Day: 109 | ၁၈ ဧပြီ ၂၀၂၃ | ရှေးဟောင်းအမွေအနှစ်နေ့ (Heritage Day) | ဓာတုဝံသ | Heritage Conservation
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာ ရတနာမြတ်သုံးပါးနဲ့တကွ မိဘဆရာသမားတို့အား ရိုသေမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပူဇော်ပါ၏။ ယနေ့ ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၁၈ ရက်၊ သာသနာနှစ် ၂၅၆၆ ခုနှစ်၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၅ ခုနှစ်၊ မြန်မာနှစ်ဆန်း (၂) ရက်နေ့မှာ ကြွရောက်လာကြတဲ့ သူတော်ကောင်းအပေါင်းတို့... ကိုယ်စိတ်နှစ်ဖြာ ကျန်းမာချမ်းသာကြပါစေလို့ ဦးပဉ္ဇင်းက ရှေးဦးစွာ မေတ္တာပို့သလိုက်ပါတယ်နော်။ ဒီနေ့ဟာ "ကမ္ဘာ့ရှေးဟောင်းအမွေအနှစ်နေ့" (World Heritage Day) ဖြစ်သလို၊ မနက်ဖြန် ကျရောက်မယ့် ကမ္ဘာ့အသည်းနေ့ (World Liver Day) အကြိုကာလလည်း ဖြစ်ပါတယ်။ "အသည်း" ဟာ ခန္ဓာကိုယ်အတွက် အရေးပါသလို၊ "အမွေအနှစ်" ဟာလည်း လူမျိုးတစ်မျိုးအတွက် အသည်းနှလုံးတမျှ အရေးပါပါတယ်။ အားလုံးပဲ အသည်းကျန်းမာ၊ စိတ်ချမ်းသာပြီး တန်ဖိုးရှိတဲ့ အမွေအနှစ်တွေကို ထိန်းသိမ်းနိုင်ကြပါစေလို့ ဦးပဉ္ဇင်းက ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သလိုက်ပါတယ်။
ဒီနေ့ တရားမဟောခင်မှာ ရှေးဟောင်းအမွေအနှစ်တွေကို မြင်တွေ့ရတဲ့အခါ ဉာဏ်နဲ့ ယှဉ်ပြီး ကြည့်တတ်အောင် 'စက္ခုဓာတ်' (မြင်ဓာတ်သဘော) ကို အသုံးပြုပြီး ကမ္မဋ္ဌာန်းလေး တစ်ခု စီးဖြန်းကြည့်ကြရအောင်။ ဘုရားကျောင်းကန်တွေ၊ ရှေးဟောင်းပစ္စည်းတွေကို ကြည့်တဲ့အခါ "လှလိုက်တာ၊ ရှေးကျလိုက်တာ" လို့ ပညတ်နယ်မှာ ရပ်မနေဘဲ၊ "မြင်တယ်... သိတယ်" ဆိုတဲ့ ပရမတ်သဘောကို ဆောက်တည်ပါ။ မျက်စိထဲမှာ အရောင် (Color) ပေါ်လာတယ်၊ မျက်စိအကြည် (Eye Sensitivity) နဲ့ တိုက်ဆိုင်တယ်၊ မြင်သိစိတ် (Seeing Consciousness) ဖြစ်ပေါ်တယ်။ အဲဒီ ဖြစ်စဉ်ကိုပဲ သတိထားကြည့်ပါ။ ရှေးဟောင်းပစ္စည်းဆိုတာ "အတိတ်က အရာဝတ္ထု" ဖြစ်ပေမဲ့၊ "မြင်နေတာ" ကတော့ "ပစ္စုပ္ပန်" တည့်တည့်မှာ ဖြစ်ပျက်နေတာပါ။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ပြတိုက်ထဲက ရှေးဟောင်းအိုးကွဲလေး တစ်ခုကို ကြည့်နေတယ် ဆိုပါစို့။ သာမန်မျက်စိနဲ့ ကြည့်ရင် "အိုးကွဲဟောင်း" လို့ မြင်မယ်။ ဉာဏ်မျက်စိနဲ့ ကြည့်ရင်တော့ "ဓာတ်ကြီးလေးပါး အစုအဝေးကြီး ပျက်စီးယိုယွင်းနေတာ (Decay)" ကို မြင်ရမယ်။ "ဩော်... ဘယ်လောက် ခိုင်ခံ့ခဲ့တဲ့ အရာပဲဖြစ်ဖြစ် အချိန်တန်တော့ ပျက်စီးရတာပါလား" ဆိုတဲ့ အနိစ္စသဘောကို နှလုံးသွင်းရင်း၊ မျက်စိအာရုံကို ဓမ္မအာရုံအဖြစ် ပြောင်းလဲလိုက်ကြပါဦး။
စိတ်ကလေး တည်ငြိမ်ပြီး ဉာဏ်မျက်စိ ပွင့်လင်းလာပြီဆိုရင် ဒီနေ့ရဲ့ ခေါင်းစဉ်ဖြစ်တဲ့ "ရှေးဟောင်းအမွေအနှစ်နေ့" ဆိုတဲ့ အကြောင်းအရာကို ခေတ်သစ် "ရှေးဟောင်းသုတေသန သိပ္ပံ" (Archaeological Science) နဲ့ "ထိန်းသိမ်းရေး သိပ္ပံ" (Conservation Science) ရှုထောင့်ကနေ အရင်ဆုံး လေ့လာကြည့်ကြရအောင်။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ရူပဗေဒမှာ 'Entropy' (အင်ထရိုပီ) ဆိုတဲ့ နိယာမ ရှိတယ်။ အရာရာဟာ စနစ်တကျ ရှိနေမှုကနေ ဖရိုဖရဲ ပျက်စီးမှု (Disorder) ဆီကို အမြဲတမ်း ဦးတည်သွားနေတယ်။ ဒါကို 'Second Law of Thermodynamics' လို့ ခေါ်တယ်။
ရှေးဟောင်းအမွေအနှစ် ထိန်းသိမ်းရေး (Heritage Conservation) ဆိုတာ အဲဒီ သဘာဝနိယာမကြီးကို ဆန့်ကျင်ပြီး တိုက်ပွဲဝင်နေရတာပါ။ အဆောက်အဦးတွေ၊ ပစ္စည်းတွေဟာ အောက်ဆီဂျင်၊ အလင်းရောင်၊ အစိုဓာတ်တွေကြောင့် ဓာတ်ပြုပြီး ဆွေးမြည့်ကြတယ်။ Conservator (ထိန်းသိမ်းရေး ပညာရှင်) တွေက ဓာတုဗေဒ နည်းပညာတွေ သုံးပြီး အဲဒီ ပျက်စီးမှုနှုန်းကို နှေးကွေးသွားအောင် (Retarding the decay) လုပ်ဆောင်ကြရတယ်။ ဒါပေမဲ့ သိပ္ပံပညာရှင်တွေ လက်ခံထားတဲ့ အချက်က "We can delay, but we cannot stop" (ငါတို့ နှောင့်နှေးအောင် လုပ်လို့ရတယ်၊ ဒါပေမဲ့ ရပ်တန့်ပစ်လို့ မရဘူး) ဆိုတာပါပဲ။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... လူ့ခန္ဓာကိုယ်မှာ "အသည်း" (Liver) က အဆိပ်အတောက်တွေကို ဖယ်ရှားပြီး ခန္ဓာကိုယ်ကို ထိန်းသိမ်းပေးသလိုမျိုး၊ "ပြတိုက်" တွေ၊ "ထိန်းသိမ်းရေး ဌာန" တွေကလည်း သမိုင်းအမွေအနှစ်တွေကို ပျောက်ပျက်မသွားအောင် ထိန်းသိမ်းပေးနေတာပါ။ ဒါပေမဲ့ ရုပ်ဝတ္ထုပစ္စည်း (Material Heritage) ဆိုတာ ဘယ်လောက် ထိန်းထိန်း တစ်နေ့တော့ ပျက်စီးမှာပါပဲ။ အရေးကြီးတာက အဲဒီ ရုပ်ဝတ္ထုက ပေးတဲ့ "သတင်းစကား" (Message) နဲ့ "စိတ်ဓာတ်" (Spirit) ကို မပျောက်ပျက်အောင် ထိန်းသိမ်းဖို့ပါပဲ။ DNA က မျိုးရိုးဗီဇကို လက်ဆင့်ကမ်းသလို၊ ရှေးဟောင်းအမွေအနှစ်တွေက သမိုင်းရဲ့ DNA ကို လက်ဆင့်ကမ်းနေတာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဒီနေရာမှာ ဒကာကြီးတစ်ယောက်က မေးစရာ ရှိတာက "အရှင်ဘုရား... ပျက်စီးမှာပဲ ဆိုရင် ဘာလို့ ပိုက်ဆံအကုန်ခံပြီး ထိန်းသိမ်းနေဦးမလဲ" ပေါ့။ ကောင်းတဲ့ မေးခွန်းပါ။ ထိန်းသိမ်းတယ်ဆိုတာ "ပစ္စည်း" ကို တွယ်တာလို့ မဟုတ်ပါဘူး။ အဲဒီပစ္စည်းက သက်သေပြနေတဲ့ "သမိုင်းမှတ်တိုင်" (Historical Evidence) ကို တန်ဖိုးထားလို့ပါ။ ဓာတုဝံသကျမ်းမှာ စွယ်တော်မြတ် သမိုင်းကို ရေးသားခဲ့တာဟာ "စွယ်တော်ကြီး မပျောက်ပျက်အောင်" ဆိုတာထက် "သာသနာ့သမိုင်းစဉ် မပြတ်အောင်" ရည်ရွယ်တာပါ။ ရုပ်ဝတ္ထုကို ထိန်းသိမ်းတာဟာ သတိတရ ရှိစေဖို့ (Mindfulness Aid) အထောက်အကူ ပြုလို့ပဲ ဖြစ်ပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။
အခု သိပ္ပံပညာက ပြတဲ့ Entropy နဲ့ Conservation သဘောတရားတွေကို နားလည်ထားမှသာလျှင် ဘုရားရှင်ဟောတဲ့ 'ဓာတုဝံသ' ကျမ်းလာ သဘောတရားနဲ့ 'ဉာယပ္ပဋိပန္န' ဂုဏ်တော်ရဲ့ အနှစ်သာရကို ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပိုပြီး ထိုးထွင်းသိမြင်နိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။ ရုပ်ဝတ္ထုကို ထိန်းသိမ်းတာနဲ့ ဓမ္မကို ထိန်းသိမ်းတာ ဘယ်ဟာက ပိုမြတ်သလဲ ဆိုတာကို ပါဠိတော် အနက်ဖွင့်ဆိုချက်တွေနဲ့ ဆက်ပြီး လေ့လာကြည့်ကြရအောင်...။
ကိုင်း... ရှေ့မှာ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ "Heritage Conservation Science" (အမွေအနှစ် ထိန်းသိမ်းရေး သိပ္ပံ) အရ ရုပ်ဝတ္ထုတွေဟာ အင်ထရိုပီ (Entropy) သဘောတရားအရ ပျက်စီးယိုယွင်းနေတာကို ဓာတုဗေဒနည်းပညာတွေနဲ့ ထိန်းသိမ်းရပုံကို ပြောခဲ့ပြီးပြီနော်။ အခု အဲဒီအချက်ကို တို့ဘုရားရှင်ရဲ့ သာသနာတော် သမိုင်းမှတ်တမ်းတစ်ခုဖြစ်တဲ့ "ဓာတုဝံသ" (The Chronicle of the Tooth Relic) ကျမ်းစာနဲ့ ချိန်ထိုးပြီး အနှစ်သာရကို ရှာကြည့်ကြရအောင်။
"ဓာတုဝံသ" ဆိုတာ ဓာတ်တော်အမျိုးအနွယ် (History of Relics) အကြောင်း ရေးသားထားတဲ့ ကျမ်းပါ။ ရှေးဘိုးဘေးတွေဟာ စွယ်တော်မြတ်ကို အသက်နဲ့ရင်းပြီး ခေတ်အဆက်ဆက် လက်ဆင့်ကမ်း သယ်ဆောင်လာခဲ့ကြတယ်။ ဘာကြောင့်လဲ။ ရုပ်ဝတ္ထုပစ္စည်း (Material Object) တစ်ခုအနေနဲ့ တန်ဖိုးထားတာထက်၊ အဲဒီ ဓာတ်တော်ဟာ ဘုရားရှင်ရဲ့ ကိုယ်စား (Representation of the Buddha) ဖြစ်ပြီး၊ နောင်လာနောက်သားတွေအတွက် "သမိုင်းသက်သေ" (Historical Witness) ဖြစ်လို့ပါပဲ။
ဒီနေရာမှာ မဟာသရဏဂုံတော်ကြီးရဲ့ (၁၈) ပုဒ်မြောက် (Verse 18) ဖြစ်တဲ့ သံဃာ့ဂုဏ်တော် "ဉာယပ္ပဋိပန္နော ဘဂဝတော သာဝကသံဃော" (မြတ်စွာဘုရား၏ တပည့်သား သံဃာတော်အပေါင်းသည် အသင့်အတင့်သော အကျင့်ကို ကျင့်တော်မူပါပေ၏ / နိဗ္ဗာန်အကျိုးငှာ ကျင့်တော်မူပါပေ၏) ဆိုတဲ့ ဂုဏ်တော်နဲ့ ရှေးဟောင်းအမွေအနှစ်နေ့ကို ချိတ်ဆက်ကြည့်ရအောင်။ 'ဉာယ' ဆိုတာ ဉာဏ်ပညာ၊ နည်းလမ်းမှန်၊ သို့မဟုတ် နိဗ္ဗာန်လို့ အဓိပ္ပာယ်ရတယ်။ ရှေးဟောင်းပစ္စည်းတွေကို ထိန်းသိမ်းတာဟာ "အတိတ်ကို တောင့်တလို့" (Nostalgia) မဟုတ်ရပါဘူး။ "အတိတ်က ပညာဉာဏ် (Wisdom of the Past) ကို ယူပြီး နိဗ္ဗာန်ခရီးအတွက် အထောက်အကူပြုဖို့" ဆိုတဲ့ မှန်ကန်တဲ့ ရည်ရွယ်ချက် (Right Purpose) ရှိမှသာ 'ဉာယပ္ပဋိပန္န' ဖြစ်မှာပါ။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... လေယာဉ်ပျံတစ်စင်း ပျက်ကျသွားရင် "Black Box" (ပျံသန်းမှု မှတ်တမ်းတင်သေတ္တာ) ကို ရှာကြတယ် မဟုတ်လား။ အဲဒီသေတ္တာလေးက အတိတ်က ဘာဖြစ်ခဲ့သလဲဆိုတဲ့ အမှန်တရားကို ပြောပြနိုင်လို့ပါ။ ထို့အတူပါပဲ... "ရှေးဟောင်းအမွေအနှစ်" (Heritage) ဆိုတာ လူသားသမိုင်းရဲ့ Black Box တွေပါပဲ။ ပုဂံဘုရားတွေ၊ ဓာတ်တော်တွေ၊ ရှေးဟောင်းစာပေတွေဟာ အတိတ်က အမှန်တရားကို ဖော်ပြနေတဲ့ သက်သေတွေ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် "ရှေးဟောင်းအမွေသည် သမိုင်း၏ သက်သေ" လို့ ဆိုတာပါ။ ရုပ်ဝတ္ထုကို ထိန်းသိမ်းတာဟာ အမှန်တရား (Dhamma) မပျောက်ပျက်အောင် ကာကွယ်တာနဲ့ အတူတူပါပဲ။
ကိုင်း... အခု ဝိပဿနာ ရှုကွက်ဘက်ကို တိုးကြည့်ကြရအောင်။ ဒီနေ့ရဲ့ အဓိက အာရုံက 'စက္ခုဓာတ်' (မျက်စိအကြည်/မြင်သိစိတ်) ကို အသုံးပြုပြီး ရှေးဟောင်းပစ္စည်းတွေကို မြင်ရတဲ့အခါ ဝိပဿနာဉာဏ် ကူးပြောင်းဖို့ပဲ။
ရှုကွက်မှာ အဆင့် (၅) ဆင့် ရှိတယ်။ (၁) ဒွါရ - စက္ခုဒွါရ (မျက်စိ)။ (၂) အာရုံ - ရူပါရုံ (ရှေးဟောင်းစေတီ/ဆင်းတုတော်)။ (၃) ဝိညာဉ် - စက္ခုဝိညာဉ် (မြင်သိစိတ်)။ (၄) ဖဿ - အလင်း၊ ရုပ်ပုံနှင့် မျက်စိ ထိတွေ့မှု။ (၅) ပညာ - ပျက်စီးယိုယွင်းမှုကို ကြည့်ပြီး အနိစ္စဟု သိမှု။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ရှေးဟောင်းဘုရားတစ်ဆူကို ဖူးမြော်တဲ့အခါ "လှလိုက်တာ၊ ရှေးကျလိုက်တာ" လို့ မဆုံးပါစေနဲ့။
၁။ မျက်စိထဲမှာ ပုံရိပ်ထင်လာတယ် (Reflected Image)။
၂။ "မြင်တယ်... သိတယ်"။
၃။ ဘုရားရဲ့ ဆေးသားတွေ ကွာကျနေတာ၊ အုတ်တွေ ဆွေးနေတာကို သေချာကြည့်ပါ။ အဲဒါဟာ "အနိစ္စတရား" (Impermanence) ကို တရားဟောနေတာပါ။
"ဩော်... လွန်ခဲ့တဲ့ နှစ်တစ်ထောင်က လူတွေ တည်ထားခဲ့တာ၊ အခုတော့ ဓာတ်ကြီးလေးပါး ပြိုကွဲနေပါလား (Decay)"။ ရုပ်ဝတ္ထုရဲ့ မမြဲခြင်းကို မျက်စိနဲ့ တပ်အပ်မြင်ပြီး၊ "ငါ့ခန္ဓာကိုယ်လည်း ဒီလိုပဲ တစ်နေ့ အိုမင်းဆွေးမြည့်မှာပါလား" လို့ ကိုယ့်ဘက်ကို လှည့်ပြီး (Internalize) ရှုမှတ်လိုက်ပါ။ ဒါဆိုရင် ရှေးဟောင်းပစ္စည်း ထိန်းသိမ်းရာလည်း ရောက်၊ ကိုယ့်စိတ်ကိုလည်း တရားနဲ့ ထိန်းသိမ်းရာ ရောက်ပါတယ်။
ဒီနေရာမှာ ဒကာကြီးတစ်ယောက်က မေးစရာ ရှိတာက "အရှင်ဘုရား... အမွေအနှစ်တွေ ပျက်စီးတာကို မြင်ရင် စိတ်မကောင်း ဖြစ်မိတယ်၊ အဲဒါ အကုသိုလ်လား" ပေါ့။ "နှမြောတသ" ဖြစ်တာကတော့ ဒေါမနဿ (စိတ်မချမ်းသာမှု) မို့လို့ အကုသိုလ် နည်းနည်း ဆန်ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ အဲဒီ စိတ်မကောင်းမှုကို "သံဝေဂ" (Spiritual Urgency) အဖြစ် ပြောင်းလိုက်ပါ။ "နှမြောစရာ ကောင်းလိုက်တာ" လို့ တွေးမယ့်အစား "ကြောက်စရာ ကောင်းလိုက်တဲ့ သင်္ခါရတရားပါလား၊ ဘယ်အရာမှ အားကိုးလို့ မရပါလား" လို့ တွေးလိုက်ရင် မဟာကုသိုလ် ဖြစ်သွားပါလိမ့်မယ်။
ဒိဋ္ဌိဖြုတ်ဟောစဉ်ကို ဆက်ကြည့်ရအောင်။ လူတွေမှာ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ဆိုတာ အမြဲ ကပ်ပါနေတယ်။ "ငါ မြင်တယ်၊ ငါတို့ရဲ့ အမွေအနှစ်" ဆိုတဲ့ အယူအဆဟာ ဒိဋ္ဌိပဲ။ တကယ်တော့ 'ငါ' မရှိဘူး။ အလင်းရောင် (Light) နဲ့ မျက်စိအကြည် (Photosensitive Cells) တိုက်ဆိုင်လို့ ပေါ်လာတဲ့ မြင်သိစိတ် (Visual Consciousness) ပဲ ရှိတယ်။
မျက်လှည့်ပြသူရဲ့ ဥပမာကို သုံးကြည့်စို့။ မျက်လှည့်ဆရာက အရုပ်ဟောင်းကြီးကို ပြပြီး တန်ဖိုးကြီးပစ္စည်းလို့ ပြောလိုက်ရင် လူတွေက တန်ဖိုးထားကြသလို၊ 'သမိုင်း' (History) ဆိုတဲ့ အယူအဆက အုတ်ခဲကျိုးတွေကို "အမွေအနှစ်" ဆိုပြီး တန်ဖိုးဖြတ်ပြနေတာ။ ပရမတ်သဘောအရတော့ အုတ်ခဲဟာ "ပထဝီဓာတ်" (Earth Element) သက်သက်ပါပဲ။ "အုတ်ခဲကလည်း ရုပ်၊ မြင်တာကလည်း နာမ်၊ တန်ဖိုးဖြတ်တာက စိတ်" လို့ ခွဲခြားသိမြင်ရင် သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ပြုတ်ပါတယ်။
သဿတဒိဋ္ဌိ ဆိုတာကတော့ "ဒီအမွေအနှစ်ကြီးက ထာဝရ တည်တံ့နေမှာ" လို့ ထင်တာ။ ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာရှင်တွေတောင် "Conservation is managing change" (ထိန်းသိမ်းခြင်းဆိုတာ ပြောင်းလဲမှုကို စီမံခန့်ခွဲခြင်းသာ ဖြစ်တယ်) လို့ ဆိုကြတယ်။ ဘယ်အရာမှ ထာဝရ မဟုတ်ဘူး။ ပြောင်းလဲမှုကို လက်ခံနိုင်မှ သဿတဒိဋ္ဌိ ပြုတ်ပါတယ်။ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ ဆိုတာကတော့ "အဟောင်းတွေ ထားပြီး ဘာလုပ်မလဲ၊ ဖျက်ပစ်လိုက်" လို့ ယူတာ။ မဟုတ်ဘူး... အတိတ်က အကြောင်းတရား (Cause) ကြောင့် ပစ္စုပ္ပန် အကျိုးတရား (Effect) ဖြစ်လာတာ။ အတိတ်ကို ဖျက်ဆီးရင် အနာဂတ်လမ်းပျောက်မယ်။ အကြောင်းအကျိုး ဆက်စပ်မှုကို သိရင် ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ ပြုတ်ပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။
အလုပ်ပေး ရှုကွက်အနေနဲ့ ပြောရရင်... "ရုပ်ဝတ္ထုကို ထိန်းသိမ်းတာ ကောင်းတယ်၊ ဓမ္မကို ထိန်းသိမ်းတာ ပိုကောင်းတယ်"။ ရှေးဟောင်းပစ္စည်း တစ်ခုခုကို မြင်တိုင်း "ဉာယပ္ပဋိပန္န" (နိဗ္ဗာန်အကျိုးငှာ ကျင့်ခြင်း) ကို နှလုံးသွင်းပါ။ "ဒီပစ္စည်းက အနိစ္စကို ပြနေတယ်၊ ငါက အဲဒီ အနိစ္စကို မြင်အောင် ကြည့်မယ်" လို့ အဓိဋ္ဌာန်ပြုပါ။ ဒါဟာ အကောင်းဆုံး အမွေအနှစ် ထိန်းသိမ်းနည်းပါပဲ။
ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... အခု ဦးပဉ္ဇင်း ဟောခဲ့တဲ့ 'Heritage Conservation' (အမွေအနှစ် ထိန်းသိမ်းခြင်း) သဘောတရား၊ Entropy (ယိုယွင်းပျက်စီးမှု) ကို လက်ခံခြင်းနဲ့ ဉာယပ္ပဋိပန္န ဂုဏ်တော်တွေကို လက်တွေ့ဘဝမှာ ဘယ်လို အသုံးချရမလဲဆိုတာ ပိုပြီး မျက်စိထဲ မြင်သွားအောင် တို့ Hswagata ပြတိုက်ရဲ့ ရှေးဟောင်းအမွေအနှစ်နေ့ မှတ်တမ်းတစ်ခုဖြစ်တဲ့ Case-2509 (Template T195) လေးကို ပြောပြချင်ပါတယ်။ ဒါကတော့ ပြတိုက်ရဲ့ "ရှေးဟောင်းပစ္စည်း ပြုပြင်ထိန်းသိမ်းရေး ဓာတ်ခွဲခန်း" (Conservation Lab) မှာ ဖြစ်ပွားခဲ့တဲ့ အမြင်မတူမှု ပြဿနာလေးပေါ့။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... ရှေးဟောင်းအမွေအနှစ်နေ့ အထိမ်းအမှတ်အဖြစ် ပြတိုက်က နှစ်ပေါင်း (၁၀၀၀) ကျော် သက်တမ်းရှိတဲ့ "ရှေးဟောင်း သပိတ်တော်" တစ်လုံးကို အထူးပြသဖို့ စီစဉ်ထားတယ်။ အဲဒီသပိတ်တော်က ရှေးဟောင်းပစ္စည်းပီပီ အက်ကြောင်းတွေ၊ အစွန်းအထင်းတွေနဲ့ အရောင်မှိန်နေပြီ။ ဒါကို မြင်တဲ့ စေတနာရှင် အလှူရှင်ကြီးတစ်ယောက်က မနေနိုင်ဘူး။ "အရှင်ဘုရား... ဒီသပိတ်တော်က ဟောင်းနွမ်းပြီး ကြည့်ရဆိုးနေတယ်၊ တပည့်တော် ရွှေအသစ် ပြန်ချပေးမယ်၊ အက်ကြောင်းတွေကို ဖာပြီး အသစ်စက်စက် ဖြစ်အောင် လုပ်ပေးမယ်" ဆိုပြီး စေတနာနဲ့ လျှောက်ထားတယ်။
ဒါပေမဲ့ ပြတိုက်ရဲ့ ထိန်းသိမ်းရေးပညာရှင် (Conservator) ဝန်ထမ်းက လက်မခံဘူး။ "မလုပ်ပါနဲ့၊ ဒီအက်ကြောင်းတွေ၊ ဒီဟောင်းနွမ်းမှုတွေက သူ့ရဲ့ သမိုင်းတန်ဖိုး (Historical Integrity) ပါ။ အသစ်လုပ်လိုက်ရင် အမွေအနှစ် မဟုတ်တော့ဘဲ အတုဖြစ်သွားမယ်" ဆိုပြီး ငြင်းတယ်။ အဲဒီမှာ အလှူရှင်က စိတ်ဆိုးပြီး "ငါက ကောင်းစေချင်လို့ လုပ်တာ၊ မင်းတို့က အကောင်းကို မကြိုက်ဘူးလား" ဆိုပြီး ပြဿနာ တက်ကြတော့တာပဲ။
ဒီနေရာမှာ တို့ပြတိုက်ရဲ့ Policy 27 (Strategic Planning & Legacy) နဲ့ Article 27.1 ဖြစ်တဲ့ "မူလလက်ရာမပျက် ထိန်းသိမ်းခြင်းနှင့် သမိုင်းဆိုင်ရာ တန်ဖိုးထားရှိမှု" (Authenticity and Integrity Preservation Standards) ကို အသက်သွင်းရမယ့် အချိန်ပဲ။ ဦးပဉ္ဇင်းက ဓာတ်ခွဲခန်းထဲကို ဝင်သွားပြီး နှစ်ဖက်စလုံးကို ညှိနှိုင်းပေးရတယ်။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... ဦးပဉ္ဇင်းက အလှူရှင်ကြီးကို သပိတ်တော်နား ခေါ်သွားပြီး မီးဘီလူး (Magnifying Glass) နဲ့ ကြည့်ခိုင်းတယ်။ "ဒကာကြီး... သေချာကြည့်စမ်း။ ဒီအက်ကြောင်းလေးတွေက ဒီသပိတ်တော် ဖြတ်သန်းခဲ့တဲ့ သမိုင်းကို ပြောပြနေတာ။ ဒကာကြီးက ရွှေချလိုက်ရင် 'အနိစ္စ' (Impermanence) တရားကို ဖုံးကွယ်လိုက်သလို ဖြစ်သွားမယ်။ ဘုရားရှင်ရဲ့ သာဝကတွေဟာ 'ဉာယပ္ပဋိပန္န' (အမှန်တရားအတိုင်း ကျင့်ခြင်း) ကို မြတ်နိုးတယ်။ အမှန်တရားဆိုတာ ဟောင်းနွမ်းခြင်းပဲ။ ဒါကို ဖုံးဖိလိုက်ရင် နောင်လာနောက်သားတွေက သင်္ခါရသဘောကို ဘယ်လို မြင်တော့မလဲ" လို့ ရှင်းပြတယ်။
ပြီးတော့ ဝန်ထမ်းကိုလည်း လှည့်ပြောရတယ်... "မင်းကလည်း သိပ္ပံနည်းကျ ထိန်းသိမ်းတာ ကောင်းပေမဲ့၊ ဒကာကြီးရဲ့ 'သဒ္ဓါ' (Faith) ကိုတော့ မပိတ်ပင်နဲ့။ သပိတ်ကို ရွှေမချဘဲ၊ သပိတ်တင်မယ့် ကျောင်းဆောင်ကို ရွှေချခိုင်းလိုက်" လို့ လမ်းကြောင်းလွှဲပေးလိုက်တယ်။ အဲဒီတော့မှ အလှူရှင်ကြီးလည်း သဘောပေါက်သွားတယ်။ "မှန်ပါ... တပည့်တော်က အလှအပ (Aesthetic) ကိုပဲ ကြည့်မိပါတယ်၊ အမှန်တရား (Truth) ကို မေ့နေပါတယ်" လို့ ဝန်ခံပြီး၊ သပိတ်တော်ရဲ့ ယိုယွင်းမှုကို ကြည့်ကာ သံဝေဂရသွားကြတယ်။
ဒီဖြစ်ရပ်ကနေ တို့ ဘာသင်ခန်းစာ ရသလဲဆိုတော့... "ရုပ်ဝတ္ထုကို ထိန်းသိမ်းတာ ကောင်းတယ်၊ ဓမ္မကို ထိန်းသိမ်းတာ ပိုကောင်းတယ်" ဆိုတာပါပဲ။ ရှေးဟောင်းပစ္စည်းတွေကို ပြုပြင်တဲ့အခါ "အသစ်" ဖြစ်အောင် လုပ်တာထက်၊ "အရှိ" (As is) ကို မပျောက်ပျက်အောင် ထိန်းသိမ်းတာက ပိုအရေးကြီးတယ်။ အမွေအနှစ်ဆိုတာ အလှပြဖို့ မဟုတ်ပါဘူး၊ "အနိစ္စ" ကို သက်သေပြဖို့ ဖြစ်ပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။
ကိုင်း... ဒီနေ့ ဟောကြားခဲ့တဲ့ တရားတော်ကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ ပြန်ပြီး ခြုံငုံကြည့်ကြရအောင်။
အချိန်နှင့်အမျှ ယိုယွင်းပျက်စီးနေသော ရုပ်ဝတ္ထုများ၊ အိုမင်းဟောင်းနွမ်းခြင်း သဘောတရားများသည် 'ဒုက္ခသစ္စာ' ပဲ။
အဲဒီ အဟောင်းကို လက်မခံနိုင်ဘဲ အသစ်လိုချင်သော၊ ထာဝရ တည်မြဲစေချင်သော တပ်မက်မှု (Craving for Permanence) သည် 'သမုဒယသစ္စာ' ပဲ။
အသစ်ဖြစ်ခြင်း၊ အဟောင်းဖြစ်ခြင်း နှစ်ခုစလုံးကို လွတ်မြောက်ပြီး၊ သင်္ခါရသဘောကို သိမြင်ကာ ငြိမ်းအေးသွားသော ဉာဏ်သည် 'နိရောဓသစ္စာ' ပေါ့။
အဲဒီ အသိဉာဏ်ကို ရဖို့အတွက် ဉာယပ္ပဋိပန္န ဂုဏ်တော်ကို ပွားများခြင်း၊ စက္ခုဒွါရ၌ ဖြစ်ပျက်ကို ရှုမှတ်ခြင်း ဆိုတဲ့ မဂ္ဂင်လမ်းစဉ်ဟာ 'မဂ္ဂသစ္စာ' ပဲ ဖြစ်ပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။
ဒါကြောင့် သူတော်ကောင်းတို့လည်း ရှေးဟောင်းအမွေအနှစ်နေ့မှာ ရုပ်ဝတ္ထုအမွေအနှစ်တွေကို တန်ဖိုးထား ထိန်းသိမ်းသလို၊ မြတ်စွာဘုရား ပေးသနားခဲ့တဲ့ "ဓမ္မအမွေအနှစ်" (Dhamma Heritage) ကိုလည်း ကိုယ့်နှလုံးသားထဲမှာ မပျောက်ပျက်အောင် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ကြပါ။ မနက်ဖြန် ကျရောက်မယ့် "ကမ္ဘာ့အသည်းနေ့" အတွက်လည်း ကျန်းမာရေး ဗဟုသုတများကို မျှဝေရင်း၊ မိမိတို့၏ အသည်းနှလုံးကို မေတ္တာဖြင့် ဆေးကြောနိုင်ကြပါစေ။
ဒီနေ့ ဟောကြားခဲ့တဲ့ ဓမ္မအလျှောက် အားလုံးပဲ သမိုင်းအမွေကို ထိန်းသိမ်းနိုင်သူ၊ သာသနာ့အမွေကို ခံယူနိုင်သူ၊ နိဗ္ဗာန်အမွေကို ရရှိနိုင်သူများ ဖြစ်ကြပါစေကုန်သတည်း။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက
The Office Of Siridantamahapalaka
The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.
နေ့စွဲ - ၁၈ ဧပြီ ၂၀၂၃
ORCID: 0009-0000-0697-4760
Website: www.siridantamahapalaka.com
Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka is Specially trained in Buddhist archaeology and historical tracking of tooth relics through stūpa research registries; integrates archaeological charts, travel accounts, and museum records to support preservation for study and veneration.
