ဟာ 'မဂ္ဂသစ္စာ' ပဲ ဖြစ်ပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။

ဒါကြောင့် သူတော်ကောင်းတို့လည်း ဧပြီလကုန်ဆုံးတဲ့ ဒီနေ့မှာ မိမိတို့ရဲ့ ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ် စာရင်းကို ရိုးသားစွာ စစ်ဆေးပါ။ အကုသိုလ်များခဲ့ရင် ပြုပြင်ပါ၊ ကုသိုလ်များခဲ့ရင် ဝမ်းမြောက်ပါ။ လာမယ့် မေလမှာ အချိန်ကို အကျိုးရှိရှိ အသုံးချပြီး၊ နိဗ္ဗာန်ရွှေပြည်သို့ ခြေတစ်လှမ်း ပိုနီးအောင် လျှောက်လှမ်းနိုင်ကြပါစေ။

ဒီနေ့ ဟောကြားခဲ့တဲ့ ဓမ္မအလျှောက် အားလုံးပဲ အချိန်ကို ပိုင်စိုးသူ၊ ကုသိုလ်စာရင်း ကြွယ်ဝသူ၊ ကာလဝိမုတ္တ နိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်ပြုနိုင်သူများ ဖြစ်ကြပါစေကုန်သတည်း။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက

The Office Of Siridantamahapalaka

The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.

နေ့စွဲ - ၃၀ ဧပြီ ၂၀၂၃

ORCID: 0009-0000-0697-4760

Website: www.siridantamahapalaka.com

Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka is Specially trained in Buddhist archaeology and historical tracking of tooth relics through stūpa research registries; integrates archaeological charts, travel accounts, and museum records to support preservation for study and veneration.

Day: 120 | ၂၉ ဧပြီ ၂၀၂၃ | ကခုန်ခြင်းနှင့် ယဉ်ကျေးမှု (Dance and Culture) | ဓမ္မပဒ၊ နစ္စဂီတ | Cultural Studies

 

Day: 120 | ၂၉ ဧပြီ ၂၀၂၃ | ကခုန်ခြင်းနှင့် ယဉ်ကျေးမှု (Dance and Culture) | ဓမ္မပဒ၊ နစ္စဂီတ | Cultural Studies

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာ ရတနာမြတ်သုံးပါးနဲ့တကွ မိဘဆရာသမားတို့အား ရိုသေမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပူဇော်ပါ၏။ ယနေ့ ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၂၉ ရက်၊ သာသနာနှစ် ၂၅၆၆ ခုနှစ်၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၅ ခုနှစ်၊ မြန်မာနှစ်ဆန်း (၁၃) ရက်နေ့မှာ ကြွရောက်လာကြတဲ့ သူတော်ကောင်းအပေါင်းတို့... ကိုယ်စိတ်နှစ်ဖြာ ကျန်းမာချမ်းသာကြပါစေလို့ ဦးပဉ္ဇင်းက ရှေးဦးစွာ မေတ္တာပို့သလိုက်ပါတယ်နော်။ ဒီနေ့ဟာ "ကမ္ဘာ့ကပြအကနေ့" (International Dance Day) ဖြစ်သလို၊ မနက်ဖြန် ကျရောက်မယ့် "ကမ္ဘာ့ဂျက်ဇ်ဂီတနေ့" (International Jazz Day) အကြိုကာလလည်း ဖြစ်ပါတယ်။ အနုပညာဖြင့် စိတ်ကို ကုစားနိုင်ပြီး၊ ငြိမ်းချမ်းမှု ရရှိကြပါစေလို့ ဦးပဉ္ဇင်းက ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သလိုက်ပါတယ်။

ဒီနေ့ တရားမဟောခင်မှာ အနုပညာဆိုတဲ့ "အရသာ" (Aesthetic Taste) ကို ခံစားရင်း၊ အဲဒီ ခံစားမှုကို ဉာဏ်နဲ့ ထိန်းကျောင်းနိုင်ဖို့ 'ဇိဝှါဝိညာဏဓာတ်' (လျက်သိစိတ်/အရသာသိစိတ်) ကို အသုံးပြုပြီး ကမ္မဋ္ဌာန်းလေး တစ်ခု စီးဖြန်းကြည့်ကြရအောင်။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... အနုပညာဆိုတာ စိတ်ရဲ့ အာဟာရ (Mental Food) တစ်မျိုးပါပဲ။ လျှာပေါ်မှာ အရသာတစ်ခု ပေါ်လာရင် "ချိုတယ်၊ ခါးတယ်" လို့ သိသလို၊ ကခုန်မှု (Visual Art) တစ်ခုကို မြင်ရင်လည်း "လှတယ်၊ ကြွတယ်" ဆိုတဲ့ "ရသ" (Rasa) ပေါ်လာတယ်။

ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ထမင်းစားတဲ့အခါ "အရသာ" မှာပဲ မျောနေရင် "လောဘ" ဖြစ်ပြီး၊ အရသာကို သိရုံသိပြီး ခန္ဓာကို ထောက်ပံ့ဖို့ စားရင် "ပညာ" ဖြစ်တယ်။ ထို့အတူပါပဲ... ကခုန်တာ၊ သီဆိုတာတွေကို ခံစားတဲ့အခါ "သာယာမှု" (Attachment) သက်သက် မဖြစ်စေဘဲ၊ "ဒါဟာ ယဉ်ကျေးမှုရဲ့ ပြယုဂ်၊ စိတ်ခံစားမှုရဲ့ ပုံရိပ်" လို့ ဉာဏ်နဲ့ ယှဉ်ပြီး ကြည့်တတ်ဖို့ လိုပါတယ်။ "စားသိစိတ်" လေးကို သတိကပ်ပြီး၊ အာရုံခံစားမှု (Sensory Experience) တိုင်းမှာ သတိ (Mindfulness) ရှိနေအောင် လေ့ကျင့်လိုက်ကြပါဦး။

စိတ်ကလေး ကြည်လင်လန်းဆန်းသွားပြီဆိုရင် ဒီနေ့ရဲ့ ခေါင်းစဉ်ဖြစ်တဲ့ "ကခုန်ခြင်းနှင့် ယဉ်ကျေးမှု" ဆိုတဲ့ အကြောင်းအရာကို ခေတ်သစ် "ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ လေ့လာမှု" (Cultural Studies) နဲ့ "အာရုံကြောသိပ္ပံ" (Neuroscience of Dance) ရှုထောင့်ကနေ အရင်ဆုံး လေ့လာကြည့်ကြရအောင်။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... သိပ္ပံပညာမှာ ကခုန်ခြင်းကို 'Embodied Cognition' (ခန္ဓာကိုယ်ဖြင့် သိမြင်ခြင်း) လို့ ခေါ်တယ်။ ဦးနှောက်က တွေးတာကို ခန္ဓာကိုယ်က ပုံဖော်တာပါ။

ကခုန်တဲ့အခါ ဦးနှောက်ရဲ့ 'Motor Cortex' (လှုပ်ရှားမှု ထိန်းချုပ်ရာ) နဲ့ 'Cerebellum' (ဟန်ချက် ထိန်းချုပ်ရာ) တို့ အလုပ်လုပ်ကြတယ်။ ဒါတင်မကဘူး၊ 'Mirror Neurons' (ကြေးမုံ နျူရွန်များ) ကြောင့် ကနေတာကို ကြည့်တဲ့ ပရိသတ်ကလည်း ကိုယ်တိုင် ကနေသလိုမျိုး စိတ်ထဲမှာ ခံစားရတယ်။ ယဉ်ကျေးမှု (Culture) ဆိုတာ ဒီလို "လှုပ်ရှားမှု" (Movement) ကနေတဆင့် မျိုးဆက်တစ်ခုနဲ့ တစ်ခု လက်ဆင့်ကမ်းကြတာပါ။ မြန်မာ့အကမှာ "ခေါင်း၊ ခါး၊ ခြေ၊ လက်" ညီညာမှု (Harmony) ရှိသလို၊ လူ့ဘောင်မှာလည်း စိတ်နဲ့ ကိုယ် ညီညွတ်မှ ယဉ်ကျေးတဲ့ လူ့အဖွဲ့အစည်း ဖြစ်လာမှာပါ။

ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ရှေးဟောင်း သုတေသီတွေက ကျောက်ခေတ်လူသားတွေဟာ စကားမပြောတတ်ခင်ကတည်းက ကခုန်တတ်ကြတယ်လို့ ဆိုတယ်။ ကခုန်ခြင်းဟာ "ဘာသာစကားမလိုသော ဆက်သွယ်ရေး" (Non-verbal Communication) ပါ။ ယဉ်ကျေးမှုတစ်ခုနဲ့ တစ်ခု မတူကြပေမဲ့၊ ကခုန်ခြင်းကနေတဆင့် ရဲရင့်မှု၊ နူးညံ့မှု၊ ဝမ်းနည်းမှုတွေကို ဖလှယ်နိုင်ကြပါတယ်။ ဒါကြောင့် "အနုပညာသည် ယဉ်ကျေးမှု၏ ပြယုဂ်" လို့ ဆိုတာပါ။ ဒါပေမဲ့ အဲဒီ အနုပညာမှာ "သတိ" ကင်းလွတ်သွားရင်တော့ ယဉ်ကျေးမှု မဟုတ်တော့ဘဲ၊ "ရူးသွပ်မှု" (Madness) ဖြစ်သွားနိုင်ပါတယ်။

ဒီနေရာမှာ ဒကာကြီးတစ်ယောက်က မေးစရာ ရှိတာက "အရှင်ဘုရား... ကတာ ခုန်တာ သီချင်းဆိုတာတွေက ကာမဂုဏ် မဟုတ်ဘူးလား၊ အကုသိုလ် မဖြစ်ဘူးလား" ပေါ့။ မှန်ပါတယ်၊ သာမန်အားဖြင့် လောဘ၊ ရာဂနဲ့ ယှဉ်ရင် အကုသိုလ် ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ "ယဉ်ကျေးမှု ထိန်းသိမ်းခြင်း" (Preservation of Culture) သဘောနဲ့၊ "စိတ်ဓာတ်ကြံ့ခိုင်မှု" (Mental Resilience) သဘောနဲ့ လုပ်ဆောင်ရင်တော့ အကုသိုလ် မဖြစ်အောင် ထိန်းလို့ ရပါတယ်။ အရေးကြီးတာက "စေတနာ" ပါ။ ကာမဂုဏ်နောက် လိုက်တာလား၊ ပညာပေးဖို့ (Education) လုပ်တာလား ဆိုတာ ကွဲပြားပါတယ်။

အခု သိပ္ပံပညာက ပြတဲ့ Embodied Cognition နဲ့ Mirror Neurons သဘောတရားတွေကို နားလည်ထားမှသာလျှင် ဘုရားရှင်ဟောတဲ့ 'နစ္စဂီတ' (အမြဲတမ်း သီဆိုကခုန်ခြင်း) အကြောင်းနဲ့ သံဃာ့ဂုဏ်တော်ရဲ့ အနှစ်သာရကို ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပိုပြီး ထိုးထွင်းသိမြင်နိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။ ရုပ်က ကနေတာ၊ စိတ်က ခံစားနေတာကို ခွဲခြားသိမြင်ပုံကို ပါဠိတော် အနက်ဖွင့်ဆိုချက်တွေနဲ့ ဆက်ပြီး လေ့လာကြည့်ကြရအောင်...။

ကိုင်း... ရှေ့မှာ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ Neuroscience of Dance (ကခုန်ခြင်းဆိုင်ရာ အာရုံကြောသိပ္ပံ) အရ ကခုန်ခြင်းဟာ ကိုယ်ခန္ဓာ လှုပ်ရှားမှုသာမက၊ စိတ်ခံစားမှု ကူးစက်ခြင်း (Emotional Contagion) ဖြစ်ကြောင်း ပြောခဲ့ပြီးပြီနော်။ အခု အဲဒီအချက်ကို တို့ဘုရားရှင်ရဲ့ ဓမ္မပဒ၊ အပ္ပမာဒဝဂ်မှာ လာရှိတဲ့ "နစ္စဂီတ" (အမြဲတမ်း သီဆိုကခုန်ခြင်း) နဲ့ ပတ်သက်တဲ့ အဆုံးအမနဲ့ ချိန်ထိုးပြီး အနှစ်သာရကို ရှာကြည့်ကြရအောင်။

ဘုရားရှင်လက်ထက်က "ပဉ္စဂ္ဂဒါယက" ဆိုတဲ့ အမျိုးသားတစ်ယောက် ရှိတယ်။ သူက ဘယ်တော့မှ တရားမနာဘူး၊ အမြဲတမ်း ပွဲလမ်းသဘင်တွေမှာပဲ ပျော်ပါးနေတတ်တယ်။ တစ်နေ့တော့ ဘုရားရှင်က သူ့ကို ဆုံးမတယ်။ "ချစ်သား... အမြဲတမ်း ကခုန်ပျော်ပါးနေခြင်း (နစ္စဂီတ) ဟာ သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲကို မေ့လျော့စေတယ် (ပမာဒ)" တဲ့။ ကခုန်ခြင်း၊ သီဆိုခြင်းဟာ "ဝိသုကာ" (Visuka - ဆူးငြောင့်) သဘော ရှိတယ်။ သတိမထားရင် ကုသိုလ်စိတ်ကို ထိုးနှက်ဖျက်ဆီးတတ်တယ်။ ဒါပေမဲ့ ယဉ်ကျေးမှုအရ (Cultural Context) ထိန်းသိမ်းရမယ်ဆိုရင် "သတိ" (Mindfulness) နဲ့ ယှဉ်ပြီး လုပ်ဆောင်ရပါမယ်။

ဒီနေရာမှာ မဟာသရဏဂုံတော်ကြီးရဲ့ (၂၉) ပုဒ်မြောက် (Verse 29) နဲ့ ရှစ်ပါးသီလရဲ့ ပဉ္စမသိက္ခာပုဒ် "သုရာမေရယ" (မူးယစ်ဆေးဝါး သုံးစွဲခြင်း) ကို ချိတ်ဆက်ကြည့်ရအောင်။ ရှစ်ပါးသီလမှာ သတ္တမမြောက် သိက္ခာပုဒ် (နစ္စဂီတဝါဒိတ...) က ကခုန်ခြင်းကို တားမြစ်ထားပေမဲ့၊ ဒီနေရာမှာ ဦးပဉ္ဇင်းက ပဉ္စမသိက္ခာပုဒ်နဲ့ တွဲပြချင်တယ်။ ဘာကြောင့်လဲဆိုတော့ ကပွဲတွေ၊ အနုပညာပွဲတွေမှာ "အရက်သေစာ" (Intoxicants) ဟာ အမြဲလိုလို တွဲပါလာတတ်လို့ပါပဲ။

"အနုပညာသည် ယဉ်ကျေးမှု၏ ပြယုဂ်" ဖြစ်ပေမဲ့၊ အရက်ပါလာရင် "ယဉ်ကျေးမှု" ကနေ "ရိုင်းစိုင်းမှု" (Uncultured) ဖြစ်သွားတတ်တယ်။ "ရုပ်က ကနေတာ၊ စိတ်က ခံစားနေတာ" ဆိုတဲ့ အသိ ရှိရင် မူးစရာ မလိုပါဘူး။ စိတ်အာရုံကို အရက်နဲ့ ထုံထိုင်းအောင် လုပ်မယ့်အစား၊ "ပညာ" နဲ့ ထက်မြက်အောင် လုပ်ပြီး ကခုန်တာဟာ အဆင့်မြင့်တဲ့ အနုပညာ (High Art) ဖြစ်ပါတယ်။ သီလလုံခြုံစွာနဲ့ ယဉ်ကျေးမှုကို ထိန်းသိမ်းခြင်းဟာ မွန်မြတ်တဲ့ လုပ်ရပ်ပါ။

ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ရုပ်သေးရုပ်လေးတွေကို ကြည့်ပါ။ ကြိုးဆွဲသူ (Controller) က ကောင်းကောင်း ဆွဲမှ အရုပ်က ကောင်းကောင်း ကတာ။ ထို့အတူပါပဲ... ခန္ဓာကိုယ် (Puppet) ကို "သတိ" (Mindfulness) ဆိုတဲ့ ကြိုးဆွဲသူက ထိန်းချုပ်ထားရင် အကဟာ ယဉ်ကျေးမယ်။ "လောဘ/မောဟ" (Greed/Delusion) ဆိုတဲ့ ကြိုးဆွဲသူက ထိန်းချုပ်ရင် အကဟာ ရိုင်းစိုင်းပြီး ဘေးဖြစ်စေမယ်။

ကိုင်း... အခု ဝိပဿနာ ရှုကွက်ဘက်ကို တိုးကြည့်ကြရအောင်။ ဒီနေ့ရဲ့ အဓိက အာရုံက 'ဇိဝှါဝိညာဏဓာတ်' (လျက်သိစိတ်) နဲ့ 'ကာယဝိညာဉ်' (ကိုယ်သိစိတ်) ကို တွဲဖက်ပြီး၊ အနုပညာ ခံစားမှုကို ဓာတ်သဘော ခွဲခြားရှုမှတ်ဖို့ပဲ။

ရှုကွက်မှာ အဆင့် (၅) ဆင့် ရှိတယ်။ (၁) ဒွါရ - ဇိဝှါ/ကာယဒွါရ။ (၂) အာရုံ - ရသာရုံ/ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံ (အရသာ/အထိအတွေ့)။ (၃) ဝိညာဉ် - သိစိတ်။ (၄) စေတနာ - သာယာစိတ် (တဏှာ)။ (၅) ပညာ - ရုပ်နာမ်သဘောဟု သိမြင်မှု။

ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ကပွဲတစ်ခုကို ကြည့်နေတယ်၊ သို့မဟုတ် ကိုယ်တိုင် ကနေတယ် ဆိုပါစို့။

၁။ လက်ကို မြှောက်လိုက်တယ် (ဝါယောဓာတ် - လှုပ်ရှားမှု)။

၂။ ခြေထောက်ကို ဆောင့်လိုက်တယ် (ပထဝီဓာတ် - မာကျောမှု)။

၃။ "မြင်တယ်... သိတယ်"၊ "ထိတယ်... သိတယ်"။

၄။ အဲဒီအချိန်မှာ စိတ်ထဲက "ပျော်လိုက်တာ" (Pleasant Feeling) ဖြစ်လာရင် သတိထားကြည့်ပါ။ "ဒါ ဝေဒနာ (Feeling) ပဲ"။

၅။ "ကနေတာက ရုပ် (Matter)၊ သိနေတာက နာမ် (Mind)"။ ဒီနှစ်ခုပဲ ရှိတယ်။ "ငါ ကနေတာ" မဟုတ်ဘူး။

ဒီလို ခွဲခြားမြင်လိုက်ရင် ကာမဂုဏ်စိတ် (Sensual Desire) လျော့နည်းပြီး၊ အနုပညာကို သက်သက် ရသ (Pure Aesthetic) အနေနဲ့ပဲ ခံစားနိုင်ပါလိမ့်မယ်။

ဒီနေရာမှာ ဒကာကြီးတစ်ယောက်က မေးစရာ ရှိတာက "အရှင်ဘုရား... ကတာကို တရားမှတ်လို့ ရသလား" ပေါ့။ ရပါတယ် ဒကာကြီး။ "စင်္ကြံလျှောက်" တာတောင် တရားမှတ်လို့ ရသေးတာပဲ။ ကတာလည်း လှုပ်ရှားမှု (Movement) တစ်မျိုးပဲလေ။ ဒါပေမဲ့ "သတိ" ပါဖို့ လိုတယ်။ သတိမပါဘဲ ကရင် "ကိလေသာ" ဖြစ်မယ်။ သတိပါရင် "ကုသိုလ်" (သို့မဟုတ်) "ကြိယာ" ဖြစ်မယ်။ ရှေးခေတ် ရဟန္တာမထေရ်မြတ်တွေတောင် ကချေသည်မလေးရဲ့ အကကို ကြည့်ပြီး အရိုးစု (Skeleton) အဖြစ် နှလုံးသွင်းကာ တရားရခဲ့တဲ့ သာဓကတွေ ရှိပါတယ်။

ဒိဋ္ဌိဖြုတ်ဟောစဉ်ကို ဆက်ကြည့်ရအောင်။ လူတွေမှာ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ဆိုတာ အမြဲ ကပ်ပါနေတယ်။ "ငါ ကတတ်တယ်၊ ငါ့အကက အကောင်းဆုံး" ဆိုတဲ့ မာန (Mana) ဟာ ဒိဋ္ဌိနဲ့ တွဲနေတယ်။ တကယ်တော့ 'ကခုန်ခြင်း' ဆိုတာ ဓာတ်ကြီးလေးပါးရဲ့ ပုံသဏ္ဌာန် ပြောင်းလဲမှု (Change of Form) မျှသာ။

မျက်လှည့်ပြသူရဲ့ ဥပမာကို သုံးကြည့်စို့။ မျက်လှည့်ဆရာက အရုပ်ကို အသက်ဝင်သလို လှုပ်ပြသလို၊ 'စိတ္တဇရုပ်' (Mind-produced Matter) တွေက ခန္ဓာကိုယ်ကို လှုပ်ရှားစေတာ။ "ငါ" ဆိုတဲ့ ကောင်က လှုပ်တာ မဟုတ်ဘူး။ စိတ်က လှုပ်ခိုင်းလို့ ရုပ်က လှုပ်တာ။ အကြောင်း (Cause) နဲ့ အကျိုး (Effect) ပဲ။ ဒီသဘောကို မြင်ရင် "ငါ့အက" ဆိုတဲ့ အစွဲ ပြုတ်ပါတယ်။

သဿတဒိဋ္ဌိ ဆိုတာကတော့ "ငါ့ရဲ့ အနုပညာ အမွေအနှစ်တွေ ထာဝရ တည်တံ့မယ်" လို့ ထင်တာ။ ယဉ်ကျေးမှုဆိုတာ ခေတ်အလိုက် ပြောင်းလဲနေတာ (Evolution)။ ရှေးခေတ်အက နဲ့ ခေတ်သစ်အက မတူတော့ဘူး။ ဘာမှ မမြဲဘူး။ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ ဆိုတာကတော့ "ပျော်ပျော်နေ သေရင်ပြီးရော" ဆိုပြီး အပျော်အပါးမှာ နစ်မွန်းတာ။ မဟုတ်ဘူး... ပျော်ပါးရင်း ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့ လောဘ၊ မောဟ ကံတွေက သံသရာကို လိုက်ပါအကျိုးပေးမှာ။ အကြောင်းအကျိုးကို သိရင် ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ ပြုတ်ပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။

အလုပ်ပေး ရှုကွက်အနေနဲ့ ပြောရရင်... "အနုပညာသည် ယဉ်ကျေးမှု၏ ပြယုဂ်၊ ရုပ်က ကနေတာ၊ စိတ်က ခံစားနေတာ"။ တေးသီချင်း ကြားတိုင်း၊ အကကို မြင်တိုင်း "ရုပ်နာမ်... ရုပ်နာမ်" လို့ မှတ်ပါ။ အရသာတစ်ခုခု စားတိုင်း "စားသိစိတ်" ကို သတိပြုပါ။ ပျော်ပွဲရွှင်ပွဲတွေမှာ သတိလက်လွတ် မဖြစ်စေဘဲ၊ ယဉ်ကျေးမှုကို ထိန်းသိမ်းသူ၊ သီလကို စောင့်ထိန်းသူများ ဖြစ်ကြပါစေ။

ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... အခု ဦးပဉ္ဇင်း ဟောခဲ့တဲ့ 'Neuroscience of Dance' (ကခုန်ခြင်းနှင့် ဦးနှောက်)၊ နစ္စဂီတ အဆုံးအမနဲ့ သီလစောင့်ထိန်းခြင်းတို့ကို လက်တွေ့ဘဝမှာ ဘယ်လို အသုံးချရမလဲဆိုတာ ပိုပြီး မျက်စိထဲ မြင်သွားအောင် တို့ Hswagata ပြတိုက်ရဲ့ မှတ်တမ်းတစ်ခုဖြစ်တဲ့ Case-2520 (Template T156) လေးကို ပြောပြချင်ပါတယ်။ ဒါကတော့ ပြတိုက်ရဲ့ "ယဉ်ကျေးမှု ဖလှယ်ရေးပွဲတော်" (Cultural Exchange Festival) မှာ ဖြစ်ပွားခဲ့တဲ့ အဖြစ်အပျက်လေးပေါ့။

ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... ကမ္ဘာ့ကပြအကနေ့ အထိမ်းအမှတ်အနေနဲ့ ပြတိုက်ရဲ့ ကဇာတ်ရုံမှာ ရိုးရာအက ဖျော်ဖြေပွဲ ကျင်းပတယ်။ နိုင်ငံခြားသား ဧည့်သည်တွေရော၊ ဒေသခံတွေပါ စည်ကားနေတာပေါ့။ အဲဒီမှာ နာမည်ကြီး အကပညာရှင် တစ်ယောက်က ဖျော်ဖြေဖို့ ရောက်လာတယ်။ ဒါပေမဲ့ ပြဿနာက သူက "အနုပညာ ခံစားမှု (Mood) ဝင်အောင်" ဆိုပြီး ကခါနီးမှာ အရက် (Intoxicant) နည်းနည်း သောက်ထားတယ်။

သူ့အလှည့်ရောက်တော့ စင်ပေါ်တက် ကတယ်။ အစပိုင်းမှာ ကောင်းပေမဲ့၊ ကြာလာတော့ အရက်ရှိန် တက်လာပြီး (Intoxication takes over)၊ သူ့ရဲ့ လှုပ်ရှားမှုတွေက ယိမ်းယိုင်လာတယ်။ ရိုးရာအကရဲ့ ကျက်သရေ ရှိမှု (Gracefulness) ပျောက်ပြီး၊ ရိုင်းစိုင်းတဲ့ အမူအရာတွေ ပါလာတယ်။ ပရိသတ်တွေက အံ့သြပြီး တီးတိုး ဝေဖန်ကုန်ကြတယ်။ "ဒါ မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုလား၊ အရက်သမား ကပွဲလား" ဆိုပြီး ဂုဏ်သိက္ခာ ကျဆင်းစရာ ဖြစ်လာတယ်။

ဒီနေရာမှာ တို့ပြတိုက်ရဲ့ Policy 2 (Cultural Representation) နဲ့ Article 2.5 ဖြစ်တဲ့ "ယဉ်ကျေးမှု ဖော်ထုတ်ရာတွင် ကျင့်ဝတ်နှင့်အညီ တင်ဆက်ခြင်း" (Ethical Cultural Performance) ကို အသက်သွင်းရမယ့် အချိန်ပဲ။ ဦးပဉ္ဇင်းက ပွဲစီစဉ်သူတွေကို အချက်ပြပြီး လိုက်ကာ (Curtain) ချခိုင်းလိုက်တယ်။

ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... ဦးပဉ္ဇင်းက အဲဒီ အကပညာရှင်ကို နားနေခန်းမှာ တွေ့ပြီး မေတ္တာနဲ့ ပြောရတယ်။ "ဒကာကြီး... အနုပညာဆိုတာ 'ယဉ်ကျေးမှု' (Culture) ပါ။ အရက်ဆိုတာ 'ရိုင်းစိုင်းမှု' (Uncultured) ပါ။ ဒီနှစ်ခုကို ရောလိုက်ရင် အဆိပ် ဖြစ်သွားတယ်။ ဒကာကြီးရဲ့ 'ရုပ်' က ကနေပေမဲ့၊ 'စိတ်' က မူးနေတော့ (Deluded Mind)၊ ဒကာကြီးရဲ့ အကက အသက်မပါတော့ဘူး။ ပရိသတ်က ဒကာကြီးရဲ့ နှလုံးသားကို မြင်ချင်တာ၊ အရက်နံ့ကို ရှူချင်တာ မဟုတ်ဘူး" လို့ ဆုံးမလိုက်တယ်။

ပြီးတော့ "အနုပညာရှင် စစ်စစ်ဆိုတာ 'သတိ' (Sati) နဲ့ ကရတယ်။ မူးမှ ကတတ်တာ မဟုတ်ဘူး။ သတိနဲ့ ကမှ ခြေလှမ်းတိုင်းက တိကျပြီး လှပတာ" လို့ ရှင်းပြတယ်။ အဲဒီ အကပညာရှင်လည်း ရှက်ပြီး သတိပြန်ဝင်လာတယ်။ မျက်နှာသစ်၊ ရေနွေးကြမ်းသောက်ပြီး အမူးပြေအောင် လုပ်တယ်။ ပြီးမှ စင်ပေါ်ပြန်တက်ပြီး၊ ဒီတစ်ခါတော့ အရက်မပါဘဲ သတိထားပြီး ကပြလိုက်တယ်။ ပရိသတ်တွေက လက်ခုပ်သံ တဖြောင်းဖြောင်းနဲ့ အားပေးကြတယ်။ ဒါဟာ "ရှစ်ပါးသီလ" (၅) ဖြစ်တဲ့ သုရာမေရယကို ရှောင်ကြဉ်လိုက်လို့ ရလာတဲ့ အောင်မြင်မှုပါပဲ။

ဒီဖြစ်ရပ်ကနေ တို့ ဘာသင်ခန်းစာ ရသလဲဆိုတော့... "အနုပညာသည် ယဉ်ကျေးမှု၏ ပြယုဂ်" ဖြစ်ဖို့အတွက် "သီလ" ဆိုတဲ့ အခြေခံအုတ်မြစ် လိုအပ်ပါတယ်။ ပျော်ရွှင်မှု (Entertainment) ကို ရှာဖွေရာမှာ အသိတရား မလွတ်ဖို့ အရေးကြီးပါတယ်။ ရုပ်က ကနေပေမဲ့ စိတ်က ငြိမ်းချမ်းနေမှသာ စစ်မှန်တဲ့ အနုပညာ ဖြစ်ပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။

ကိုင်း... ဒီနေ့ ဟောကြားခဲ့တဲ့ တရားတော်ကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ ပြန်ပြီး ခြုံငုံကြည့်ကြရအောင်။

အာရုံငါးပါး ကာမဂုဏ်၌ သာယာပြီး သံသရာ၌ လည်နေရခြင်း၊ မူးယစ်မေ့လျော့ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သော ဆင်းရဲဒုက္ခသည် 'ဒုက္ခသစ္စာ' ပဲ။

အပျော်အပါးကို မက်မောသော တဏှာ၊ အာရုံခံစားမှုကို စွဲလမ်းသော လောဘ (Craving for Sensory Pleasure) သည် 'သမုဒယသစ္စာ' ပဲ။

ကာမဂုဏ် အာရုံများမှ လွတ်မြောက်ပြီး၊ ငြိမ်းချမ်းတည်ငြိမ်သော နိဗ္ဗာန်ဓာတ်သည် 'နိရောဓသစ္စာ' ပေါ့။

အဲဒီ ငြိမ်းချမ်းမှုကို ရဖို့အတွက် သတိ (Sati) ထားခြင်း၊ သီလစောင့်ထိန်းခြင်း၊ ရုပ်နာမ်ကို ခွဲခြားသိမြင်ခြင်း ဆိုတဲ့ မဂ္ဂင်လမ်းစဉ်ဟာ 'မဂ္ဂသစ္စာ' ပဲ ဖြစ်ပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။

ဒါကြောင့် သူတော်ကောင်းတို့လည်း ကမ္ဘာ့ကပြအကနေ့မှာ ယဉ်ကျေးမှု အကအလှများကို ထိန်းသိမ်းရင်း၊ မိမိတို့၏ စိတ်ကိုလည်း ကိလေသာ အက၊ လောဘ အကများ မကမိအောင် သတိဖြင့် ထိန်းကျောင်းကြပါ။ မနက်ဖြန် ကျရောက်မယ့် "ကမ္ဘာ့ဂျက်ဇ်ဂီတနေ့" ကိုလည်း ကြိုဆိုသောအားဖြင့်၊ လောကဓံ တီးလုံးသံများကြားမှာ စိတ်နှလုံး ငြိမ်းချမ်းစွာ နေထိုင်နိုင်ကြပါစေ။

ဒီနေ့ ဟောကြားခဲ့တဲ့ ဓမ္မအလျှောက် အားလုံးပဲ ယဉ်ကျေးမှုကို မြတ်နိုးသူ၊ သီလကို တန်ဖိုးထားသူ၊ နိဗ္ဗာန်ချမ်းသာကို မျက်မှောက်ပြုနိုင်သူများ ဖြစ်ကြပါစေကုန်သတည်း။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက

The Office Of Siridantamahapalaka

The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.

နေ့စွဲ - ၂၉ ဧပြီ ၂၀၂၃

ORCID: 0009-0000-0697-4760

Website: www.siridantamahapalaka.com

Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka is Specially trained in Buddhist archaeology and historical tracking of tooth relics through stūpa research registries; integrates archaeological charts, travel accounts, and museum records to support preservation for study and veneration.

Day: 119 | ၂၈ ဧပြီ ၂၀၂၃ | လုပ်ငန်းခွင် ဘေးကင်းရေး (Workplace Safety) | အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်၊ အန္တရာယ်ကင်း | OHS Standards

 

Day: 119 | ၂၈ ဧပြီ ၂၀၂၃ | လုပ်ငန်းခွင် ဘေးကင်းရေး (Workplace Safety) | အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်၊ အန္တရာယ်ကင်း | OHS Standards

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာ ရတနာမြတ်သုံးပါးနဲ့တကွ မိဘဆရာသမားတို့အား ရိုသေမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပူဇော်ပါ၏။ ယနေ့ ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၂၈ ရက်၊ သာသနာနှစ် ၂၅၆၆ ခုနှစ်၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၅ ခုနှစ်၊ မြန်မာနှစ်ဆန်း (၁၂) ရက်နေ့မှာ ကြွရောက်လာကြတဲ့ သူတော်ကောင်းအပေါင်းတို့... ကိုယ်စိတ်နှစ်ဖြာ ကျန်းမာချမ်းသာကြပါစေလို့ ဦးပဉ္ဇင်းက ရှေးဦးစွာ မေတ္တာပို့သလိုက်ပါတယ်နော်။ ဒီနေ့ဟာ "ကမ္ဘာ့လုပ်ငန်းခွင် ဘေးအန္တရာယ် ကင်းရှင်းရေးနှင့် ကျန်းမာရေးနေ့" (World Day for Safety and Health at Work) ဖြစ်သလို၊ မနက်ဖြန် ကျရောက်မယ့် "ကမ္ဘာ့ကပြအကနေ့" (International Dance Day) အကြိုကာလလည်း ဖြစ်ပါတယ်။ လုပ်ငန်းခွင်မှာ ဘေးကင်းပြီး၊ ဘဝခရီးမှာ ပျော်ရွှင်စွာ ကပြအပန်းဖြေနိုင်ကြပါစေလို့ ဦးပဉ္ဇင်းက ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သလိုက်ပါတယ်။

ဒီနေ့ တရားမဟောခင်မှာ မတော်တဆမှုတွေဟာ အာရုံလွင့်ခြင်းက စတတ်တဲ့အတွက် 'ရသဓာတ်' (အရသာ) ကို အသုံးပြုပြီး သတိတည်ဆောက်တဲ့ ကမ္မဋ္ဌာန်းလေး တစ်ခု စီးဖြန်းကြည့်ကြရအောင်။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... လုပ်ငန်းခွင်မှာ ထမင်းစားချိန်၊ ရေနွေးကြမ်းသောက်ချိန်လေးကို အာရုံပြုပါ။ လျှာနဲ့ အရသာ ထိတဲ့အခါ "ကောင်းတယ်" ဆိုပြီး စိတ်က လွင့်မသွားစေနဲ့။ "လျက်တယ်... သိတယ်"၊ "အရသာပေါ်တယ်... သိတယ်"။ အရသာကို ခံစားရင်း စိတ်က တခြားရောက်နေရင် (ဥပမာ- ဖုန်းပွတ်နေရင်) ထမင်းသီးတတ်တယ်၊ လည်ချောင်းနင်တတ်တယ်။ "စားသတိ" ရှိမှ ဘေးကင်းသလို၊ "လုပ်သတိ" ရှိမှ လုပ်ငန်းခွင် ဘေးကင်းမှာပါ။ အရသာအပေါ် တွယ်တာတဲ့ စိတ် (Greed for Taste) ကြောင့် အလုပ်မှာ ပေါ့ဆမှု မဖြစ်ရအောင် သတိကပ်ထားလိုက်ကြပါဦး။

စိတ်ကလေး တည်ငြိမ်နိုးကြားသွားပြီဆိုရင် ဒီနေ့ရဲ့ ခေါင်းစဉ်ဖြစ်တဲ့ "လုပ်ငန်းခွင် ဘေးကင်းရေး (OHS)" ဆိုတဲ့ အကြောင်းအရာကို ခေတ်သစ် "ဘေးအန္တရာယ် စီမံခန့်ခွဲမှု" (Risk Management) နဲ့ "ထိန်းချုပ်မှု အဆင့်ဆင့်" (Hierarchy of Controls) ရှုထောင့်ကနေ အရင်ဆုံး လေ့လာကြည့်ကြရအောင်။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... စက်ရုံ၊ အလုပ်ရုံတွေမှာ OHS (Occupational Health and Safety) စံနှုန်းတွေ ရှိတယ်။ မတော်တဆမှု မဖြစ်အောင် ကာကွယ်တဲ့ စနစ်ပေါ့။

သိပ္ပံပညာမှာ 'Hierarchy of Controls' (ထိန်းချုပ်မှု ပိရမစ်) ဆိုတာ ရှိတယ်။

၁။ Elimination - အန္တရာယ်ကို အပြီးတိုင် ဖယ်ရှားခြင်း (အထိရောက်ဆုံး)။

၂။ Substitution - အန္တရာယ်နည်းတာနဲ့ အစားထိုးခြင်း။

၃။ Engineering Controls - စက်ကိရိယာတွေနဲ့ ကာကွယ်ခြင်း (ဥပမာ - အကာအရံတပ်ခြင်း)။

၄။ Administrative Controls - စည်းကမ်းထုတ်ခြင်း။

၅။ PPE - တစ်ကိုယ်ရေ ကာကွယ်ရေး ပစ္စည်း (ဦးထုပ်၊ ဖိနပ်) ဝတ်ဆင်ခြင်း (အထိရောက်နည်းဆုံး)။

လူတွေက PPE ဝတ်ထားရင် လုံခြုံပြီ ထင်ကြတယ်။ တကယ်တော့ 'အန္တရာယ်' (Hazard) ကို မဖယ်ရှားနိုင်သရွေ့ မလုံခြုံပါဘူး။

ဗုဒ္ဓနည်းကျ OHS မှာတော့ "သတိ" (Sati) ဟာ အကောင်းဆုံး PPE (Personal Protective Equipment) ပါပဲ။ ဦးထုပ်ဆောင်းထားပေမဲ့ သတိမရှိရင် ခလုတ်တိုက်နိုင်တယ်။ ဒါပေမဲ့ "သတိ" ရှိရင် အန္တရာယ် (Hazard) ကို ကြိုမြင်ပြီး ရှောင်ရှားနိုင် (Elimination) ပါတယ်။ ဒါကြောင့် "သတိသည် အကောင်းဆုံး အကာအကွယ်" လို့ ဆိုတာပါ။

ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... လုပ်ငန်းခွင်မှာ PPE ဝတ်တာဟာ ခန္ဓာကိုယ်ကို ကာကွယ်တာ။ "သတိ" ထားတာဟာ "ကံ" ကို ကာကွယ်တာ။ မတော်တဆမှု (Accident) ဆိုတာ အကြောင်းမဲ့ ဖြစ်တာ မဟုတ်ဘူး။ 'Heinrich's Triangle' သီအိုရီအရ မတော်တဆမှု အကြီးစား တစ်ခု ဖြစ်ဖို့အတွက် သတိလွတ်မှု အသေးစားလေးတွေ (၃၀၀) လောက် ကြိုဖြစ်နေတတ်တယ်။ ဒါကြောင့် အသေးအဖွဲလေးကအစ သတိမလွတ်ဖို့ အရေးကြီးပါတယ်။

ဒီနေရာမှာ ဒကာကြီးတစ်ယောက်က မေးစရာ ရှိတာက "အရှင်ဘုရား... ကံမကောင်းလို့ ထိခိုက်တာ မဟုတ်ဘူးလား" ပေါ့။ ကံဆိုတာ "အလုပ်" (Action) ပဲလေ။ ကိုယ်က သတိမထားတဲ့ "ပေါ့ဆကံ" (Negligence) လုပ်လိုက်လို့၊ ထိခိုက်တဲ့ "အကျိုးပေး" (Result) ရတာပေါ့။ စက်မမောင်းခင် စစ်ဆေးတာ (Safety Check) ဟာ "ဉာဏ်" ပါ။ မစစ်ဘဲ မောင်းတာ "မောဟ" ပါ။ မောဟနဲ့ လုပ်ရင် အကုသိုလ်အကျိုးပေးတတ်ပါတယ်။

အခု သိပ္ပံပညာက ပြတဲ့ Hierarchy of Controls နဲ့ Accident Causation သဘောတရားတွေကို နားလည်ထားမှသာလျှင် ဘုရားရှင်ဟောတဲ့ 'အန္တရာယ်ကင်း' တရားတော်နဲ့ ရှစ်ပါးသီလ (၄) ရဲ့ အနှစ်သာရကို ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပိုပြီး ထိုးထွင်းသိမြင်နိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။ မတော်တဆမှု မဖြစ်အောင် သတိထားပုံကို ပါဠိတော် အနက်ဖွင့်ဆိုချက်တွေနဲ့ ဆက်ပြီး လေ့လာကြည့်ကြရအောင်...။

ကိုင်း... ရှေ့မှာ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ "Occupational Health and Safety" (OHS) အရ Hierarchy of Controls နဲ့ သတိ (Sati) ရဲ့ အရေးပါပုံကို ပြောခဲ့ပြီးပြီနော်။ အခု အဲဒီအချက်ကို တို့ဘုရားရှင်ရဲ့ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်၊ စတုက္ကနိပါတ်၊ အန္တရာယ်သုတ်တော်နဲ့ ရှစ်ပါးသီလရဲ့ စတုတ္ထသိက္ခာပုဒ် "မုသာဝါဒ" (လိမ်လည်ပြောဆိုခြင်း) နဲ့ ချိန်ထိုးပြီး အနှစ်သာရကို ရှာကြည့်ကြရအောင်။

ဘုရားရှင်က "အန္တရာယ်" ဆိုတာ ပြင်ပကလာတာ ရှိသလို၊ အတွင်းက (ကိုယ့်အပြုအမူကြောင့်) ဖြစ်တာလည်း ရှိတယ်လို့ ဟောတယ်။ အထူးသဖြင့် လုပ်ငန်းခွင် ဘေးကင်းရေးမှာ "မုသာဝါဒ" (လိမ်ညာခြင်း) ဟာ အန္တရာယ်အကြီးဆုံးပါပဲ။ ဥပမာ - စက်ပျက်နေတာကို သိလျက်နဲ့ "ကောင်းပါတယ်" လို့ လိမ်ပြီး Report တင်လိုက်ရင်၊ နောက်လူ လာကိုင်တဲ့အခါ အန္တရာယ် ဖြစ်နိုင်တယ်။ ဒါကြောင့် Safety Culture (ဘေးကင်းရေး ယဉ်ကျေးမှု) မှာ "Honesty" (ရိုးသားမှု) ဟာ အသက်တမျှ အရေးကြီးပါတယ်။

ဒီနေရာမှာ မဟာသရဏဂုံတော်ကြီးရဲ့ (၂၈) ပုဒ်မြောက် (Verse 28) ဖြစ်တဲ့ "သုပ္ပဋိပန္နော" ဂုဏ်တော်နဲ့ ရှစ်ပါးသီလ (၄) ကို ချိတ်ဆက်ကြည့်ရအောင်။ ရှစ်ပါးသီလ စောင့်ထိန်းသူဟာ "မုသာဝါဒ" ကို ရှောင်ကြဉ်ရမယ်။ လုပ်ငန်းခွင်မှာ "Safety Report" တင်တဲ့အခါ အမှန်အတိုင်း တင်တာဟာ သီလလုံခြုံခြင်းပါပဲ။ အမှားကို ဖုံးကွယ်ခြင်း (Cover-up) ဟာ သူတစ်ပါး အသက်ကို ရန်ရှာရာ ရောက်ပါတယ်။ "မတော်တဆမှု မဖြစ်အောင် သတိထားပါ" ဆိုတာ စက်ကို သတိထားရုံ မဟုတ်ဘဲ၊ ကိုယ့်ရဲ့ နှုတ် (Speech) နဲ့ အစီရင်ခံစာ (Report) တွေကိုပါ သတိထား ရိုးသားဖို့ လိုပါတယ်။

ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... လမ်းမှာ "Warning Sign" (သတိပေးဆိုင်းဘုတ်) တွေ့ရင် ယုံကြည်ပြီး ရှောင်ကြတယ် မဟုတ်လား။ အဲဒီ ဆိုင်းဘုတ်က လိမ်ထားရင် (ဥပမာ - ချောက်ကမ်းပါးကို လမ်းကောင်းလို့ ရေးထားရင်) လူတွေ ဒုက္ခရောက်ကုန်မှာပေါ့။ ကိုယ့်ရဲ့ စကားဟာလည်း ဆိုင်းဘုတ်လိုပါပဲ။ မှန်ကန်မှ သူတစ်ပါး ဘေးကင်းမှာပါ။

ကိုင်း... အခု ဝိပဿနာ ရှုကွက်ဘက်ကို တိုးကြည့်ကြရအောင်။ ဒီနေ့ရဲ့ အဓိက အာရုံက 'ရသဓာတ်' (အရသာ) ကို အသုံးပြုပြီး၊ လုပ်ငန်းခွင်မှာ အာရုံလွင့်ခြင်း (Distraction) ကို ထိန်းချုပ်ဖို့ပဲ။

ရှုကွက်မှာ အဆင့် (၅) ဆင့် ရှိတယ်။ (၁) ဒွါရ - ဇိဝှါဒွါရ (လျှာ)။ (၂) အာရုံ - ရသာရုံ (အရသာ)။ (၃) ဝိညာဉ် - ဇိဝှါဝိညာဉ် (လျက်သိစိတ်)။ (၄) ဖဿ - အရသာနှင့် စိတ် ထိတွေ့မှု။ (၅) သတိ - အလုပ်နှင့် စားသောက်ခြင်းကို ခွဲခြားသိမှု။

ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... လုပ်ငန်းခွင် မတော်တဆမှု အများစုဟာ "Multitasking" (တစ်ပြိုင်နက် အလုပ်များစွာ လုပ်ခြင်း) ကြောင့် ဖြစ်တာ။ ဥပမာ - ကားမောင်းရင်း မုန့်စားတာ၊ စက်မောင်းရင်း ကော်ဖီသောက်တာ။

၁။ "လျက်တယ်... သိတယ်"။ အရသာအာရုံပေါ်ရင် စိတ်က လျှာဆီ ရောက်သွားတယ်။

၂။ အဲဒီအချိန်မှာ မျက်စိက လမ်းကို မမြင်တော့ဘူး (Blind spot)။

၃။ စက္ကန့်ပိုင်းလေး အာရုံလွတ်သွားတာနဲ့ အန္တရာယ် ဖြစ်နိုင်တယ်။

ဒါကြောင့် "စားချိန်မှာ စားပါ၊ လုပ်ချိန်မှာ လုပ်ပါ"။ အရသာကို ခံစားနေရင် သတိကွဲပြား (Divided Attention) ဖြစ်တတ်တယ်။ ရသဓာတ်ကို ရှုမှတ်ပြီး "ငါ့စိတ်ကို အရသာက ဆွဲမသွားစေနဲ့" လို့ ထိန်းချုပ်တာဟာ အကောင်းဆုံး Safety Practice ပါပဲ။

ဒီနေရာမှာ ဒကာကြီးတစ်ယောက်က မေးစရာ ရှိတာက "အရှင်ဘုရား... အရက်သေစာ သောက်စားပြီး အလုပ်လုပ်တာကော ဘယ်လိုလဲ" ပေါ့။ ဒါက အဆိုးဆုံးပါပဲ။ ရှစ်ပါးသီလမှာ သေရည်သေရက် (Surameraya) ရှောင်ကြဉ်ခြင်း ပါပါတယ်။ အရက်က သတိ (Sati) ကို ဖျက်ဆီးပစ်တယ်။ ဦးနှောက်ရဲ့ တုံ့ပြန်မှု (Reaction Time) ကို နှေးကွေးစေတယ်။ အရက်သောက်ပြီး လုပ်ငန်းခွင် ဝင်တာဟာ ကိုယ့်သေတွင်း ကိုယ်တူးတာနဲ့ အတူတူပါပဲ။

ဒိဋ္ဌိဖြုတ်ဟောစဉ်ကို ဆက်ကြည့်ရအောင်။ လူတွေမှာ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ဆိုတာ အမြဲ ကပ်ပါနေတယ်။ "ငါ ကျွမ်းကျင်တယ်၊ ငါ့ကို ဘာမှ မဖြစ်ဘူး" ဆိုတဲ့ မာန (Overconfidence) ဟာ ဒိဋ္ဌိပဲ။ တကယ်တော့ 'ငါ' မရှိဘူး။ အကြောင်းတရား (Causes) နဲ့ အကျိုးတရား (Effects) ပဲ ရှိတယ်။ ကျွမ်းကျင်ပေမဲ့ ပေါ့ဆရင် (Cause)၊ ထိခိုက်မယ် (Effect)။

မျက်လှည့်ပြသူရဲ့ ဥပမာကို သုံးကြည့်စို့။ မျက်လှည့်ဆရာက ဓားပေါ်လမ်းလျှောက်ပြရင် ပရိသတ်က အထင်ကြီးပေမဲ့၊ တစ်ချက်မှားရင် ခြေပြတ်တာပဲ။ "ငါ တော်တယ်" ဆိုတဲ့ အစွဲကို ဖြုတ်ပြီး၊ "စက်က သံတုံး၊ ငါက လူသား၊ ထိရင် ကွဲမယ်" ဆိုတဲ့ ပရမတ်သဘောကို မြင်အောင်ကြည့်ပါ။ ရုပ်ဝတ္ထုရဲ့ မာကျောမှု (Hardness) နဲ့ ခန္ဓာကိုယ်ရဲ့ ပျော့ပြောင်းမှု (Softness) ကို နှိုင်းယှဉ်သိရင် သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ပြုတ်ပါတယ်။

သဿတဒိဋ္ဌိ ဆိုတာကတော့ "ငါ ဒီနေ့ ဘေးကင်းရင် မနက်ဖြန်လည်း ဘေးကင်းမှာပဲ" လို့ ထင်တာ။ မဟုတ်ဘူး... စက္ကန့်တိုင်းမှာ အခြေအနေတွေ ပြောင်းလဲနေတယ်။ မနေ့က စက်ကောင်းပေမဲ့ ဒီနေ့ ပျက်နေနိုင်တယ်။ အမြဲ မစစ်ဆေးရင် (Inspection) ဒုက္ခရောက်မယ်။ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ ဆိုတာကတော့ "အန္တရာယ် ဖြစ်ရင်လည်း လျော်ကြေးရမှာပဲ၊ ဘာပူစရာရှိလဲ" လို့ ယူတာ။ မဟုတ်ဘူး... ကိုယ်လက်အင်္ဂါ ပျက်စီးသွားရင် ငွေနဲ့ ပြန်ဝယ်လို့ မရဘူး။ ပြီးတော့ ကိုယ့်ကြောင့် သူတစ်ပါး ထိခိုက်ရင် အဲဒီ အကုသိုလ်ကံက သံသရာအထိ လိုက်နှောင့်ယှက်မှာ။ အကြောင်းအကျိုးကို သိရင် ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ ပြုတ်ပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။

အလုပ်ပေး ရှုကွက်အနေနဲ့ ပြောရရင်... "သတိ (Sati) သည် အကောင်းဆုံး အကာအကွယ်"။ အလုပ်စလုပ်တိုင်း "သတိ... သတိ" လို့ ရွတ်ပါ။ အရသာတစ်ခုခု စားတိုင်း "စားသတိ" ကပ်ပါ။ စကားပြောတိုင်း၊ Report တင်တိုင်း "မုသာဝါဒ လွတ်ရဲ့လား" လို့ ဆင်ခြင်ပါ။

ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... အခု ဦးပဉ္ဇင်း ဟောခဲ့တဲ့ 'Workplace Safety' (လုပ်ငန်းခွင် ဘေးကင်းရေး)၊ Hierarchy of Controls နဲ့ သတိ (Sati) ရဲ့ အရေးပါပုံတွေကို လက်တွေ့ဘဝမှာ ဘယ်လို အသုံးချရမလဲဆိုတာ ပိုပြီး မျက်စိထဲ မြင်သွားအောင် တို့ Hswagata ပြတိုက်ရဲ့ မှတ်တမ်းတစ်ခုဖြစ်တဲ့ Case-2519 (Template T240) လေးကို ပြောပြချင်ပါတယ်။ ဒါကတော့ ပြတိုက်ရဲ့ "လျှပ်စစ်မီး ပြုပြင်ရေး" (Electrical Maintenance) လုပ်ငန်းခွင်မှာ ဖြစ်ပွားခဲ့တဲ့ မတော်တဆမှု ဖြစ်လုဆဲဆဲ (Near Miss) အဖြစ်အပျက်လေးပေါ့။

ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... ပြတိုက်ရဲ့ ပင်မခန်းမဆောင်မှာ မီးလုံးတစ်လုံး ကျွမ်းသွားတယ်။ တာဝန်ကျ လျှပ်စစ်ကျွမ်းကျင် ဝန်ထမ်းလေးက အဲဒီမီးလုံးကို လဲဖို့ ပြင်တယ်။ ပုံမှန်ဆိုရင် OHS စည်းမျဉ်းအရ (၁) မီးမိန်းချရမယ် (Isolation)၊ (၂) လှေကားအမြင့်ကို သုံးရင် တစ်ယောက်က အောက်က ထိန်းပေးရမယ်၊ (၃) Safety Harness (ခါးပတ်) ဝတ်ရမယ်။

ဒါပေမဲ့ ဝန်ထမ်းလေးက "ဒါ ငါ့အတွက် ထမင်းစားရေသောက်ပါ၊ ခဏလေးပဲ ကြာမှာပါ" ဆိုပြီး မီးမိန်းလည်း မချ၊ Harness လည်း မဝတ်ဘဲ ခုံတစ်လုံးပေါ် တက်ပြီး လဲဖို့ ကြိုးစားတယ်။ ပါးစပ်ကလည်း ကွမ်းလေးဝါးရင်း (Rasa Dhatu Distraction) ပေါ့ပေါ့ပါးပါး လုပ်နေတာပေါ့။ အဲဒီအချိန်မှာ ခုံက ယိုင်သွားပြီး သူ ဟန်ချက်ပျက် (Unbalance) ဖြစ်သွားတယ်။ တော်သေးတယ်... ဘေးနားက စင်ကို လှမ်းဆွဲလိုက်မိလို့ ပြုတ်မကျတာ။ ဒါပေမဲ့ လက်က ဓာတ်လိုက်လုနီးပါး ဖြစ်သွားတယ်။

ဒီနေရာမှာ တို့ပြတိုက်ရဲ့ Policy 13 (Safety & Security) နဲ့ Article 13.1 ဖြစ်တဲ့ "လုပ်ငန်းခွင် ဘေးအန္တရာယ် ကင်းရှင်းရေး လုပ်ထုံးလုပ်နည်းများ" (Standard Operating Procedures - SOP) ကို အသက်သွင်းရမယ့် အချိန်ပဲ။ ဦးပဉ္ဇင်းက အဲဒီနေရာကို ရောက်သွားပြီး သူ့ကို အောက်ဆင်းခိုင်းလိုက်တယ်။

ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... ဦးပဉ္ဇင်းက "ဒကာလေး... မင်း အခု လုပ်လိုက်တာ 'ကံ' ကို စမ်းတာလား၊ 'ဉာဏ်' ကို သုံးတာလား" လို့ မေးလိုက်တယ်။ "ခဏလေးပါ ဘုရား" လို့ သူက ဆင်ခြေပေးတယ်။ ဦးပဉ္ဇင်းက "အဲဒီ 'ခဏလေး' မှာပဲ အသက်ပါသွားနိုင်တယ်။ မင်း ကွမ်းဝါးနေတော့ စိတ်က အရသာဆီ ရောက်နေတယ် (Distraction)။ သတိမရှိတော့ဘူး။ Safety ဆိုတာ ကြောက်တတ်မှ ဘေးကင်းတာ။ မင်းက မကြောက်တော့ (Overconfidence) အန္တရာယ် ရှိတယ်" လို့ ဆုံးမလိုက်တယ်။

ပြီးတော့ သူ့ကို OHS Protocol အတိုင်း ပြန်လုပ်ခိုင်းတယ်။ (၁) မီးမိန်းချ၊ (၂) လှေကား ခိုင်ခိုင်မာမာ သုံး၊ (၃) Safety အပြည့်အစုံ ဝတ်။ အဲဒီလို စနစ်တကျ လုပ်တော့မှ အလုပ်က ပြီးမြောက်ပြီး ဘေးကင်းသွားတယ်။ ဦးပဉ္ဇင်းက သူ့ကို မှတ်ချက်ပေးလိုက်တယ်... "မင်းရဲ့ ကျွမ်းကျင်မှု (Skill) က အရေးကြီးပေမဲ့၊ မင်းရဲ့ သတိ (Sati) က ပိုအရေးကြီးတယ်။ သတိလွတ်ရင် Skill က မကယ်နိုင်ဘူး" တဲ့။

ဒီဖြစ်ရပ်ကနေ တို့ ဘာသင်ခန်းစာ ရသလဲဆိုတော့... "မတော်တဆမှု မဖြစ်အောင် သတိထားပါ" ဆိုတာ စကားသက်သက် မဟုတ်ပါဘူး။ "ငါ တတ်တယ်၊ ငါ မြန်တယ်" ဆိုတဲ့ မာနတွေကို ဘေးဖယ်ပြီး၊ စည်းကမ်း (Sila) အတိုင်း ရိုရိုသေသေ လိုက်နာတာဟာ အသက်ရှည်ဆေးပါပဲ။

ကိုင်း... ဒီနေ့ ဟောကြားခဲ့တဲ့ တရားတော်ကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ ပြန်ပြီး ခြုံငုံကြည့်ကြရအောင်။

လုပ်ငန်းခွင်မှာ ထိခိုက်ဒဏ်ရာရခြင်း၊ မတော်တဆမှုကြောင့် ကိုယ်လက်အင်္ဂါ ဆုံးရှုံးရခြင်းသည် 'ဒုက္ခသစ္စာ' ပဲ။

ပေါ့ဆမှု၊ လောဘကြောင့် အလုပ်မြန်မြန်ပြီးချင်တဲ့ စိတ်၊ "ငါ့ကို ဘာမှမဖြစ်ဘူး" ဆိုတဲ့ မာန (Negligence & Ego) တွေဟာ 'သမုဒယသစ္စာ' ပဲ။

အန္တရာယ်ကင်းရှင်းပြီး စိတ်ချမ်းသာ ကိုယ်ကျန်းမာ ရှိနေသော အခြေအနေ၊ နိဗ္ဗာန်ဓာတ်သည် 'နိရောဓသစ္စာ' ပေါ့။

အဲဒီ ဘေးကင်းမှုကို ရဖို့အတွက် သတိ (Sati) ထားခြင်း၊ စည်းကမ်းလိုက်နာခြင်း (Sila)၊ အမှန်အတိုင်း ပြောဆိုခြင်း (မုသာဝါဒ ရှောင်ခြင်း) ဆိုတဲ့ မဂ္ဂင်လမ်းစဉ်ဟာ 'မဂ္ဂသစ္စာ' ပဲ ဖြစ်ပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။

ဒါကြောင့် သူတော်ကောင်းတို့လည်း ကမ္ဘာ့လုပ်ငန်းခွင် ဘေးကင်းရေးနေ့မှာ မိမိတို့ရဲ့ လုပ်ငန်းခွင်အသီးသီးမှာ သတိတရား လက်ကိုင်ထားပြီး ဘေးအန္တရာယ် ကင်းရှင်းအောင် နေထိုင်ကြပါ။ မနက်ဖြန် ကျရောက်မယ့် "ကမ္ဘာ့ကပြအကနေ့" (International Dance Day) ကိုလည်း ကြိုဆိုသောအားဖြင့်၊ ဘဝခရီးလမ်းမှာ အန္တရာယ်ကင်းကင်းနဲ့ ပျော်ရွှင်စွာ လှုပ်ရှားသွားလာနိုင်ကြပါစေ။

ဒီနေ့ ဟောကြားခဲ့တဲ့ ဓမ္မအလျှောက် အားလုံးပဲ လုပ်ငန်းခွင် ဘေးကင်းသူ၊ သတိတရား ကြီးမားသူ၊ နိဗ္ဗာန်ချမ်းသာကို မျက်မှောက်ပြုနိုင်သူများ ဖြစ်ကြပါစေကုန်သတည်း။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။

ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက

The Office Of Siridantamahapalaka

The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.

နေ့စွဲ - ၂၈ ဧပြီ ၂၀၂၃

ORCID: 0009-0000-0697-4760

Website: www.siridantamahapalaka.com

Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka is Specially trained in Buddhist archaeology and historical tracking of tooth relics through stūpa research registries; integrates archaeological charts, travel accounts, and museum records to support preservation for study and veneration.