Day: 110 | ၁၉ ဧပြီ ၂၀၂၃ | သမိုင်းကို ထိန်းသိမ်းခြင်း (Preserving History) | ဝိနည်း၊ ဓမ္မဝိနယ | Preservation Science
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာ ရတနာမြတ်သုံးပါးနဲ့တကွ မိဘဆရာသမားတို့အား ရိုသေမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပူဇော်ပါ၏။ ယနေ့ ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၁၉ ရက်၊ သာသနာနှစ် ၂၅၆၆ ခုနှစ်၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၅ ခုနှစ်၊ မြန်မာနှစ်ဆန်း (၃) ရက်နေ့မှာ ကြွရောက်လာကြတဲ့ သူတော်ကောင်းအပေါင်းတို့... ကိုယ်စိတ်နှစ်ဖြာ ကျန်းမာချမ်းသာကြပါစေလို့ ဦးပဉ္ဇင်းက ရှေးဦးစွာ မေတ္တာပို့သလိုက်ပါတယ်နော်။ မနက်ဖြန်ဆိုရင် ကုလသမဂ္ဂက သတ်မှတ်ထားတဲ့ "တရုတ်ဘာသာစကားနေ့" (UN Chinese Language Day) လည်း ဖြစ်ပါတယ်။ ဘာသာစကားဆိုတာ သမိုင်းကို သယ်ဆောင်လာတဲ့ ယာဉ်ကြီးတစ်ခု ဖြစ်သလို၊ ဗဟုသုတတွေ လက်ဆင့်ကမ်းရာ ပေါင်းကူးတံတားလည်း ဖြစ်ပါတယ်။ သူတော်ကောင်းတို့လည်း ဘာသာစကား ဗဟုသုတတွေ ကြွယ်ဝပြီး သာသနာ့သမိုင်းကို ကောင်းစွာ ထိန်းသိမ်းနိုင်ကြပါစေလို့ ဦးပဉ္ဇင်းက ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သလိုက်ပါတယ်။
ဒီနေ့ တရားမဟောခင်မှာ သမိုင်းဆိုတာ အတိတ်က ရုပ်ပုံလွှာတွေ ဖြစ်တဲ့အတွက် 'ရူပဓာတ်' (Form/Matter Element) ကို အသုံးပြုပြီး ကမ္မဋ္ဌာန်းလေး တစ်ခု စီးဖြန်းကြည့်ကြရအောင်။ ကိုယ့်ရှေ့မှာ ရှိနေတဲ့ ဘုရားဆင်းတုတော်၊ သို့မဟုတ် ပေစာ၊ ပုရပိုက် တစ်ခုခုကို အာရုံပြုပါ။ (မရှိရင် စိတ်ကူးနဲ့ ပုံဖော်ပါ)။ "ဒါဟာ ရှေးဟောင်းပစ္စည်း" လို့ မမှတ်ဘဲ၊ "ဒါဟာ ဓာတ်ကြီးလေးပါး အစုအဝေး (Rupa)" လို့ မြင်အောင် ကြည့်ပါ။ ရုပ်ဆိုတာ အမြဲတမ်း ပြောင်းလဲနေတယ်၊ ပျက်စီးနေတယ်။ ဒါပေမဲ့ အဲဒီ ရုပ်ဝတ္ထုက သယ်ဆောင်လာတဲ့ "ဓမ္မအနှစ်သာရ" ကတော့ မပျက်စီးဘူး။ ရုပ်ကိုကြည့်ပြီး နာမ် (ဓမ္မ) ကို မြင်အောင် ကြိုးစားတဲ့ လေ့ကျင့်ခန်းလေး လုပ်ကြည့်ကြရအောင်။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... စာအုပ်တစ်အုပ် ဟောင်းသွားရင် စက္ကူတွေ ဆွေးသွားမယ်။ ဒါပေမဲ့ စာအုပ်ထဲက အသိပညာကတော့ ဆွေးမသွားပါဘူး။ ထို့အတူပါပဲ... သာသနာ့သမိုင်းမှာ စေတီပုထိုးတွေ ပျက်စီးကောင်း ပျက်စီးနိုင်ပေမဲ့၊ ဘုရားရှင်ရဲ့ တရားတော်တွေကတော့ သူတော်ကောင်းတို့ရဲ့ နှလုံးသားထဲမှာ ဆက်လက် ကိန်းအောင်းနေရမယ်။ "ရုပ်ပျက်သော်လည်း ဓမ္မမပျက်စေရ" ဆိုတဲ့ စိတ်ဓာတ်နဲ့ ဝင်လေထွက်လေကို မှန်မှန်ရှုရင်း တည်ငြိမ်အောင် နေလိုက်ကြပါဦး။
စိတ်ကလေး တည်ငြိမ်သွားပြီဆိုရင် ဒီနေ့ရဲ့ ခေါင်းစဉ်ဖြစ်တဲ့ "သမိုင်းကို ထိန်းသိမ်းခြင်း" ဆိုတဲ့ အကြောင်းအရာကို ခေတ်သစ် "မော်ကွန်းထိန်းသိမ်းရေး သိပ္ပံ" (Archival Science) နဲ့ "ဒစ်ဂျစ်တယ် ထိန်းသိမ်းရေး" (Digital Preservation) ရှုထောင့်ကနေ အရင်ဆုံး လေ့လာကြည့်ကြရအောင်။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ခေတ်သစ်ပညာမှာ Data (အချက်အလက်) တွေကို မပျောက်ပျက်အောင် သိမ်းဆည်းတဲ့အခါ 'Redundancy' (ထပ်ဆင့် ပွားများထားခြင်း) ဆိုတဲ့ နည်းစနစ်ကို သုံးပါတယ်။
ဥပမာ - ကွန်ပျူတာထဲက ဓာတ်ပုံတွေကို Hard Drive တစ်ခုတည်းမှာ မထားဘဲ၊ Cloud ပေါ်မှာပါ တင်ထားတာမျိုးပေါ့။ တစ်နေရာက ပျက်သွားရင် နောက်တစ်နေရာက ပြန်ယူလို့ရအောင် (Backup & Recovery) လုပ်ထားတာ။ သမိုင်းပညာရှင်တွေကလည်း ပေစာတွေကို ဒီဂျစ်တယ် စကင်န်ဖတ်ပြီး သိမ်းကြတယ်။ ဘာကြောင့်လဲဆိုတော့ ရုပ်ဝတ္ထု (Physical Medium) တွေဖြစ်တဲ့ ကျောက်စာ၊ ပေစာ၊ စက္ကူတွေဟာ 'Material Degradation' (ရုပ်ဝတ္ထု ယိုယွင်းမှု) ကြောင့် တစ်နေ့မှာ ပျက်စီးသွားမှာ သေချာလို့ပါပဲ။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... တို့ရဲ့ ဦးနှောက်ထဲက မှတ်ဉာဏ်တွေဟာလည်း မေ့လျော့တတ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် သမိုင်းကို ထိန်းသိမ်းတယ်ဆိုတာ "အကြိမ်ကြိမ် အဖန်ဖန် ရွတ်ဖတ်ခြင်း" (Recitation/Oral Tradition) နဲ့ "လက်ဆင့်ကမ်းခြင်း" (Transmission) လုပ်နေရတာပါ။ ရှေးခေတ်က ရဟန်းတော်တွေဟာ ပိဋကတ်တော်တွေကို နှုတ်တိုက်အာဂုံဆောင်ပြီး "Human Cloud Storage" (လူသား မော်ကွန်းတိုက်) အဖြစ် သာသနာကို ထိန်းသိမ်းခဲ့ကြတာ။ အခုခေတ်မှာတော့ နည်းပညာနဲ့ ပေါင်းစပ်ပြီး ထိန်းသိမ်းကြရမယ်။ ထိန်းသိမ်းခြင်း (Preservation) ဆိုတာ ပစ္စည်းကို လှောင်ပိတ်ထားတာ မဟုတ်ဘဲ၊ အနာဂတ်လက်ထဲကို ထည့်ပေးလိုက်ခြင်း (Access & Transfer) သာ ဖြစ်ပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။
ဒီနေရာမှာ ဒကာကြီးတစ်ယောက်က မေးစရာ ရှိတာက "အရှင်ဘုရား... စာအုပ်တွေ၊ ကျောက်စာတွေ ရှိနေရင် သမိုင်းမပျောက်တော့ဘူး မဟုတ်လား" ပေါ့။ မသေချာဘူး ဒကာကြီး။ စာအုပ်ရှိပေမဲ့ ဖတ်တတ်တဲ့သူ မရှိရင် (Loss of Language/Context) အဲဒီသမိုင်းက သေသွားတာပဲ။ ဒါကြောင့် ရုပ်ဝတ္ထုကို ထိန်းသိမ်းရုံနဲ့ မပြီးဘဲ၊ "ဓမ္မဝိနယ" ဆိုတဲ့ အနှစ်သာရကိုပါ လူတွေ နားလည်အောင် ရှင်းပြ၊ သင်ကြားပေးမှသာ သမိုင်းကို တကယ် ထိန်းသိမ်းရာ ရောက်တာပါ။
အခု သိပ္ပံပညာက ပြတဲ့ Backup နဲ့ Degradation သဘောတရားတွေကို နားလည်ထားမှသာလျှင် ဘုရားရှင်ဟောတဲ့ 'သာသနာတော် တည်တံ့ရေး' နဲ့ 'သာမီစိပ္ပဋိပန္န' ဂုဏ်တော်ရဲ့ အနှစ်သာရကို ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပိုပြီး ထိုးထွင်းသိမြင်နိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။ သာသနာတော်ကို စောင့်ရှောက်ခြင်းသည် အမွေထိန်းခြင်း ဖြစ်ပုံကို ပါဠိတော် အနက်ဖွင့်ဆိုချက်တွေနဲ့ ဆက်ပြီး လေ့လာကြည့်ကြရအောင်...။
ကိုင်း... ရှေ့မှာ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ "Archival Science" (မော်ကွန်းထိန်းသိမ်းရေး သိပ္ပံ) အရ Data Backup လုပ်ခြင်းနဲ့ ရုပ်ဝတ္ထု ယိုယွင်းမှု (Degradation) အကြောင်း ပြောခဲ့ပြီးပြီနော်။ အခု အဲဒီအချက်ကို တို့ဘုရားရှင်ရဲ့ "ဝိနည်း၊ ဓမ္မဝိနယ" (Vinaya & Dhamma) နဲ့ ချိန်ထိုးပြီး အနှစ်သာရကို ရှာကြည့်ကြရအောင်။ ဘုရားရှင်က ပရိနိဗ္ဗာန် စံခါနီးမှာ "ငါဘုရား မရှိတော့တဲ့နောက်၊ ငါဟောခဲ့တဲ့ ဓမ္မနဲ့ ဝိနည်းဟာ မင်းတို့ရဲ့ ဆရာပဲ" (ယော ဝေါ အာနန္ဒ မယာ ဓမ္မော စ ဝိနယော စ ဒေသိတော ပညတ္တော၊ သော ဝေါ မမစ္စယေန သတ္ထာ) လို့ မှာကြားခဲ့ပါတယ်။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... သမိုင်းကို ထိန်းသိမ်းတယ်ဆိုတာ ကျောက်တိုင်တွေ၊ အဆောက်အဦးတွေကို ထိန်းသိမ်းတာထက်၊ ဒီ "ဓမ္မနဲ့ ဝိနည်း" ဆိုတဲ့ "System" (စနစ်) ကို ထိန်းသိမ်းတာက ပိုအဓိကကျပါတယ်။ ရုပ်ဝတ္ထုတွေက ပျက်စီးနိုင်ပေမဲ့၊ ဓမ္မဝိနယကို လိုက်နာကျင့်သုံးတဲ့ သံဃာရှိနေသရွေ့ သာသနာ မကွယ်ပါဘူး။
ဒီနေရာမှာ မဟာသရဏဂုံတော်ကြီးရဲ့ (၁၉) ပုဒ်မြောက် (Verse 19) ဖြစ်တဲ့ သံဃာ့ဂုဏ်တော် "သာမီစိပ္ပဋိပန္နော ဘဂဝတော သာဝကသံဃော" (မြတ်စွာဘုရား၏ တပည့်သား သံဃာတော်အပေါင်းသည် ရိုသေထိုက်သော အကျင့်ကို ကျင့်တော်မူပါပေ၏ / လျော်ကန်သောအကျင့်ကို ကျင့်တော်မူပါပေ၏) ဆိုတဲ့ ဂုဏ်တော်နဲ့ ချိတ်ဆက်ကြည့်ရအောင်။ 'သာမီစိ' ဆိုတာ အလေးအမြတ် ပြုအပ်တာ၊ ရိုသေစွာ ပြုမူတာ။ သမိုင်းကို ထိန်းသိမ်းတယ်ဆိုတာ ရှေးဟောင်းပစ္စည်းကို ဗီရိုထဲ ထည့်ထားရုံ မဟုတ်ပါဘူး။ အဲဒီ ပစ္စည်း၊ အဲဒီ စာပေ၊ အဲဒီ အဆုံးအမကို "ရိုသေလေးစားစွာ ကိုင်တွယ်ခြင်း၊ ကျင့်သုံးခြင်း" (Respectful Practice) ပါ။ စာအုပ်တစ်အုပ်ကို ကြမ်းတမ်းစွာ ကိုင်တွယ်ရင် စာရွက်တွေ စုတ်ပြဲသွားသလို၊ သာသနာတော်ကို မရိုမသေ ပြုမူရင်လည်း သာသနာ ကွယ်ပျောက်သွားနိုင်ပါတယ်။
ကိုင်း... အခု ဝိပဿနာ ရှုကွက်ဘက်ကို တိုးကြည့်ကြရအောင်။ ဒီနေ့ရဲ့ အဓိက အာရုံက 'ရူပဓာတ်' (ရုပ်အဆင်း) ကို အသုံးပြုပြီး သမိုင်းပစ္စည်းတွေကို ကြည့်ကာ ဝိပဿနာ ရှုမှတ်ဖို့ပဲ။
ရှုကွက်မှာ အဆင့် (၅) ဆင့် ရှိတယ်။ (၁) ဒွါရ - စက္ခုဒွါရ (မျက်စိ)။ (၂) အာရုံ - ရူပါရုံ (စာအုပ်/ပေစာ/ဘုရား)။ (၃) ဝိညာဉ် - စက္ခုဝိညာဉ် (မြင်သိစိတ်)။ (၄) သညာ - "သမိုင်း" ဟု မှတ်သားမှု။ (၅) ပညာ - ရုပ်၏ ပျက်စီးမှုကို သိမြင်မှု။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ရှေးဟောင်းဘုရားတစ်ဆူ၊ သို့မဟုတ် ပေစာဟောင်းတစ်ကိုင်ကို မြင်လိုက်တဲ့အခါ...
၁။ "မြင်တယ်... သိတယ်"။
၂။ ပေစာရဲ့ အရောင်၊ ပုံသဏ္ဌာန် (Color & Form) ကို သတိပြုပါ။
၃။ အဲဒီ ပေစာက ဆွေးမြည့်နေတာ၊ အရောင်လွင့်နေတာကို ကြည့်ပြီး "ရူပဓာတ်တို့ရဲ့ ဖောက်ပြန်မှု (Alteration of Matter)" ကို မြင်အောင်ကြည့်ပါ။
"ဩော်... သမိုင်းဆိုတာ မမြဲသော သင်္ခါရတရားတွေကို မှတ်တမ်းတင်ထားတာပါလား။ ဒီမှတ်တမ်းကိုယ်တိုင်လည်း မမြဲပါလား"။ ဒီလို ရှုမြင်လိုက်ရင် သမိုင်းကို တွယ်တာတဲ့ စိတ် (Attachment to History) ကနေ၊ သမိုင်းကို သင်ခန်းစာယူတဲ့ ဉာဏ် (Wisdom from History) ကို ကူးပြောင်းသွားပါတယ်။
ဒီနေရာမှာ ဒကာကြီးတစ်ယောက်က မေးစရာ ရှိတာက "အရှင်ဘုရား... မမြဲဘူးဆိုပြီး ပစ်ထားလိုက်ရမလား" ပေါ့။ မဟုတ်ပါဘူး ဒကာကြီး။ မမြဲမှန်းသိလေ၊ ရှိနေတုန်းလေးမှာ ပိုပြီး တန်ဖိုးထား ထိန်းသိမ်းလေ ဖြစ်ရမှာ။ ပန်းပွင့်လေး ညှိုးမယ်မှန်း သိလို့၊ လတ်ဆတ်တုန်းလေး ဘုရားတင်ရသလိုပေါ့။ သာသနာတော်ကြီး တစ်နေ့ ကွယ်မယ်မှန်း သိလို့၊ အခု သာသနာရှိတုန်းလေးမှာ ကိုယ်တိုင်လည်းကျင့်၊ သူများတွေကိုလည်း လက်ဆင့်ကမ်းရမှာပေါ့။ ဒါကမှ 'သာမီစိပ္ပဋိပန္န' စစ်စစ်ပါ။
ဒိဋ္ဌိဖြုတ်ဟောစဉ်ကို ဆက်ကြည့်ရအောင်။ လူတွေမှာ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ဆိုတာ အမြဲ ကပ်ပါနေတယ်။ "ငါတို့ရဲ့ သမိုင်း၊ ငါတို့ရဲ့ အမွေ" ဆိုပြီး "ငါ" စွဲ၊ "ငါ့ဥစ္စာ" စွဲတွေ ကြီးနေတတ်တယ်။ တကယ်တော့ သမိုင်းဆိုတာ အကြောင်းနဲ့ အကျိုး ဆက်စပ်ဖြစ်ပေါ်မှု (Causal Chain) မျှသာပါပဲ။
မျက်လှည့်ပြသူရဲ့ ဥပမာကို သုံးကြည့်စို့။ မျက်လှည့်ဆရာက ပုဝါအရှည်ကြီးကို ပါးစပ်ထဲက ဆွဲထုတ်ပြသလို၊ 'သမိုင်း' ဆိုတာလည်း အဖြစ်အပျက်တွေ တစ်ခုပြီးတစ်ခု ဆက်စပ်ထွက်ပေါ်လာတာ။ ဘယ်အရာကမှ "ငါ" ပိုင်တာ မဟုတ်ဘူး။ ရေစီးကြောင်း (Stream) တစ်ခုလိုပဲ။ ကိုယ်က ရေစီးကြောင်းကို စောင့်ကြည့်သူ (Observer) သက်သက်ပဲ။ ဒီသဘောကို မြင်ရင် "ငါ့သမိုင်းမှ ငါ့သမိုင်း" ဆိုတဲ့ မာနတွေ၊ ဒိဋ္ဌိတွေ လျော့ပါးသွားပါလိမ့်မယ်။
သဿတဒိဋ္ဌိ ဆိုတာကတော့ "ငါတို့ သာသနာကြီးက ကမ္ဘာတည်သရွေ့ တည်မယ်" လို့ ထင်တာ။ ဘုရားရှင်တောင် "ငါ့သာသနာ ၅၀၀၀" လို့ အပိုင်းအခြားနဲ့ ဟောခဲ့တာ။ ဘယ်အရာမှ ထာဝရ မဟုတ်ဘူး။ အနိစ္စကို လက်ခံရင် သဿတဒိဋ္ဌိ ပြုတ်ပါတယ်။ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ ဆိုတာကတော့ "ခေတ်တွေ ပြောင်းကုန်ပြီ၊ ရှေးဟောင်းတွေ မလိုတော့ဘူး" လို့ ပစ်ပယ်တာ။ မဟုတ်ဘူး... အတိတ်က အုတ်မြစ်မရှိရင် အနာဂတ် တိုက်အိမ် ဆောက်လို့ မရဘူး။ အတိတ်အကြောင်း (Past Cause) ကြောင့် ပစ္စုပ္ပန်အကျိုး (Present Effect) ဖြစ်တာ။ အကြောင်းအကျိုးကို သိရင် ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ ပြုတ်ပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။
အလုပ်ပေး ရှုကွက်အနေနဲ့ ပြောရရင်... "သာသနာတော်ကို စောင့်ရှောက်ခြင်းသည် အမွေထိန်းခြင်း"။ ဘုရားတစ်ဆူကို မြင်တိုင်း၊ တရားစာအုပ်တစ်အုပ်ကို ကိုင်တိုင်း "သာမီစိ... သာမီစိ" (ရိုသေစွာ ပြုမူမည်) လို့ နှလုံးသွင်းပါ။ ရုပ်ဝတ္ထုကို ရိုသေတာဟာ ဓမ္မကို ရိုသေတာဖြစ်ပြီး၊ အဲဒီ ရိုသေစိတ် (Respect) ကိုယ်တိုင်က ကုသိုလ်စိတ် ဖြစ်ပါတယ်။
ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... အခု ဦးပဉ္ဇင်း ဟောခဲ့တဲ့ 'Archival Preservation' (မော်ကွန်းထိန်းသိမ်းခြင်း)၊ သာမီစိပ္ပဋိပန္န ဂုဏ်တော်နဲ့ သမိုင်းတန်ဖိုးထားမှုတွေကို လက်တွေ့ဘဝမှာ ဘယ်လို အသုံးချရမလဲဆိုတာ ပိုပြီး မျက်စိထဲ မြင်သွားအောင် တို့ Hswagata ပြတိုက်ရဲ့ မှတ်တမ်းတစ်ခုဖြစ်တဲ့ Case-2510 (Template T198) လေးကို ပြောပြချင်ပါတယ်။ ဒါကတော့ ပြတိုက်ရဲ့ "စာကြည့်တိုက်နှင့် မော်ကွန်းဌာန" (Library & Archives) မှာ ဖြစ်ပွားခဲ့တဲ့ အဖြစ်အပျက်လေးပေါ့။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... ပြတိုက်မှာ ရှေးဟောင်း ပေစာ၊ ပုရပိုက်တွေကို ထိန်းသိမ်းထားတဲ့ အခန်းရှိတယ်။ တစ်ရက်မှာတော့ သုတေသီ လူငယ်အဖွဲ့တစ်ဖွဲ့ ရောက်လာပြီး ပေစာတွေကို လေ့လာခွင့် တောင်းတယ်။ သူတို့က ခေတ်ပညာတတ်တွေဆိုတော့ စိတ်အားထက်သန်ကြတယ်။ ဒါပေမဲ့ ပြဿနာက သူတို့ရဲ့ "ကိုင်တွယ်ပုံ" (Handling) မှာ ဖြစ်နေတယ်။ ပေစာတွေကို လက်အိတ်မပါဘဲ ကိုင်တယ်၊ စာရွက်တွေကို ကြမ်းတမ်းစွာ လှန်တယ်၊ တချို့ဆိုရင် ပေစာပေါ်မှာ မှတ်စုစာအုပ်တင်ပြီး ရေးကြတယ်။ သူတို့က "Data" (အချက်အလက်) လိုချင်တာပဲ သိပြီး၊ "Artifact" (ရှေးဟောင်းပစ္စည်း) ကို တန်ဖိုးထားရကောင်းမှန်း မသိကြဘူး။
အဲဒီအချိန်မှာ စာကြည့်တိုက်မှူးဖြစ်တဲ့ ဝါရင့် ဆရာကြီးတစ်ယောက်က မျက်ရည်ဝဲပြီး ကြည့်နေရှာတယ်။ သူက ဒီပေစာတွေကို အသက်တမျှ တန်ဖိုးထားခဲ့တာကိုး။ လူငယ်တွေကတော့ "ဦးလေးကြီး... ကျွန်တော်တို့က ဒီစာတွေကို Digitise (ဒီဂျစ်တယ်ပြောင်း) လုပ်မလို့ပါ၊ ခေတ်မီအောင် လုပ်နေတာပါ" လို့ ပြောပြီး ဆက်လုပ်နေကြတယ်။
ဒီနေရာမှာ တို့ပြတိုက်ရဲ့ Policy 15 (Maintenance & Hygiene) နဲ့ Article 15.1 ဖြစ်တဲ့ "ရှေးဟောင်းစာပေနှင့် ပစ္စည်းများ ကိုင်တွယ်ထိန်းသိမ်းခြင်း စံချိန်စံညွှန်း" (Artifact Handling & Preservation Standards) ကို အသက်သွင်းရမယ့် အချိန်ပဲ။ ဦးပဉ္ဇင်းက အခန်းထဲကို ဝင်သွားပြီး "ဒကာတို့... ခဏလောက် ရပ်လိုက်ပါ" လို့ မေတ္တာနဲ့ တားလိုက်တယ်။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... ဦးပဉ္ဇင်းက ပေစာတစ်ထုပ်ကို 'သာမီစိ' (ရိုသေစွာ) ပင့်မပြီး ပြလိုက်တယ်။ "ဒကာတို့... ဒီပေစာတွေဟာ သာမန် စာရွက်တွေ မဟုတ်ဘူး။ ရှေးဆရာတော်ကြီးတွေက သူတို့ရဲ့ ဉာဏ်ပညာ၊ သီလ၊ သမာဓိတွေကို ဒီအပေါ်မှာ တင်ပြီး လက်ဆင့်ကမ်းခဲ့တာ။ မင်းတို့က Data ကိုပဲ ယူပြီး ဓမ္မကို မရိုသေရင်၊ မင်းတို့ရလိုက်တဲ့ ပညာက အသက်မဝင်ဘူး" လို့ ဆုံးမလိုက်တယ်။
ပြီးတော့ "သမိုင်းကို ထိန်းသိမ်းတယ် ဆိုတာ Scanner ထဲ ထည့်လိုက်ရုံနဲ့ မပြီးဘူး။ ဒီစာပေအပေါ်ထားတဲ့ 'Respect' (ရိုသေမှု) ကိုပါ ထိန်းသိမ်းမှ ရမယ်။ ဒါမှ 'သာမီစိပ္ပဋိပန္န' (လျော်ကန်စွာ ကျင့်ခြင်း) မည်တယ်" လို့ ရှင်းပြတယ်။ အဲဒီအခါကျမှ လူငယ်တွေလည်း သတိဝင်သွားပြီး လက်အိတ်တွေ စွပ်၊ ပေစာတွေကို ညင်ညင်သာသာ ကိုင်တွယ်ပြီး ရိုသေစွာ Digitise လုပ်ကြတော့တယ်။ စာကြည့်တိုက်မှူးကြီးလည်း ပြုံးသွားနိုင်ခဲ့တယ်။
ဒီဖြစ်ရပ်ကနေ တို့ ဘာသင်ခန်းစာ ရသလဲဆိုတော့... "တရားတော် မကွယ်ပျောက်အောင် ဆောင်ရွက်ပါ" ဆိုတာ စာအုပ်စင်ပေါ် တင်ထားရုံ မဟုတ်ပါဘူး။ ကိုယ့်ရဲ့ ကိုယ်နှုတ်နှလုံး အမူအရာတွေမှာပါ ရိုသေလေးစားမှု (Reverence) ရှိနေဖို့ လိုပါတယ်။ နည်းပညာနဲ့ သမိုင်းကို ပေါင်းစပ်တဲ့အခါ "ရိုသေမှု" ဆိုတဲ့ နှလုံးသား မပါရင် အဲဒီ သမိုင်းက ခြောက်သွေ့နေမှာ ဖြစ်ပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။
ကိုင်း... ဒီနေ့ ဟောကြားခဲ့တဲ့ တရားတော်ကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ ပြန်ပြီး ခြုံငုံကြည့်ကြရအောင်။
သမိုင်းအမွေအနှစ်များ ပျက်စီးယိုယွင်းခြင်း၊ အသိပညာများ ပျောက်ကွယ်သွားခြင်းသည် 'ဒုက္ခသစ္စာ' ပဲ။
အဲဒီ ပျက်စီးမှုကို ဖြစ်စေတဲ့ ပေါ့ဆမှု၊ တန်ဖိုးမထားမှု၊ အတိတ်ကို မေ့လျော့ခြင်း (Mohs) တွေဟာ 'သမုဒယသစ္စာ' ပဲ။
သာသနာတော် တည်တံ့ခိုင်မြဲပြီး၊ ဓမ္မအလင်းရောင် ထာဝရ ထွန်းလင်းနေသော အခြေအနေ၊ နိဗ္ဗာန်ဓာတ်သည် 'နိရောဓသစ္စာ' ပေါ့။
အဲဒီ တည်တံ့မှုကို ဖြစ်စေဖို့ ရိုသေစွာ ကျင့်ကြံခြင်း (သာမီစိပ္ပဋိပန္န)၊ သတိဖြင့် ထိန်းသိမ်းခြင်း ဆိုတဲ့ မဂ္ဂင်လမ်းစဉ်ဟာ 'မဂ္ဂသစ္စာ' ပဲ ဖြစ်ပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။
ဒါကြောင့် သူတော်ကောင်းတို့လည်း တရုတ်ဘာသာစကားနေ့ အကြိုကာလမှာ ဘာသာစကား၊ စာပေ၊ ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်တွေကို တန်ဖိုးထား ထိန်းသိမ်းကြပါ။ မိမိတို့ ရောက်ရှိနေတဲ့ နေရာ၊ နိုင်ငံ၊ လူမျိုးရဲ့ သမိုင်းကို လေးစားသလို၊ ဗုဒ္ဓသာသနာတော်ရဲ့ သမိုင်းအမွေကိုလည်း "သာမီစိ" အကျင့်ဖြင့် ဦးထိပ်ထား စောင့်ရှောက်နိုင်ကြပါစေ။
ဒီနေ့ ဟောကြားခဲ့တဲ့ ဓမ္မအလျှောက် အားလုံးပဲ သမိုင်းအမွေကို ထိန်းသိမ်းနိုင်သူ၊ ဗဟုသုတ ကြွယ်ဝသူ၊ သာသနာ့ဝန်ကို ထမ်းဆောင်နိုင်သူများ ဖြစ်ကြပါစေကုန်သတည်း။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက
The Office Of Siridantamahapalaka
The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.
နေ့စွဲ - ၁၉ ဧပြီ ၂၀၂၃
ORCID: 0009-0000-0697-4760
Website: www.siridantamahapalaka.com
Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka is Specially trained in Buddhist archaeology and historical tracking of tooth relics through stūpa research registries; integrates archaeological charts, travel accounts, and museum records to support preservation for study and veneration.
