နေ့ရက် - မေလ (၃၁) ရက်၊ ၂၀၂၃ (Day-151) - မေလ သုံးသပ်ချက်နှင့် စိတ္တာနုပဿနာ (May Review: Neuro-Audit & The 14 States of Mind)
ကိုးကားကျမ်း - ဒီဃနိကာယ်၊ မဟာသတိပဋ္ဌာနသုတ် (စိတ္တာနုပဿနာ)
သိပ္ပံနယ်ပယ် - Metacognition & Neuro-Audit (မိမိစိတ်ကို ပြန်လည်ဆန်းစစ်သော အသိဉာဏ်)
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။(၃ကြိမ်)
ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ၊ ဒီနေ့ဟာ မေလ (၃၁) ရက်နေ့၊ မေလရဲ့ နောက်ဆုံးနေ့ ဖြစ်ပါတယ်။ စီးပွားရေးလုပ်ငန်းတွေမှာ လကုန်ရင် စာရင်းချုပ်ကြတယ် (Monthly Audit)။ အမြတ်ဘယ်လောက်ရလဲ၊ အရှုံးဘယ်လောက်ပေါ်လဲ ဆိုတာ စစ်ဆေးကြတယ်။
ထို့အတူပါပဲ... ကျွန်ုပ်တို့ သူတော်ကောင်းတွေလည်း ကိုယ့်ရဲ့ "စိတ်စာရင်း" ကို စစ်ဆေးရပါမယ်။ ပြီးခဲ့တဲ့ (၃၁) ရက်လုံးလုံး ငါ့စိတ်ထဲမှာ ကုသိုလ်အမြတ်တွေ ကျန်ခဲ့သလား၊ အကုသိုလ်အရှုံးတွေ ပေါ်ခဲ့သလား။ ဒါကို ခေတ်သစ်စကားနဲ့ "Neuro-Audit" (ဦးနှောက်နှင့် စိတ်ကို စာရင်းစစ်ခြင်း) လို့ ခေါ်ကြပါစို့။ ဒီနေ့မှာတော့ စိတ်ကို စာရင်းစစ်တဲ့ အကောင်းဆုံးနည်းလမ်းဖြစ်တဲ့ "စိတ္တာနုပဿနာ" လာ စိတ် (၁၄) မျိုးကို အသေးစိတ် ပွားများအားထုတ်ကြပါမယ်။
တရားမဟောခင်မှာ... စိတ်ကို စောင့်ကြည့်တယ်ဆိုတာ အလွန်သိမ်မွေ့တဲ့ အလုပ်ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် ယောဂီတို့ နားလည်လွယ်အောင်၊ လက်တွေ့ကျကျ ရှုမှတ်နိုင်အောင် ဘုရားရှင် ဟောကြားခဲ့တဲ့ စိတ် (၁၆) မျိုး (အနုပဿနာ ရှုကွက်အရ ၁၄ မျိုးအဖြစ် အကျဉ်းချုံး) ကို တစ်ဆင့်ချင်းစီ သွားကြရအောင်။
အားလုံးပဲ ခါးလေးမတ်မတ်ထား၊ မျက်လုံးလေး မှိတ်ထားပါ။ အခု လက်ရှိ ဖြစ်ပေါ်နေတဲ့ ကိုယ့်စိတ်ကို မှန်တစ်ချပ် ကြည့်သလို ပြန်ကြည့်ပါမယ်။
စိတ္တာနုပဿနာ ရှုကွက် (စိတ် ၁၄ မျိုး စစ်ဆေးခြင်း)
စိတ်ဖြစ်ပေါ်ရာ ဌာန (၆) ပါး (The 6 Bases)
စိတ်ဆိုတာ သူ့ချည်းသက်သက် လေထဲမှာ မဖြစ်ပါဘူး။ "မှီရာဝတ္ထု" (Base) ရှိမှ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါကို သိမှ "ဘယ်အချိန်၊ ဘယ်နေရာမှာ ပေါ်မယ်" ဆိုတာ ဖမ်းမိမှာပါ။
(မှတ်ချက် - နှလုံးဝတ္ထုဆိုသည်မှာ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ နှလုံးသားကို ဆိုလိုသော်လည်း၊ လက်တွေ့ရှုရာတွင် ရင်ထဲက ခံစားမှု သို့မဟုတ် ဦးနှောက်၏ သိမှုအဖြစ် ထင်ရှားလေ့ရှိပါတယ်)
စိတ်၏ လက္ခဏာ (Characteristics)
ဝိပဿနာ ရှုတယ်ဆိုတာ "ပညတ်" (Shape/Form) ကို ရှုတာမဟုတ်ဘဲ "ပရမတ်" (Ultimate Reality) ကို ရှုတာပါ။ စိတ်ရဲ့ ပရမတ်လက္ခဏာကို ဒီလို မှတ်ယူပါ -
အာရမ္မဏ ဝိဇာနန လက္ခဏံ - အာရုံကို သိခြင်းသဘော။ (The characteristic of cognizing an object).
ဥပမာ: ခေါင်းလောင်းသံ ကြားရင် "ဒါ ခေါင်းလောင်းပဲ" လို့ သိတာက ပညတ်။ "အသံကို လက်ခံသိရှိလိုက်တဲ့ သဘောလေး" က စိတ်။
ပုဗ္ဗင်္ဂမ ရသံ - ရှေ့သွားခေါင်းဆောင် ဖြစ်ခြင်းကိစ္စ ရှိတယ်။
ဥပမာ: လက်မလှုပ်ခင် "လှုပ်ချင်တဲ့စိတ်" က အရင်ဖြစ်တယ်။ စိတ်ဖြစ်မှ ရုပ်ပါတာ။
ဘုရားရှင်က စိတ်ကို အတွဲ (၇) တွဲ၊ စုစုပေါင်း (၁၄) မျိုး ခွဲခြားပြထားတယ်။ ယောဂီတို့... အခုပဲ ကိုယ့်စိတ်ကို စစ်ဆေးကြည့်ပါ။
(၁) သရာဂစိတ် နှင့် ဝီတရာဂစိတ် (လောဘတွဲ)
သရာဂံ ဝါ စိတ္တံ: ယောဂီတို့... အခုချိန်မှာ တစ်စုံတစ်ခုကို လိုချင်တဲ့စိတ်၊ တပ်မက်တဲ့စိတ်၊ စွဲလမ်းတဲ့စိတ် ဖြစ်နေသလား။ (ဥပမာ - အိမ်ပြန်ချင်တာ၊ အေးတာ၊ ပူတာ၊ စားချင်တာ)။ ဖြစ်နေရင် "လောဘစိတ် ဖြစ်နေတယ်... သိတယ်"။ ဒါ သရာဂစိတ် ပါ။
ဝီတရာဂံ ဝါ စိတ္တံ: အကယ်၍ ဘာကိုမှ လိုချင်တပ်မက်မှု မရှိဘဲ၊ စွန့်လွှတ်ထားတဲ့စိတ်၊ လောဘကင်းနေတဲ့စိတ် ဖြစ်နေသလား။ ဖြစ်နေရင် "လောဘ ကင်းနေတယ်... သိတယ်"။ ဒါ ဝီတရာဂစိတ် ပါ။
(ရှိရင် ရှိတယ်လို့သိ၊ မရှိရင် မရှိဘူးလို့သိ။ ဒါပါပဲ)။
(၂) သဒေါသစိတ် နှင့် ဝီတဒေါသစိတ် (ဒေါသတွဲ)
သဒေါသံ ဝါ စိတ္တံ: အခုချိန်မှာ စိတ်တိုနေသလား၊ မကျေနပ်တာ ရှိလား၊ စိတ်ရှုပ်နေသလား။ (ဥပမာ - ရာသီဥတုပူလို့ စိတ်ညစ်တာ၊ အသံဆူလို့ ဒေါသထွက်တာ)။ ဖြစ်နေရင် "ဒေါသစိတ် ဖြစ်နေတယ်... သိတယ်"။ ဒါ သဒေါသစိတ် ပါ။
ဝီတဒေါသံ ဝါ စိတ္တံ: အကယ်၍ စိတ်ထဲမှာ ကြည်လင်နေတယ်၊ မေတ္တာဖြစ်နေတယ်၊ ဘာရန်ငြိုးမှ မရှိဘူးဆိုရင် "ဒေါသ ကင်းနေတယ်... သိတယ်"။ ဒါ ဝီတဒေါသစိတ် ပါ။
(၃) သမောဟစိတ် နှင့် ဝီတမောဟစိတ် (မောဟတွဲ)
သမောဟံ ဝါ စိတ္တံ: အခုချိန်မှာ ဘာလုပ်ရမှန်းမသိ တွေဝေနေသလား၊ ငေးငိုင်နေသလား၊ အာရုံတစ်ခုခုမှာ ောေားနေသလား။ ဖြစ်နေရင် "တွေဝေနေတယ်... သိတယ်"။ ဒါ သမောဟစိတ် ပါ။
ဝီတမောဟံ ဝါ စိတ္တံ: အကယ်၍ စိတ်က ကြည်လင်ပြတ်သားနေတယ်၊ ကိုယ်လုပ်နေတာကို ကိုယ်သိနေတယ် (ပညာနှင့်ယှဉ်နေတယ်) ဆိုရင် "မောဟ ကင်းနေတယ်... သိတယ်"။ ဒါ ဝီတမောဟစိတ် ပါ။
(၄) သင်္ခိတ္တစိတ် နှင့် ဝိက္ခိတ္တစိတ် (ကျုံ့ခြင်း/ပျံ့ခြင်း)
သင်္ခိတ္တံ ဝါ စိတ္တံ: စိတ်က ထိုင်းမှိုင်းပြီး ကျုံ့ဝင်နေသလား။ အိပ်ချင်နေသလား။ ပျင်းရိနေသလား။ (ထီနမိဒ္ဓ ဝင်နေသလား)။ ဒါဆိုရင် "စိတ်ကျုံ့နေတယ်... သိတယ်"။ ဒါ သင်္ခိတ္တစိတ် ပါ။
ဝိက္ခိတ္တံ ဝါ စိတ္တံ: စိတ်က ဟိုရောက်ဒီရောက် ပျံ့လွင့်နေသလား။ ဂဏှာမငြိမ် ဖြစ်နေသလား။ (ဥဒ္ဓစ္စ ဖြစ်နေသလား)။ ဒါဆိုရင် "စိတ်ပျံ့နေတယ်... သိတယ်"။ ဒါ ဝိက္ခိတ္တစိတ် ပါ။
(၅) မဟဂ္ဂတစိတ် နှင့် အမဟဂ္ဂတစိတ် (မြတ်သော/မမြတ်သော)
မဟဂ္ဂတံ ဝါ စိတ္တံ: အခုချိန်မှာ ဈာန်စိတ်လိုမျိုး၊ ဗြဟ္မစိုရ်တရားလိုမျိုး ကြီးကျယ်မြင့်မြတ်တဲ့ စိတ်အခြေအနေ ရောက်နေသလား။ ရောက်ရင် "မြတ်သောစိတ် ဖြစ်နေတယ်... သိတယ်"။
အမဟဂ္ဂတံ ဝါ စိတ္တံ: ကာမဂုဏ်အာရုံတွေနဲ့ ရှုပ်ထွေးနေတဲ့ သာမန်စိတ် ဖြစ်နေသလား။ ဖြစ်ရင် "သာမန်စိတ် ဖြစ်နေတယ်... သိတယ်"။
(၆) သဥတ္တရစိတ် နှင့် အနုတ္တရစိတ် (သာလွန်သော/အတုမဲ့)
သဥတ္တရံ ဝါ စိတ္တံ: ငါ့စိတ်ထက် သာလွန်ကောင်းမွန်တဲ့ စိတ် ရှိသေးသလား။ (ဥပမာ - ကာမစိတ် ဖြစ်နေရင် သူ့ထက် ဈာန်စိတ်က သာတယ်)။ ရှိသေးရင် "သာလွန်စရာ ရှိသေးတယ်... သိတယ်"။
အနုတ္တရံ ဝါ စိတ္တံ: ဈာန်ရနေတဲ့ အခိုက်အတန့်၊ သို့မဟုတ် မဂ်ဖိုလ်ဝင်စားနေတဲ့ အခိုက်အတန့်မှာ သူ့ထက်သာတာ မရှိတော့ရင် "အတုမဲ့စိတ် ဖြစ်နေတယ်... သိတယ်"။
(၇) သမာဟိတစိတ် နှင့် အသမာဟိတစိတ် (တည်ငြိမ်/မတည်ငြိမ်)
သမာဟိတံ ဝါ စိတ္တံ: စိတ်က အာရုံတစ်ခုတည်းပေါ်မှာ တည်ငြိမ်စူးစိုက်နေသလား (သမာဓိ ရှိသလား)။ ရှိရင် "တည်ငြိမ်နေတယ်... သိတယ်"။
အသမာဟိတံ ဝါ စိတ္တံ: စိတ်က မတည်မငြိမ် ဖြစ်နေသလား။ ဖြစ်ရင် "မတည်ငြိမ်ဘူး... သိတယ်"။
(နောက်ဆုံးတွဲဖြစ်တဲ့ ဝိမုတ္တ နဲ့ အဝိမုတ္တ ကတော့ ကိလေသာမှ လွတ်/မလွတ်ကို ကြည့်တာပါ။ အထက်ပါအတိုင်း ရှုမှတ်ပါ)။
(၁) မိနစ်ခန့် ဒီ (၁၄) မျိုးထဲက အခုလက်ရှိ ကိုယ့်မှာ ဘာဖြစ်နေလဲဆိုတာကို ရွေးချယ်ပြီး တံဆိပ်ကပ် (Labeling) ကြည့်ကြပါစို့။
(ခေတ္တ ငြိမ်သက်ခြင်း)
ကဲ... ယောဂီတို့ရေ၊ အားလုံးပဲ ခါးလေးမတ်မတ်ထား၊ စိတ်ကို လျှော့ထား။ အခု ဘုန်းကြီးက ယောဂီတို့ရဲ့ စိတ်အစဉ်ကို "စိတ္တာနုပဿနာ" ရှုကွက်ထဲ ဘယ်လို စောင့်ကြည့်ရမလဲဆိုတာ အခြေခံ "နာမရူပ ပရိစ္ဆေဒဉာဏ်" (ရုပ်နာမ်ခွဲခြားတဲ့အဆင့်) ကနေ စပြီး လက်တွေ့ကျကျ သင်ပေးပါမယ်။
အပိုင်း (၁) - အခြေခံအုတ်မြစ်နှင့် နာမရူပ ပရိစ္ဆေဒဉာဏ်
(ဒွါရ ၆ ပေါက်၌ စိတ်ကို ဖမ်းယူခြင်း)
ကိုင်း... ယောဂီတို့၊ "စိတ်ကို ရှုပါ" လို့ ပြောလိုက်ရင် တချို့က ရင်ထဲကို စိုက်ကြည့်တယ်၊ တချို့က ဦးနှောက်ကို စိုက်ကြည့်တယ်။ တကယ်တော့ စိတ်ဆိုတာ အဲဒီလို အကောင်အထည်ကြီး ထိုင်နေတာ မဟုတ်ဘူး။ စိတ်ဆိုတာ "သိတတ်တဲ့ သဘော" လေးပဲ။ သူက ဘယ်မှာ ပေါ်သလဲ။ "ဒွါရ (၆) ပေါက်" မှာ ပေါ်တယ်။ အိမ်တစ်အိမ်မှာ တံခါး ၆ ပေါက် ရှိသလိုပေါ့။
ကဲ... အခု ယောဂီတို့ရဲ့ မျက်စိ၊ နား၊ နှာခေါင်း၊ လျှာ၊ ကိုယ်၊ စိတ် ဆိုတဲ့ တံခါးပေါက် ၆ ပေါက်ကို ဖွင့်ထားလိုက်ပါ။ စိတ်ကို ဘယ်လို စပြီး ဖမ်းမလဲ ကြည့်ရအောင်။
၁။ စက္ခုဒွါရ (မျက်စိတံခါး) ရှုကွက်
ယောဂီတို့... မျက်လုံးဖွင့်ထားတဲ့အချိန်မှာ အရုပ်တစ်ခုခုကို မြင်လိုက်တယ် ဆိုပါစို့။
သာမန်အချိန်မှာတော့ "ငါ မြင်တယ်"၊ "မိန်းမ မြင်တယ်"၊ "ပန်းအိုး မြင်တယ်" လို့ ထင်ကြတယ်။ အဲဒါ "ပညတ်" နယ်ပယ်မှာ နေတာ။ ဝိပဿနာ မဟုတ်သေးဘူး။
ရှုရမည့်နည်း:
မြင်လိုက်တဲ့ တခဏချင်းမှာ...
အရောင်အဆင်း (Object): ဒါက အပြင်ကလာတာ၊ အသက်မရှိဘူး၊ မသိတတ်ဘူး။ ဒါ "ရုပ်" တရား။
မျက်လုံး (Base): ဒါကလည်း အကြည်ဓာတ်၊ အသက်မရှိဘူး။ ဒါလည်း "ရုပ်" တရား။
မြင်သည့်သဘော (Knowing): အရောင်နဲ့ မျက်လုံး တိုက်လိုက်တဲ့အခါ "ဖျတ်" ခနဲ ပေါ်လာတဲ့ "သိလိုက်တဲ့ သဘောလေး" ရှိတယ်မို့လား။ အဲဒါ "မြင်စိတ်" ပဲ။ အဲဒါ "နာမ်" တရားပဲ။
ယောဂီတို့ရေ... သေချာ ခွဲခြားကြည့်စမ်းပါ။ "ငါ" မြင်တာလား။ မဟုတ်ဘူးနော်။ မျက်လုံး (ရုပ်) နဲ့ အဆင်း (ရုပ်) တိုက်လို့ မြင်စိတ် (နာမ်) ပေါ်တာ။
"မြင်တယ်... သိတယ်" လို့ မှတ်ပါ။ "ငါ" ကို ဖြုတ်လိုက်ပါ။ "မြင်တာက တစ်ခြား၊ သိတာက တစ်ခြား" လို့ ကွဲကွဲပြားပြား မြင်အောင် ကြည့်ပါ။
၂။ သောတဒွါရ (နားတံခါး) ရှုကွက်
အခု ယောဂီတို့ ဘုန်းကြီး အသံကို ကြားနေရတယ်။ "ဘုန်းကြီးအသံ" လို့ မစွဲပါနဲ့ဦး။
နားစည်ကို လာရိုက်ခတ်တဲ့ "အသံလှိုင်း" က "ရုပ်"။
အသံကို လက်ခံဖမ်းယူလိုက်တဲ့ "ကြားသိစိတ်" လေးက "နာမ်"။
"ငါ ကြားတာ မဟုတ်ဘူး၊ ကြားစိတ်လေး ဖြစ်သွားတာ" လို့ နှလုံးသွင်းပြီး "ကြားတယ်... သိတယ်" လို့ မှတ်ပါ။ ရုပ်သံ (Sound) နဲ့ နာမ်သံ (Knowing) ကို ခွဲခြားပစ်လိုက်ပါ။
၃။ ကာယဒွါရ (ကိုယ်တံခါး) ရှုကွက်
ယောဂီတို့ ထိုင်နေတဲ့အခါ ဖင်နဲ့ ကြမ်းပြင် ထိနေတယ်မို့လား။
မာတာ၊ ပူတာ၊ အေးတာ က "ရုပ်"။ (ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံ)။
အဲဒီ မာတာ၊ ပူတာကို "သိနေတာ" က "ထိသိစိတ်" (နာမ်)။
အခု ယောဂီတို့ ခြင်ကိုက်တယ် ဆိုပါစို့။ "ငါ့ကို ကိုက်တယ်" လို့ ဒေါသ မဖြစ်နဲ့ဦး။
"နာကျင်မှု (ရုပ်) ကို စိတ် (နာမ်) က သွားသိနေတာပါလား" လို့ ရုပ် နဲ့ နာမ် ကို ဓားနဲ့ ခွဲသလို ခွဲခြားလိုက်ပါ။
၄။ မနောဒွါရ (စိတ်တံခါး) ရှုကွက်
ဒါက အရေးကြီးဆုံးပဲ။ တရားထိုင်နေရင်း "မနေ့က ကိစ္စတွေ" ခေါင်းထဲ ပေါ်လာတယ်။
ပုံရိပ်တွေ၊ အကြောင်းအရာတွေ က "အာရုံ" (Object)။
အဲဒါကို "တွေးနေတဲ့ သဘော"၊ "ကြံစည်နေတဲ့ သဘော" က "စိတ်" (Subject)။
ယောဂီတို့က ဇာတ်လမ်းထဲ မျောမသွားဘဲ၊ "ဪ... တွေးတဲ့စိတ်လေး ပေါ်နေပါလား" လို့ နောက်ကနေ ပြန်ကြည့်ပေးပါ။ ဒါဆိုရင် "ငါ တွေးတာ မဟုတ်ဘူး၊ တွေးစိတ် ဖြစ်နေတာ" လို့ သဘောပေါက်လာလိမ့်မယ်။
ပထမ ဉာဏ်စဉ် - နာမရူပ ပရိစ္ဆေဒဉာဏ် ပေါ်လာပုံ
(The Insight of Distinguishing Mind and Matter)
ယောဂီတို့ရေ... အထက်ပါအတိုင်း ဒွါရ (၆) ပေါက်မှာ ပေါ်သမျှကို စောင့်ဖမ်းနေရင် ဘာဉာဏ်ရမလဲ။
"ဪ... ငါ့ခန္ဓာကိုယ်ကြီးထဲမှာ 'ပုဂ္ဂိုလ်၊ သတ္တဝါ၊ ငါ၊ သူတစ်ပါး' ဆိုတာ ရှာလို့ မတွေ့ပါလား။ ရှိတာက...
၁။ အသိခံရတဲ့ တရား (ရုပ်) နဲ့
၂။ သိတတ်တဲ့ တရား (နာမ်/စိတ်)
ဒီနှစ်မျိုးပဲ ရှိပါလား" လို့ ပိုင်ပိုင်နိုင်နိုင် သဘောပေါက်လာမယ်။
ဒီအဆင့်မှာ ယောဂီဟာ လမ်းလျှောက်ရင်တောင် "ငါ လျှောက်တယ်" လို့ မမြင်တော့ဘူး။ "ရုပ်ကြီး လှုပ်ရှားသွားတာကို စိတ်က သိနေတာပါလား" လို့ မြင်လာပြီ။ "ငါ" ဆိုတဲ့ အစွဲ (Atta) စတင် ပြုတ်သွားပြီ။ ဒါဟာ ဝိပဿနာရဲ့ ပထမဆုံးနဲ့ အခိုင်မာဆုံး ခြေလှမ်း "နာမရူပ ပရိစ္ဆေဒဉာဏ်" ရင့်ကျက်လာတာပါပဲ။
ဒီအဆင့်ကို ပိုင်နိုင်ပြီဆိုရင်၊ "ဒီရုပ်နဲ့ ဒီနာမ်တွေက ဘာ့ကြောင့် ဖြစ်တာလဲ၊ ဘယ်သူ ဖန်ဆင်းတာလဲ" ဆိုတဲ့ အကြောင်းအကျိုးကို ရှာဖွေတဲ့ ဒုတိယဉာဏ်စဉ်ကို ဆက်လက် တက်လှမ်းရပါတော့မယ်။
(ဒုတိယဉာဏ်စဉ်ဖြစ်တဲ့ "ပစ္စယပရိဂ္ဂဟဉာဏ်" မှာ စိတ်ဖြစ်ပေါ်ပုံ အကြောင်းရင်းတွေကို ဘယ်လို ရှုမှတ်ရမလဲ ဆိုတာကို ဆက်လက် ဟောကြားပေးပါဘုရား)။
မှန်ပါ့၊ ဒုတိယဉာဏ်စဉ်ဖြစ်တဲ့ "ပစ္စယ ပရိဂ္ဂဟဉာဏ်" အကြောင်းကို ဆက်လက် ဟောကြားပေးပါမယ်။
ယောဂီတို့အနေနဲ့ ပထမအဆင့်မှာ "ငါ" မရှိဘူး၊ "ရုပ်" နဲ့ "နာမ်" ပဲ ရှိတယ်လို့ ခွဲခြားမြင်ပြီးပြီ။ အဲဒီတော့ စိတ်ထဲမှာ မေးခွန်းတစ်ခု ပေါ်လာတတ်တယ်။ "ဒါဆိုရင် ဒီရုပ်တွေ၊ ဒီစိတ်တွေက ဘယ်က ရောက်လာတာလဲ။ ဘုရားသခင် ဖန်ဆင်းတာလား၊ အလိုလို ပေါ်လာတာလား" ဆိုတဲ့ သံသယ ပေါ်လာတတ်တယ်။
အဲဒီ သံသယကို ရှင်းဖို့အတွက် ဒီဒုတိယအဆင့်ကို မဖြစ်မနေ တက်လှမ်းရပါမယ်။
အပိုင်း (၂) - ပစ္စယ ပရိဂ္ဂဟဉာဏ် (အကြောင်းအကျိုး သိမြင်ခြင်း)
(စိတ်ဖြစ်ပေါ်ရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းကို ရှာဖွေခြင်း)
ကိုင်း... ယောဂီတို့ရေ၊ စိတ်ဆိုတာ သူ့အလိုလို၊ သူ့သဘောနဲ့သူ ထ ဖြစ်လို့မရပါဘူး။ "မီး" တောက်ဖို့အတွက် လောင်စာလိုသလို၊ "စိတ်" ဖြစ်ဖို့အတွက်လည်း "အကြောင်းတရား" (Cause) တွေ လိုအပ်ပါတယ်။
အခု ယောဂီတို့ရဲ့ လက်တွေ့ ရှုကွက်ထဲမှာ စိတ်တစ်ခု ပေါ်လာတိုင်း "ဒါ ဘာ့ကြောင့် ဖြစ်တာလဲ" ဆိုတဲ့ အကြောင်းရင်းကို ဉာဏ်နဲ့ လှမ်းကြည့်ရမယ်။
၁။ မြင်စိတ်၊ ကြားစိတ်တို့၏ အကြောင်းကို ရှုမှတ်ပုံ
(Sense Consciousness Causality)
ယောဂီတို့... "မြင်စိတ်" ဆိုတာ ဘာ့ကြောင့် ပေါ်လာသလဲ။
မှန်တစ်ချပ်ထဲမှာ အရိပ်ပေါ်တယ်ဆိုတာ "မှန်" ရှိလို့လား၊ "မျက်နှာ" ရှိလို့လား။ နှစ်ခုလုံး ရှိမှ ပေါ်တာမို့လား။
ထို့အတူပါပဲ...
မျက်စိ (Cakkhu - အကြည်ရုပ်) ဆိုတဲ့ အကြောင်းတရား ရှိလို့။
အဆင်း (Rupa - အာရုံ) ဆိုတဲ့ အကြောင်းတရား ရှိလို့။
အလင်းရောင် (Light) ရှိလို့။
နှလုံးသွင်းမှု (Attention) ရှိလို့။
ဒီ (၄) ချက် ဆုံလိုက်တဲ့အခါကျမှ "မြင်စိတ်" ဆိုတဲ့ အကျိုးတရား "ဗြုန်း" ခနဲ ပေါ်လာတာ။
ရှုနည်း:
မြင်လိုက်တဲ့အခါ "မြင်တယ်... သိတယ်" လို့ မှတ်ပြီးရင်၊ ချက်ချင်း ဆင်ခြင်လိုက်ပါ... "ဪ... မျက်လုံးအကြည် နဲ့ အဆင်းအာရုံ တိုက်ဆိုင်သွားလို့ မြင်စိတ် ပေါ်လာတာပါလား။ ဘယ်သူမှ ဖန်ဆင်းတာ မဟုတ်ပါလား" လို့ သိလိုက်ပါ။ ဒါဆိုရင် ဖန်ဆင်းရှင်ဝါဒ (Creationism) စင်ကြယ်သွားပါပြီ။
ကြားစိတ်လည်း ဒီအတိုင်းပါပဲ။ "နား နဲ့ အသံ တိုက်လို့ ကြားစိတ် ပေါ်တာပါလား" လို့ အကြောင်းအကျိုး ဆက်စပ်ကြည့်ပါ။
၂။ လောဘ၊ ဒေါသစိတ်တို့၏ အကြောင်းကို ရှုမှတ်ပုံ
(Root Causes of Defilements)
ဒါက ယောဂီတို့အတွက် ပိုအရေးကြီးတယ်။ "ငါ ဘာလို့ စိတ်တိုနေတာလဲ"၊ "ငါ ဘာလို့ လိုချင်နေတာလဲ"။
လောဘစိတ် ဖြစ်ရတဲ့ အကြောင်း:
အာရုံတစ်ခုကို တွေ့တဲ့အခါ "လှတယ်၊ ကောင်းတယ်" လို့ "သုဘနိမိတ်" (Beautiful Sign) အနေနဲ့ မှားယွင်းစွာ နှလုံးသွင်းမိလို့ (Ayoniso Manasikara) လောဘ ဖြစ်တာ။ဒေါသစိတ် ဖြစ်ရတဲ့ အကြောင်း:
အာရုံတစ်ခုကို တွေ့တဲ့အခါ "ဆိုးတယ်၊ ရွံစရာကောင်းတယ်" လို့ "ပဋိဃနိမိတ်" (Repulsive Sign) အနေနဲ့ နှလုံးသွင်းမိလို့ ဒေါသ ဖြစ်တာ။
ရှုနည်း:
ဒေါသဖြစ်နေရင် "ဒေါသဖြစ်တယ်... သိတယ်" လို့ မှတ်ပါ။ ပြီးရင် အကြောင်းကို ရှာပါ။
"ဪ... သူပြောလိုက်တဲ့ အသံ (အကြောင်း) ကို၊ ငါက မကောင်းဘူးလို့ နှလုံးသွင်းလိုက်မိလို့ (အကြောင်း)၊ ဒီဒေါသ (အကျိုး) ပေါ်လာတာပါလား"။
အဲဒီလို မြင်လိုက်ရင် "သူ့ကြောင့် ငါစိတ်ဆိုးရတယ်" ဆိုတဲ့ ပုဂ္ဂိုလ်စွဲ ပျောက်သွားပြီး၊ "အကြောင်းကြောင့် အကျိုးဖြစ်တာပါလား" ဆိုတဲ့ ဓမ္မသဘော သက်သက်သာ ကျန်ပါတော့တယ်။
၃။ ကုသိုလ်စိတ် ဖြစ်ရတဲ့ အကြောင်းကို ရှုမှတ်ပုံ
(Causes of Wholesome States)
အခု ယောဂီတို့ တရားထိုင်နေတာ "ကုသိုလ်စိတ်" ဖြစ်နေတာ။ ဘာလို့ ဖြစ်သလဲ။
ဆရာသမားရဲ့ ဆုံးမစကားကို နာယူထားလို့ (ပရတောဃောသ)။
စိတ်ကို တရားလမ်းကြောင်းပေါ် တင်ပေးထားလို့ (ယောနိသော မနသိကာရ)။
ဒီအကြောင်းတရားတွေကြောင့် "သတိ" ဖြစ်တယ်၊ "သမာဓိ" ဖြစ်တယ်လို့ သိမြင်ပါ။
ဒုတိယ ဉာဏ်စဉ် - ပစ္စယ ပရိဂ္ဂဟဉာဏ် ပေါ်လာပုံ
(The Insight of Cause and Effect)
ယောဂီတို့ရေ... ဒီလို ရှုမှတ်ဖန် များလာတဲ့အခါ ဘာဉာဏ် ပေါ်လာမလဲဆိုတော့...
"လောကကြီးမှာ ဘာတစ်ခုမှ အကြောင်းမဲ့ ဖြစ်တာ မရှိဘူး။ မျိုးစေ့ ရှိလို့ အပင်ပေါက်တာ။ မျက်စိနဲ့ အဆင်း တိုက်လို့ မြင်စိတ် ပေါ်တာ။ အဝိဇ္ဇာ (မသိမှု) နဲ့ တဏှာ (လိုချင်မှု) ရှိနေလို့သာ ဒီဘဝ၊ ဒီခန္ဓာ၊ ဒီစိတ်တွေ ဆက်ဖြစ်နေတာပါလား" လို့ ပိုင်ပိုင်နိုင်နိုင် သဘောပေါက်လာမယ်။
ဒီအဆင့်ရောက်ရင် ယောဂီဟာ...
၁။ "ငါ့ကို ဘုရားသခင် ဖန်ဆင်းတာလား" ဆိုတဲ့ သံသယ (Vicikiccha) စင်ကြယ်သွားပြီ။
၂။ "သေရင် ပြတ်သွားမှာလား" ဆိုတဲ့ အယူ (Uccheda Ditthi) လည်း စင်ကြယ်သွားပြီ။ (အကြောင်းရှိရင် အကျိုးဆက်ဖြစ်မယ်ဆိုတာ သိလို့)။
၃။ "ကံ ကံ၏ အကျိုး" ကို ယုံကြည်မှု အလွန် ခိုင်မာလာပြီ။
ဒါကို "စူဠသောတာပန်" (သောတာပန်အငယ်စား) လို့တောင် ခေါ်ပါတယ်။ ဒီဉာဏ်ရရင် နောက်ဘဝ အပါယ်မကျနိုင်တော့ဘူးလို့ အာမခံချက် ရှိသွားပါပြီ။
(ကိုင်း... ရုပ်နာမ်ကိုလည်း ခွဲခြားတတ်ပြီ၊ အကြောင်းအကျိုးကိုလည်း သိပြီဆိုတော့... အခု တကယ့် ဝိပဿနာအစစ် ဖြစ်တဲ့ "အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ" လက္ခဏာရေးသုံးပါး တင်ပြီး ရှုမှတ်ရမယ့် "သမ္မသနဉာဏ်" အကြောင်းကို ဆက်လက် ဟောကြားပေးပါမယ် ဒကာကြီး)။
ဒုတိယဉာဏ်စဉ်ဖြစ်တဲ့ အကြောင်းအကျိုးကို သိပြီးပြီဆိုတော့၊ အခု ယောဂီတို့ဟာ "ကလေးဘဝ" ကနေ "လူပျိုပေါက်၊ အပျိုပေါက် အရွယ်" ကို ရောက်လာပြီလို့ ဆိုရပါမယ်။ ရုပ်နာမ်တွေကို အပေါ်ယံ သိရုံမကတော့ဘဲ၊ သူတို့ရဲ့ "အတွင်းသရုပ်" (Quality) ကို စစ်ဆေးရမယ့် အချိန်ရောက်ပါပြီ။
အခု ဆက်ဟောမယ့် "သမ္မသနဉာဏ်" နဲ့ "ဥဒယဗ္ဗယဉာဏ်" တွေဟာ ဝိပဿနာရဲ့ အသက်သွေးကြောတွေ ဖြစ်ပါတယ်။ သေချာ နာယူမှတ်သားပြီး လိုက်ပါ ပွားများကြပါစို့။
အပိုင်း (၃) - သမ္မသနဉာဏ် (လက္ခဏာရေးသုံးပါးဖြင့် သုံးသပ်ခြင်း)
(Exploring the Three Marks of Existence)
ယောဂီတို့ရေ... ခုနက စိတ်တွေကို "အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်တယ်" လို့ သိပြီးပြီ။ အခု အဲဒီ စိတ်တွေကို "အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ" ဆိုတဲ့ ပေတံ (၃) ချောင်းနဲ့ တိုင်းတာ စစ်ဆေးရမယ်။ ဒါကို "သမ္မသန" (စူးစမ်းသုံးသပ်ခြင်း) လို့ ခေါ်တယ်။
လက်တွေ့ ရှုမှတ်ပုံ (Practical Application):
(၁) စိတ်၏ အနိစ္စသဘောကို ရှုမှတ်ခြင်း (Impermanence)
ယောဂီတို့... ခုနက "ကြားလိုက်တဲ့ စိတ်" လေး အခု ရှိသေးလား။ မရှိတော့ဘူးနော်။ ပျောက်သွားပြီ။
အခု "တွေးနေတဲ့ စိတ်" လေးကော... ခဏနေရင် ရှိဦးမှာလား။ မရှိတော့ဘူး။
ရှုနည်း: စိတ်တစ်ခု ပေါ်လာတိုင်း "ဖြစ်ပေါ်လာတယ်... ပြီးတော့ ပျောက်သွားတယ်" ဆိုတဲ့ "အစ နဲ့ အဆုံး" ကို မြင်အောင် ကြည့်ပါ။
"မရှိရာကနေ ပေါ်လာတယ် (Hutanva)، ပေါ်ပြီးတော့ မရှိဘဲ ပျောက်သွားတယ် (Abhavato)" ဆိုတာကို မြင်ရင် "ဪ... စိတ်ဆိုတာ မမြဲပါလား" (အနိစ္စ) လို့ ဆုံးဖြတ်ချက်ချပါ။
(၂) စိတ်၏ ဒုက္ခသဘောကို ရှုမှတ်ခြင်း (Suffering)
စိတ်ဆိုတာ တစ်ချိန်လေးမှ ငြိမ်ငြိမ်မနေရဘူး။ ပေါ်လိုက် ပျောက်လိုက်နဲ့ အသစ်အသစ် အစားထိုးနေရတာ ပင်ပန်းစရာကြီးလို့ မြင်အောင် ကြည့်ပါ။
ရှုနည်း: "ဖြစ်တာကိုလည်း မြင်တယ်၊ ပျက်သွားတာကိုလည်း မြင်တယ်။ ဖြစ်လိုက် ပျက်လိုက်နဲ့ နှိပ်စက်နေပါလား" လို့ နှလုံးသွင်းပါ။ ဒါ "ဒုက္ခ" ပါပဲ။
(၃) စိတ်၏ အနတ္တသဘောကို ရှုမှတ်ခြင်း (Non-Self)
"ငါ့စိတ်" လို့ ပြောပေမယ့်၊ "ဟေ့... စိတ်... မင်း မတွေးနဲ့၊ မင်း မကြားနဲ့" လို့ တားလို့ ရသလား။ မရဘူး။ အကြောင်းရှိရင် ပေါ်မှာပဲ။
ရှုနည်း: ကိုယ့်သဘောအတိုင်း မလိုက်ဘဲ၊ သူ့သဘော (အကြောင်းအကျိုး) အတိုင်းသာ ဖြစ်ပျက်နေတာကို ကြည့်ပြီး "ငါ မပိုင်ပါလား၊ အစိုးမရပါလား" (အနတ္တ) လို့ ဆုံးဖြတ်ပါ။
ဒီအဆင့်မှာ ယောဂီဟာ စိတ် (၁၄) မျိုးလုံးကို တစ်ခုချင်းစီ လိုက်ပြီး "ဒါလည်း မမြဲဘူး၊ ဟိုဟာလည်း မမြဲဘူး" လို့ စုပေါင်းသုံးသပ် (Comprehension) နေတာ ဖြစ်ပါတယ်။
အပိုင်း (၄) - ဥဒယဗ္ဗယဉာဏ် (ဖြစ်ပျက်ကို မြင်ခြင်း)
(The Arising and Passing Away)
ကိုင်း... ယောဂီတို့၊ ဒီအဆင့်ကတော့ ဝိပဿနာရဲ့ "မင်းသား" လို့ ခေါ်ရမယ့် အရေးကြီးဆုံး ဉာဏ်ပါပဲ။ "ဥဒယ = ဖြစ်ခြင်း" နဲ့ "ဝယ = ပျက်ခြင်း" ကို မျက်ဝါးထင်ထင် မြင်လာတာပါ။
အရင်အဆင့်တွေတုန်းက "မမြဲဘူး" လို့ တွေးပြီး သိတာ (Thinking/Reflection)။
ဒီအဆင့်ရောက်ရင် တွေးစရာ မလိုတော့ဘူး။ "တဖျပ်ဖျပ်" ဖြစ်ပြီး ပျက်နေတာကို မျက်စိနဲ့ မြင်ရသလို တွေ့လာရပြီ။
လက်တွေ့ ရှုမှတ်ပုံ (Advanced Technique):
၁။ ပစ္စုပ္ပန် တည့်တည့် ရှုပါ:
စိတ်ကူးယဉ် မနေပါနဲ့။ အခု လောလောဆယ် ဖြစ်ပေါ်နေတဲ့ "သိစိတ်" လေးကိုပဲ စူးစိုက်ပါ။
မိုးရေစက်တွေ ရေကန်ထဲ ကျသလို "ပလုံး... ပလုံး..." နဲ့ စိတ်ကလေးတွေ ပေါ်လာလိုက် ပျောက်သွားလိုက် ဖြစ်နေတာကို စောင့်ကြည့်ပါ။
၂။ သန္တတိ (အစဉ်) ကို ဖြိုခွဲပါ:
သာမန်အချိန်မှာ စိတ်ကို တစ်ဆက်တည်း ထင်နေတယ်။ (ဥပမာ - "ငါ တစ်မနက်လုံး စိတ်ညစ်နေတယ်" လို့ ထင်တာ)။
တကယ်တော့ "စိတ်ညစ်တဲ့ စိတ်" ဟာ တစ်ဆက်တည်း မဟုတ်ဘူး။
"စိတ်ညစ်တာ တစ်ချက်ပေါ်တယ် -> ပျက်သွားတယ် -> နောက်ထပ် စိတ်ညစ်တာ တစ်ချက်ပေါ်တယ် -> ပျက်သွားတယ်"။
မီးလုံးလေးတွေ မှိတ်တုတ် မှိတ်တုတ် ဖြစ်နေသလို၊ "အတစ်၊ အပိုင်း၊ အစ" လေးတွေ အနေနဲ့ ပြတ်တောက် ပြတ်တောက် ဖြစ်နေတာကို မြင်အောင် ကြည့်ပါ။
ဉာဏ်စဉ် တက်လာပုံ:
ယောဂီဟာ အရင်ကထက် သတိ၊ သမာဓိ အားကောင်းလာတဲ့အတွက်၊ စိတ်တစ်ခု ပေါ်တာနဲ့ (ဥဒယ) ချက်ချင်း ပျောက်သွားတာ (ဝယ) ကို အလွန် လျင်မြန်စွာ မြင်လာပါလိမ့်မယ်။
အထူးသတိထားရန် - ဝိပဿနာ ညစ်ညူးခြင်း (၁၀) ပါး
(The 10 Imperfections of Insight - Vipassanupakkilesa)
ဒီ "ဥဒယဗ္ဗယဉာဏ်" နုနယ်နေတဲ့ အချိန်မှာ၊ ယောဂီအများစု လမ်းမှားရောက်တတ်တဲ့ အန္တရာယ် (၁၀) မျိုး ရှိပါတယ်။ ဒါကို သတိမထားရင် "ငါ တရားထူး ရပြီ" လို့ ထင်ပြီး လမ်းဆုံးတတ်ပါတယ်။
၁။ ဩဘာသ: ကိုယ်ကနေ အရောင်အဝါတွေ ထွက်လာတာ၊ အလင်းတန်းတွေ မြင်ရတာ။ (ဒါ စိတ်ကြည်လို့ ဖြစ်တာ၊ မဂ်ဖိုလ် မဟုတ်ပါ)။
၂။ ပီတိ: တစ်ကိုယ်လုံး ကြက်သီးမွှေးညှင်းထပြီး အရမ်း ဝမ်းသာနေတာ။
၃။ ပဿဒ္ဓိ: ကိုယ်တွေ စိတ်တွေ အရမ်း အေးချမ်းပြီး ငြိမ်သက်နေတာ။
၄။ သုခ: အလွန်အမင်း ချမ်းသာနေတာ။
၅။ ဉာဏ: ဉာဏ်တွေ အရမ်းပွင့်ပြီး တရားတွေ ဟောချင်ပြောချင်နေတာ။
(ကျန်တာတွေကတော့ ယုံကြည်မှုလွန်ကဲတာ၊ ဝီရိယလွန်တာ၊ သတိလွန်တာ၊ ဥပေက္ခာအားကောင်းတာ၊ တွယ်တာတာ တို့ ဖြစ်ပါတယ်)။
ဆရာတော်၏ မှာကြားချက်:
ယောဂီတို့ရေ... ဒီလို အရောင်တွေ၊ ပီတိတွေ၊ ချမ်းသာမှုတွေ ပေါ်လာရင် "မသာယာလိုက်ပါနဲ့"။
"ဒါတွေက တရားထူး မဟုတ်ဘူး။ ဘေးထွက်ဆိုးကျိုး (Side Effects) တွေပဲ" လို့ မှတ်ပါ။
"ဒီ အရောင်တွေ၊ ဒီပီတိတွေကလည်း ဖြစ်ပြီးရင် ပျက်မှာပဲ" လို့ သူတို့ကိုပါ ပြန်ရှုပေးပါ။
ဒါမှသာ လမ်းမှား (မဂ္ဂါမဂ္ဂ) ကို ရှောင်ပြီး၊ လမ်းမှန် (ပဋိပဒါ) ကို ဆက်လျှောက်နိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။
(ကဲ... ဒီအဆင့်ကို ကျော်လွန်ပြီးရင်တော့ ယောဂီဟာ "ဖြစ်တာ" ကို မမြင်တော့ဘဲ "ပျက်စီးမှု" ကိုသာ မြင်တဲ့ "ဘင်္ဂဉာဏ်" ဆီကို ရောက်ရှိပါတော့မယ်။ ဘင်္ဂဉာဏ်နဲ့ ဆက်စပ် ဉာဏ်စဉ်တွေကို ဆက်ဟောပေးပါမယ်)။
မှန်ပါ့၊ ဒကာကြီး။ တရားအားထုတ်တယ်ဆိုတာ ခရီးသွားရသလိုပါပဲ။ အခု ယောဂီတို့က လမ်းချော်တတ်တဲ့ "ဝိပဿနာညစ်ညူးခြင်း (၁၀) ပါး" (ဥပက္ကိလေသ) ကို ကျော်လွန်လာခဲ့ပြီ။ အရောင်အလင်းတွေ၊ ပီတိတွေကို မသာယာတော့ဘဲ တည့်တည့်မတ်မတ် လျှောက်လာပြီဆိုတော့... အခု "ဘင်္ဂဉာဏ်" ဆိုတဲ့ အလွန်အရေးကြီးတဲ့ နယ်ပယ်ကို ဝင်ရောက်လာပါပြီ။
ဒီနေရာကစပြီး စိတ်နယ်ပယ်ဟာ အလွန် လျင်မြန်လာမယ်၊ သိမ်မွေ့လာမယ်။ ဒါကြောင့် ယောဂီတို့ စိတ်မလွတ်စေဘဲ သေချာ နာယူမှတ်သားကြစို့။
အပိုင်း (၅) - ဘင်္ဂဉာဏ် (ပျက်စီးမှုကိုသာ မြင်သောဉာဏ်)
(Knowledge of Dissolution)
ယောဂီတို့ရေ... အရင် "ဥဒယဗ္ဗယဉာဏ်" တုန်းကတော့ "ဖြစ်တာရော၊ ပျက်တာရော" (၂) ခုလုံးကို မြင်နေရသေးတယ်။
ဒါပေမဲ့ ဉာဏ်ရင့်လာတဲ့အခါကျတော့... ဖြစ်တာ (Udaya) ကို မမြင်တော့ဘူး။ "ပျက်သွားတာ" (Vaya) ကိုပဲ ဒလစပ် မြင်နေရတော့တယ်။
ဥပမာ - မိုးရွာထဲမှာ ရေကန်ပြင်ကို ကြည့်လိုက်ရင် ရေပွက်ကလေးတွေ "ပလုံ... ပလုံ" နဲ့ ပျောက်သွားတာကိုပဲ မြင်ရသလိုမျိုး၊ ဒါမှမဟုတ် မြစ်ကမ်းပါးပြိုသလို "ဝုန်း... ဝုန်း" နဲ့ ပြိုကျပျက်စီးနေတာကိုပဲ တွေ့နေရမယ်။
လက်တွေ့ စိတ္တာနုပဿနာ ရှုကွက်:
၁။ အာရုံပျက်၊ စိတ်ပျက် (Object & Subject Dissolution):
ယောဂီတို့က အသံကြားလို့ "ကြားတယ်" လို့ မှတ်လိုက်တယ်။
မှတ်လိုက်တဲ့ တခဏချင်းမှာပဲ...
အသံ လည်း ပျောက်သွားတယ် (အာရုံပျက်တယ်)။
အဲဒီအသံကို သိလိုက်တဲ့ "ကြားစိတ်" လေးလည်း ချက်ချင်း ပျောက်သွားတယ် (သိစိတ်ပျက်တယ်)။
"ဪ... ရှေ့စိတ်လည်း ပျက်၊ နောက်စိတ်လည်း ပျက်ပါလား" လို့ မြင်အောင် ကြည့်ပါ။
၂။ ဘာကိုမှ ဆွဲလို့မရခြင်း:
လက်နဲ့ လေကို ဖမ်းဆုပ်သလိုပါပဲ။ "မြင်တယ်" လို့ မှတ်လိုက်၊ ပျောက်သွားလိုက်။ "တွေးတယ်" လို့ မှတ်လိုက်၊ ပျောက်သွားလိုက်။ ဘာတစ်ခုမှ အဖတ်မတင်ဘူး။
"စိတ်ဆိုတာ အထည်မဟုတ်ပါလား၊ ရေပွက်ပမာပါလား" လို့ ဉာဏ်သက်ဝင်သွားလိမ့်မယ်။
အပိုင်း (၆) - ဘယဉာဏ် (ကြောက်မက်ဖွယ် ထင်မြင်လာခြင်း)
(Knowledge of Appearance as Terror)
ဘင်္ဂဉာဏ်နဲ့ အရာရာ ပျက်စီးနေတာကို မြင်ပြီးတဲ့အခါ၊ ယောဂီရဲ့ စိတ်ထဲမှာ "ကြောက်စိတ်" ဝင်လာတယ်။
ဒါက သရဲတစ္ဆေ ခြောက်လို့ ကြောက်တာ မဟုတ်ဘူးနော်။ "ကိုယ့်အိမ်ကြီး ပြိုကျတော့မှာကို သိလိုက်ရတဲ့ အိမ်ရှင်ရဲ့ အကြောက်တရား" မျိုး ဖြစ်ပါတယ်။
"ဟာ... ငါ့ခန္ဓာကိုယ်ကြီးက အကောင်းထင်ထားတာ၊ တကယ်တော့ တစ်ချိန်လုံး ပြိုပျက်နေပါလား" ဆိုပြီး ဉာဏ်နဲ့ယှဉ်တဲ့ ကြောက်စိတ် (Fear with Wisdom) ပေါ်လာတာပါ။
လက်တွေ့ စိတ္တာနုပဿနာ ရှုကွက်:
ဒီအချိန်မှာ ယောဂီရဲ့ ရင်ထဲမှာ ဂဏှာမငြိမ်ဖြစ်ပြီး ကြောက်လန့်တဲ့ သဘောလေး ပေါ်နေမယ်။
မလန့်ပါနဲ့။ အဲဒီ "ကြောက်စိတ်" ကိုပဲ ပြန်ရှုပါ။
"ကြောက်နေတယ်... သိတယ်"။ "စိုးရိမ်နေတယ်... သိတယ်"။
"ဪ... ဒီ ကြောက်စိတ် ကလည်း မြဲသလား" လို့ ပြန်ကြည့်လိုက်။ သူလည်း ဖြစ်ပြီး ပျက်သွားတာပါပဲ။ စိတ် (၁၄) မျိုးထဲက "ဒေါသစိတ်" (ကြောက်ခြင်းသည် ဒေါသမျိုးနွယ်) အနေနဲ့ ရှုမှတ်လိုက်ပါ။
အပိုင်း (၇) - အာဒီနဝဉာဏ် (အပြစ်ကို မြင်သောဉာဏ်)
(Knowledge of Danger)
ကြောက်စိတ် လွန်သွားတဲ့အခါ... "အပြစ်မြင်တဲ့စိတ်" ဝင်လာတယ်။
အရင်တုန်းကတော့ "လူဖြစ်ရတာ ကောင်းတယ်၊ စိတ်ကူးယဉ်ရတာ ကောင်းတယ်" လို့ ထင်ခဲ့တာ။ အခုတော့ စိတ်တစ်ခု ပေါ်လာရင်ကို ရန်သူလို မြင်နေပြီ။
"ဒီစိတ်တွေ ရှိနေလို့သာ ပူလောင်နေရတာ၊ ဒုက္ခရောက်ရတာ" ဆိုပြီး ခန္ဓာရဲ့ အပြစ်ကိုပဲ မြင်နေတော့တယ်။ မီးလောင်နေတဲ့ အိမ်ထဲမှာ နေရသလို ခံစားရတယ်။
လက်တွေ့ စိတ္တာနုပဿနာ ရှုကွက်:
စိတ်ထဲမှာ "မကောင်းဘူး၊ ဆိုးလိုက်တာ" ဆိုတဲ့ မနှစ်မြို့တဲ့စိတ် တွေ ပေါ်နေမယ်။
"အပြစ်မြင်နေတယ်... သိတယ်" လို့ မှတ်ပါ။
ညည်းတွားမနေပါနဲ့။ ညည်းတွားတဲ့စိတ်ကို ပြန်ကြည့်ပါ။ အဲဒီစိတ်ကလည်း ပျက်စီးသွားတာကို မြင်အောင်ကြည့်ပါ။
အပိုင်း (၈) - နိဗ္ဗိန္ဒဉာဏ် (ငြီးငွေ့သောဉာဏ်)
(Knowledge of Disenchantment)
ကိုင်း... ယောဂီတို့ရေ၊ ဒီဉာဏ်ကတော့ အလွန်အရေးကြီးတဲ့ လမ်းဆုံလမ်းခွပါပဲ။
ကြောက်လည်း ကြောက်၊ အပြစ်လည်း မြင်လာတော့... ဘာဖြစ်လာသလဲ။ "ငြီးငွေ့လာတယ်"။
ဘာလုပ်လုပ် စိတ်မပါတော့ဘူး။ ထမင်းစားလည်း စိတ်မပါ၊ စကားပြောလည်း စိတ်မပါ၊ တရားထိုင်ရတာလည်း "မှတ်နေရတာ ပင်ပန်းလိုက်တာ" ဆိုပြီး ငြီးငွေ့လာတယ်။
ဥပမာ - ကိုယ်အကြိုက်ဆုံး ဟင်းတစ်ခွက်ကို နေ့တိုင်း ကျွေးပါများတော့ အီလည်ပြီး "တော်ပါပြီ" လို့ ငြင်းချင်သလိုမျိုးပေါ့။ ဘဝကို ငြီးငွေ့လာတာ။
သတိထားရန်:
တချို့ ယောဂီတွေက ဒီနေရာမှာ "ငါ တရားမရပါဘူးလေ" ဆိုပြီး စိတ်ဓာတ်ကျကာ (Depression ဝင်ကာ) ပြန်လှည့်သွားတတ်တယ်။ တကယ်တော့ ဒါဟာ တရားထူးရမယ့် လက္ခဏာပါ။ စိတ်ဓာတ်မကျပါနဲ့။
လက်တွေ့ စိတ္တာနုပဿနာ ရှုကွက်:
စိတ်ထဲမှာ လေးလံထိုင်းမှိုင်းပြီး ငြီးငွေ့နေတာကို တွေ့ရင်...
"ငြီးငွေ့တယ်... သိတယ်"။ "စိတ်မပါဘူး... သိတယ်"။
အဲဒီ "ငြီးငွေ့စိတ်" ကိုပဲ စိုက်ကြည့်ပါ။
"ဪ... ငြီးငွေ့တယ် ဆိုတဲ့ စိတ်ကလည်း သူ့အလိုလို ပေါ်လာပြီး ပျက်သွားတာပါလား။ ငါ ငြီးငွေ့တာ မဟုတ်ဘူး၊ နိဗ္ဗိန္ဒဉာဏ် ဖြစ်နေတာပါလား" လို့ ခွဲခြားသိမြင်လိုက်ပါ။
အပိုင်း (၉) - မုဉ္စိတုကမျတာဉာဏ် (လွတ်မြောက်လိုသောဉာဏ်)
(Knowledge of Desire for Deliverance)
ငြီးငွေ့လာတော့ ဘာဆက်ဖြစ်မလဲ။ "ထွက်ပြေးချင်လာတယ်"။
ပိုက်ကွန်မိနေတဲ့ ငါး၊ လှောင်အိမ်ထဲက ငှက်၊ ထောင်ကျနေတဲ့ အကျဉ်းသား လိုပါပဲ။ "ဒီ ခန္ဓာအိမ်ကြီးထဲက လွတ်မှ ဖြစ်မယ်၊ ဒီ စိတ်အစဉ်ကြီး ချုပ်မှ ဖြစ်မယ်" ဆိုတဲ့ ဆန္ဒ ပြင်းပြလာတယ်။
ယောဂီက တရားထိုင်နေရင်း ဂဏှာမငြိမ် ဖြစ်လာမယ်။ နေရထိုင်ရ ခက်လာမယ်။ နေရာရွှေ့ချင်မယ်။ တရားဖြုတ်ချင်မယ်။
လက်တွေ့ စိတ္တာနုပဿနာ ရှုကွက်:
ယောဂီတို့... လှုပ်ချင်ရင် ချက်ချင်း မလှုပ်နဲ့ဦး။
လှုပ်ချင်တဲ့ စိတ်၊ ထွက်ပြေးချင်တဲ့ စိတ်၊ မနေချင်တဲ့ စိတ်ကို အရင်ဖမ်း။
"မနေချင်ဘူး... သိတယ်"။ "လွတ်ချင်တယ်... သိတယ်"။
ဒီနေရာမှာ စိတ် (၁၄) မျိုးထဲက "လောဘ" (လွတ်ချင်သော ဆန္ဒ) နဲ့ "ဒေါသ" (မနေလိုသော စိတ်) ရောနေတတ်တယ်။ အဲဒါကို သတိနဲ့ ထိန်းပြီး ရှုပါ။
"လွတ်ချင်တဲ့စိတ်" ကို ရှုနိုင်မှ တကယ်လွတ်မြောက်မယ့် လမ်း (မဂ္ဂ) ကို တွေ့မှာ ဖြစ်ပါတယ်။
(ကိုင်း... ယောဂီတို့၊ အခုဆိုရင် အဆိုးဆုံး အခြေအနေတွေကို ကျော်ဖြတ်ပြီးပြီ။ "ကြောက်၊ ပြစ်၊ ငြီး၊ လွတ်" ဆိုတဲ့ ဉာဏ် (၄) ဆင့်ကို ဖြတ်ကျော်ပြီးရင်တော့... စိတ်ရဲ့ အမြင့်မြတ်ဆုံး ငြိမ်သက်ခြင်း ဖြစ်တဲ့ "သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏ်" ဆီကို ရောက်တော့မယ်။ အဲဒီ အထွတ်အထိပ် ဉာဏ်အကြောင်းကို ဆက်ဟောပေးပါ့မယ်)
သာဓု... သာဓု... သာဓုပါ ဒကာကြီး။ တရားလိုလားတဲ့ စိတ်ဆန္ဒ ပြင်းပြတာကို တွေ့ရလို့ ဘုန်းကြီးလည်း အားရပါပေတယ်။
ယောဂီတို့ရေ... ခုနက ငါတို့ "မုဉ္စိတုကမျတာဉာဏ်" ဆိုတဲ့ (လွတ်ချင်၊ ထွက်ပြေးချင်တဲ့) အဆင့်မှာ ရပ်ထားခဲ့တယ်။ လွတ်ချင်ရုံနဲ့ မလွတ်ဘူး။ ထွက်ပြေးရုံနဲ့ မလွတ်ဘူး။ ဒီခန္ဓာနဲ့ ဒီစိတ် ရှိနေသမျှ ဘယ်ပြေးပြေး ဒုက္ခက ပါနေမှာပဲ။
ဒါကြောင့် ယောဂီက "ထွက်ပြေးလို့ မလွတ်ရင်... ရင်ဆိုင်မှ ရတော့မယ်" ဆိုပြီး အားအင်တွေ ပြန်မွေးပြီး ကြိုးစားတဲ့ အဆင့်ကို ဆက်တက်ရပါတော့မယ်။
ကဲ... ဆက်လက်ပြီး "ပဋိသင်္ခါဉာဏ်" ကနေ မဂ်ဖိုလ်ရသည်အထိ ခရီးဆက်ကြစို့။
အပိုင်း (၁၀) - ပဋိသင်္ခါဉာဏ် (ထပ်ကာထပ်ကာ ပြန်လည်ဆင်ခြင်သောဉာဏ်)
(Knowledge of Re-observation / Re-exertion)
လွတ်ချင်တဲ့စိတ် (မုဉ္စိတုကမျတာ) လွန်သွားတဲ့အခါ... ယောဂီရဲ့ စိတ်ထဲမှာ "ငါ ဒီအတိုင်း နေလို့မဖြစ်ဘူး။ ဒီစိတ်၊ ဒီရုပ်တွေရဲ့ အဖြစ်အပျက်ကို ပိုပြီး တိတိကျကျ၊ ပိုပြီး ပြတ်ပြတ်သားသား မြင်အောင် ကြည့်မှ လွတ်မယ်" ဆိုတဲ့ စိတ်ဆန္ဒ ပေါ်လာတယ်။
ဥပမာ - ငါးဖမ်းသမားက ငါးထင်ပြီး မြွေကို ဖမ်းမိလိုက်တယ်။ ကြောက်လန့်ပြီး လွှတ်ပစ်ချင်တယ်။ ဒါပေမဲ့ ဒီအတိုင်း လွှတ်လိုက်ရင် ကိုယ့်ကို ပြန်ပေါက်မှာ စိုးရိမ်တော့၊ မြွေရဲ့ လည်ပင်းကို သေချာညှစ်၊ သေချာကိုင်ပြီးမှ လွှတ်ပစ်ဖို့ ကြိုးစားသလိုမျိုးပေါ့။
လက်တွေ့ စိတ္တာနုပဿနာ ရှုကွက်:
ဝီရိယ ပြန်တင်ခြင်း: အရင်အဆင့်တွေတုန်းက ငြီးငွေ့ပြီး လျော့နေတဲ့ ဝီရိယကို ပြန်တင်လိုက်တယ်။
ရှုမှတ်ပုံ:
စိတ်ကလေး တစ်ခု ပေါ်လာတယ်။ "အနိစ္စပဲ"။
နောက်စိတ် ပေါ်လာတယ်။ "ဒုက္ခပဲ"။
နောက်စိတ် ပေါ်လာတယ်။ "အနတ္တပဲ"။
တရစပ်၊ တသွက်သွက်၊ ထပ်ကာထပ်ကာကို ရှုနေတော့တာ။
စိတ် (၁၄) မျိုး ရှုကွက်: ဒီနေရာမှာ "သမောဟစိတ်" (တွေဝေခြင်း) လုံးဝ မရှိတော့ဘဲ၊ "ဝီတမောဟစိတ်" (မောဟကင်း၍ ပညာနှင့်ယှဉ်သောစိတ်) က ဦးဆောင်နေတယ်။ စိတ်ကူးမယဉ်တော့ဘူး။ "ဖြစ်-ပျက်" ကိုပဲ ဒရစပ် ဖြိုခွင်းနေတဲ့ အဆင့်ဖြစ်တယ်။
အပိုင်း (၁၁) - သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏ် (သင်္ခါရတရားတို့အပေါ် လျစ်လျူရှုသောဉာဏ်)
(Knowledge of Equanimity towards Formations)
ကိုင်း... ယောဂီတို့ရေ၊ ဒီဉာဏ်ကတော့ လောကီဉာဏ်စဉ်ရဲ့ အထွတ်အထိပ် (The Peak of Mundane Insight) ပါပဲ။ ဒီဉာဏ်ကို ပိုင်ပိုင်နိုင်နိုင် ရပြီဆိုရင် နိဗ္ဗာန်တံခါးဝကို ရောက်ပြီလို့ မှတ်ပါ။
အရင်တုန်းက...
စိတ်ပျက်သွားရင် "နှမြောတယ်" (ဒေါသနွယ်)။
ကောင်းတာမြင်ရင် "သာယာတယ်" (လောဘနွယ်)။
မကောင်းတာမြင်ရင် "ကြောက်တယ်" (ဒေါသနွယ်)။
အခု "သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏ်" ရင့်ကျက်လာတဲ့အခါကျတော့...
စိတ်က ဘယ်ဘက်ကိုမှ မလိုက်တော့ဘူး။ "အလယ်တည့်တည့်" မှာ ရပ်သွားတယ်။
ဥပမာ - လင်မယား ကွဲထားသလိုပေါ့။ အရင်က ချစ်လိုက်၊ ရန်ဖြစ်လိုက်။ ကွဲပြီးသွားတော့ လမ်းမှာတွေ့ရင် ချစ်လည်း မချစ်တော့ဘူး၊ မုန်းလည်း မမုန်းတော့ဘူး။ "လျစ်လျူရှု" လိုက်သလိုမျိုး ဖြစ်သွားတယ်။
လက်တွေ့ စိတ္တာနုပဿနာ ရှုကွက် (အလွန် အရေးကြီးပါတယ်):
ဥပေက္ခာစိတ် (Neutral Mind):
ယောဂီတို့ စိတ်ထဲမှာ ဘာအာရုံပဲ လာလာ... "ကောင်းတယ်" လို့လည်း မတုန်လှုပ်တော့ဘူး။ "ဆိုးတယ်" လို့လည်း မတုန်လှုပ်တော့ဘူး။
"သိရုံ သက်သက်" (Just Knowing) အဆင့်ကို ရောက်သွားတယ်။
ရှုမှတ်ပုံ:
စိတ်ကလေးက အလိုလို ရှုမှတ်နေလိမ့်မယ်။ (Automatic Mindfulness)။
"ငါ ရှုရမယ်" လို့ အားစိုက်စရာ မလိုတော့ဘူး။ စက်ရှိန်တက်သွားတဲ့ ပန်ကာလိုပဲ သူ့အရှိန်နဲ့သူ လည်နေမယ်။
ယောဂီက "ငြိမ်သက်နေတဲ့ သဘောလေး" ကိုပဲ စောင့်ကြည့်နေရုံပဲ။
စိတ် (၁၄) မျိုးထဲက "ဝီတရာဂ၊ ဝီတဒေါသ၊ ဝီတမောဟ" နဲ့ "သမာဟိတ" (တည်ငြိမ်သောစိတ်) တွေ ထင်ရှားနေမယ့် အချိန်ဖြစ်ပါတယ်။
ဆရာတော်၏ မှာကြားချက်:
ဒီအဆင့်ရောက်ရင် စိတ်က အရမ်းချမ်းသာပြီး ငြိမ်းချမ်းနေတတ်တယ်။ တချို့က "နိဗ္ဗာန် ရပြီ" လို့ ထင်တတ်တယ်။ မဟုတ်သေးပါဘူး။ ဒါဟာ "သင်္ခါရ အာရုံ" (ဖြစ်ပျက်အာရုံ) ကို အခြေခံတဲ့ ငြိမ်းချမ်းမှုပဲ ရှိပါသေးတယ်။ နိဗ္ဗာန်အစစ် မဟုတ်သေးပါဘူး။ ဆက်ပြီး ရှုမှတ်ပါ။
အပိုင်း (၁၂၊ ၁၃၊ ၁၄၊ ၁၅) - မဂ်ဝီထိ စိတ်အစဉ် (နိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်ပြုခြင်း)
(The Path Process - Breaking Through)
သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏ် ရင့်ကျက်ပြီး ထိပ်ခေါင် ရောက်သွားတဲ့အခါ... စိတ်အစဉ်က ဘာမှ လုပ်စရာ မလိုတော့ဘဲ၊ သစ်သီးမှည့် ကြွေကျသလို သူ့အလိုလို "လောကုတ္တရာ နယ်ပယ်" ကို ကူးပြောင်းသွားပါတယ်။ ဒီဖြစ်စဉ်က မျက်တောင်တစ်ခတ်စာ (စက္ခုတစ်မှိတ်စာ) အတွင်းမှာ အလွန်မြန်ဆန်စွာ ဖြစ်ပျက်သွားတာပါ။
ဒါကို စာလို "မဂ်ဝီထိ" ကျတယ်လို့ ခေါ်ပါတယ်။ အဆင့် (၄) ဆင့် ဆက်တိုက် ဖြစ်သွားပါတယ်။
၁။ အနုလောမဉာဏ် (Adaptation Knowledge):
လောကီဘက်က အမှန်တရား (ဖြစ်ပျက် ဒုက္ခသစ္စာ) နဲ့ လောကုတ္တရာဘက်က အမှန်တရား (သစ္စာ ၄ ပါး) ကို ညှိနှိုင်းပေးလိုက်တဲ့ ဉာဏ်။
၂။ ဂေါတြဘူဉာဏ် (Change of Lineage):
ချောင်းတစ်ဖက်ကမ်း (ပုထုဇဉ်ဘက်) ကနေ ခုန်ကူးလိုက်လို့ ဟိုဘက်ကမ်း (အရိယာဘက်) ကို ရောက်ခါနီး၊ ဝေဟင်မှာ ရောက်နေတဲ့ အခိုက်အတန့်။
အာရုံ: ဒီအချိန်မှာ စိတ်က "ဖြစ်ပျက်" အာရုံကို လွှတ်ချလိုက်ပြီး၊ "ငြိမ်းချမ်းမှု" (နိဗ္ဗာန်) အာရုံကို လှမ်းဖမ်းလိုက်ပြီ။
ပုထုဇဉ် အနွယ်ကို ဖြတ်ပြီး အရိယာ အနွယ်ကို ဝင်လိုက်ပြီ။
၃။ မဂ်ဉာဏ် (Path Knowledge) - သောတာပတ္တိမဂ်:
ဒါက အဓိကပဲ။ လျှပ်စစ်ပြက်သလို "ဒိုင်း" ခနဲ ဖြစ်သွားတာ။
ကိစ္စ: ကိလေသာ (ဒိဋ္ဌိ၊ ဝိစိကိစ္ဆာ) တွေကို အမြစ်ပြတ် ပယ်သတ်လိုက်တယ်။
စိတ္တာနုပဿနာ: ဒီအချိန်မှာ ဖြစ်တဲ့စိတ်က "လောကုတ္တရာ ကုသိုလ်စိတ်"။ အာရုံက "နိဗ္ဗာန်"။
၄။ ဖိုလ်ဉာဏ် (Fruition Knowledge):
မဂ်စိတ် ချုပ်တာနဲ့ တစ်ဆက်တည်း ပေါ်လာတာက ဖိုလ်စိတ်။
မီးငြိမ်းသွားပြီးနောက် အေးသွားတဲ့ သဘောကို ခံစားရသလို၊ ကိလေသာငြိမ်းသွားတဲ့ "ဝိမုတ္တိသုခ" (လွတ်မြောက်မှု ချမ်းသာ) ကို ခံစားရတာ။
ဒါက "လောကုတ္တရာ ဝိပါက်စိတ်" ဖြစ်ပါတယ်။
အပိုင်း (၁၆) - ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ် (ပြန်လည်ဆင်ခြင်ခြင်း)
(Knowledge of Reviewing)
မဂ်ဝီထိ ပြီးဆုံးသွားပြီးနောက်၊ ပုံမှန် ဘဝင်စိတ် ပြန်ကျသွားတယ်။ ပြီးရင် ယောဂီက "ခုနက ငါ ဘာဖြစ်သွားတာလဲ" ဆိုပြီး ပြန်ကြည့်တယ်။
စစ်ပွဲနိုင်တဲ့ စစ်သူကြီးက ရန်သူ ဘယ်နှယောက် သေလဲ၊ ဘယ်နှယောက် ကျန်လဲ စစ်ဆေးသလိုမျိုးပေါ့။
လက်တွေ့ စိတ္တာနုပဿနာ ရှုကွက်:
ယောဂီက သူ့စိတ်ကို သူ ပြန်စစ်ဆေးကြည့်တဲ့အခါ...
၁။ ပယ်လိုက်တဲ့ ကိလေသာ: "ဟာ... ငါ့စိတ်ထဲမှာ 'ငါ' ဆိုတဲ့ အစွဲ (Sakkaya Ditthi) လုံးဝ ရှာမရတော့ပါလား။ ဘုရားတရားအပေါ် ယုံမှားတာ (Vicikiccha) လုံးဝ မရှိတော့ပါလား" လို့ သိမြင်တယ်။
၂။ ကျန်ရှိတဲ့ ကိလေသာ: "ဒါပေမဲ့ လိုချင်စိတ်၊ စိတ်ဆိုးစိတ် (ရာဂ၊ ဒေါသ) နည်းနည်း ကျန်သေးပါလား" (သောတာပန် အဆင့်ဆိုရင်ပေါ့) လို့ သိတယ်။
၃။ နိဗ္ဗာန်: "ငါ တွေ့လိုက်ရတဲ့ ငြိမ်းချမ်းမှုဓာတ်က အံ့ဩစရာပါလား" လို့ ဆင်ခြင်တယ်။
ဒီအဆင့်မှာ စိတ် (၁၄) မျိုးထဲက "ဝိမုတ္တစိတ်" (ကိလေသာမှ လွတ်မြောက်သောစိတ်) ကို အထင်အရှား တွေ့မြင်ခံစားရပါလိမ့်မယ်။
ကိုင်း... ဒကာကြီးနဲ့ ယောဂီအပေါင်းတို့...
ဘုန်းကြီး ဟောခဲ့တာတွေက စာလိုပြောရရင် ရှည်လျားပေမယ့်၊ လက်တွေ့ကျင့်ကြံတဲ့အခါမှာတော့ တချို့ဉာဏ်စဉ်တွေက အလွန်မြန်ဆန်စွာ ကျော်ဖြတ်သွားတတ်ပါတယ်။
အဓိက မှာချင်တာက...
"ဘယ်စိတ်ပဲ ပေါ်လာ၊ ပေါ်လာ... ဝင်မစွက်ဖက်ပါနဲ့ (Don't interfere)။"
"ပိုင်ဆိုင်ဖို့ မကြိုးစားပါနဲ့ (Don't try to own)။"
"သိရုံသာ သိလိုက်ပါ (Just know it)။"
အဲဒီလို "သိရုံသက်သက်" (Bare Attention) နဲ့ စောင့်ကြည့်နေရင်၊ စိတ်ဟာ သူ့လမ်းသူ သွားပြီး သူ့အလုပ်သူ လုပ်သွားပါလိမ့်မယ်။ "ငါ" က လုပ်ပေးလို့ ရတာ မဟုတ်ပါဘူး။ "မဂ္ဂင်လမ်း" က လုပ်ပေးသွားမှာ ဖြစ်ပါတယ်။
အနှစ်ချုပ် မှတ်သားရန်
ဒကာကြီးရေ... စိတ္တာနုပဿနာ ရှုတယ်ဆိုတာ အဆင့်တိုင်းမှာ "ငါ မဟုတ်ဘူး၊ စိတ်အစဉ်မျှသာ" ဆိုတာကို တွင်တွင်ကြီး မြင်အောင် ကြည့်ဖို့ပါပဲ။
အစပိုင်းမှာ လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ စိတ်ကြမ်းတွေကို ရှုတယ်။
ဘင်္ဂဉာဏ်ရောက်ရင် ဖြစ်ပျက်နေတဲ့ စိတ်အစဉ် ကို ရှုတယ်။
ဘယ၊ နိဗ္ဗိန္ဒ ရောက်ရင် ကြောက်စိတ်၊ ငြီးငွေ့စိတ် ကို ရှုတယ်။
သင်္ခါရုပေက္ခာ ရောက်ရင် လျစ်လျူရှုတဲ့ စိတ် ကို ရှုတယ်။
နောက်ဆုံး နိဗ္ဗာန်ရောက်ရင် ငြိမ်းချမ်းတဲ့ စိတ် ကို ခံစားရမယ်။
ဉာဏ်စဉ်ဆိုတာ စာမေးပွဲ အဆင့်တွေလိုပါပဲ။ ကိုယ်ရောက်တဲ့ အဆင့်နဲ့ လျော်ညီတဲ့ စိတ်အခြေအနေကို "သိ" နေဖို့က အဓိကပါပဲ။
ကိုင်း... စိတ်ကို စာရင်းစစ်လိုက်တော့ ကိုယ့်စိတ်အခြေအနေကို ကိုယ်သိသွားပြီ။ ဒီလုပ်ငန်းစဉ်ကို ခေတ်သစ်သိပ္ပံနဲ့ ဆက်စပ်ကြည့်ကြမယ်။
သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ခေတ်သစ်သိပ္ပံပညာမှာ ဒီလို ကိုယ့်စိတ်ကို ကိုယ်ပြန်ကြည့်တဲ့ လုပ်ငန်းစဉ်ကို "Metacognition" (Thinking about Thinking - တွေးခေါ်မှုကို ပြန်လည်တွေးခေါ်ခြင်း) လို့ ခေါ်ပါတယ်။
သာမန်လူတွေက "စိတ်ဆိုးတယ်" ဆိုရင် ဒေါသနဲ့ တစ်သားတည်း ဖြစ်သွားတယ်။ (I am angry).
Metacognition ရှိတဲ့သူ (ဝိပဿနာသမား) ကတော့ "စိတ်ဆိုးမှု ဖြစ်ပေါ်နေတယ်" လို့ ခွဲထွက်ပြီး ကြည့်နိုင်တယ်။ (I notice that there is anger).
ဒါကို "Neuro-Audit" လို့ တင်စားချင်ပါတယ်။ ကုမ္ပဏီတစ်ခုမှာ စာရင်းစစ် (Auditor) က ငွေစာရင်းကို စစ်ဆေးသလို၊ ကျွန်ုပ်တို့ရဲ့ Prefrontal Cortex (ဦးနှောက်ရှေ့ပိုင်း) က Amygdala (စိတ်ခံစားမှုပိုင်း) ကို ပြန်လည် စစ်ဆေးထိန်းကျောင်းတာ ဖြစ်ပါတယ်။ လစဉ် စာရင်းမစစ်တဲ့ ကုမ္ပဏီ ဒေဝါလီခံရသလို၊ နေ့စဉ် စိတ်စာရင်း မစစ်တဲ့သူလည်း သံသရာမှာ အရှုံးပေါ်တတ်ပါတယ်။
ကိုင်း... ဒီသဘောတရားတွေကို လက်တွေ့ လုပ်ငန်းခွင်မှာ ဘယ်လို အသုံးချမလဲ ဆိုတာကို Case-2451 ဖြစ်ရပ်မှန်လေးနဲ့ ယှဉ်ပြီး ပြောပြမယ်။ (မှီငြမ်း - Template T230: Monthly Performance Review).
Hswagata ပြတိုက်မှာ မေလကုန်တော့ ဝန်ထမ်းတွေကို လစဉ် လုပ်ငန်းဆောင်ရွက်မှု စစ်ဆေးခြင်း (Monthly Performance Review) လုပ်တယ်။
"ကိုသီဟ" ဆိုတဲ့ မန်နေဂျာတစ်ယောက်က သူ့ကိုယ်သူ အရမ်း အထင်ကြီးနေတယ်။ "ငါ ဒီလ အလုပ်တွေ အရမ်းလုပ်ခဲ့တာ၊ ငါ အတော်ဆုံးပဲ" လို့ ထင်နေတယ်။ (ဒါ မောဟ နဲ့ မာန ဖုံးနေတာ)။
ဒါပေမဲ့ ဘုန်းကြီးက Template T230 (Review Form) ကို ထုတ်ပြီး "Neuro-Audit" လုပ်တယ်။
"ကိုသီဟ... မင်း အလုပ်ပြီးတာတော့ ဟုတ်တယ်။ ဒါပေမဲ့ ဒီမှာ ကြည့်..."
၁။ "မေလ (၅) ရက်နေ့က ဝန်ထမ်းငယ်တွေကို အော်ငေါက်ခဲ့တယ်" -> (သဒေါသစိတ် - ဒေါသပါသောစိတ် စာရင်းဝင်သွားပြီ)။
၂။ "မေလ (၁၂) ရက်နေ့က ဧည့်သည်ရှင်းပြတုန်း ဖုန်းကြည့်နေတယ်" -> (ဝိက္ခိတ္တစိတ် - ပျံ့လွင့်သောစိတ် စာရင်းဝင်သွားပြီ)။
၃။ "မေလ (၂၀) ရက်နေ့က အမှားကို ဝန်မခံဘဲ ငြင်းခဲ့တယ်" -> (အဝိမုတ္တစိတ် - ကိလေသာမှ မလွတ်သောစိတ်)။
ကိုသီဟက စာရင်းဇယား (Audit Log) ကို မြင်တော့မှ မျက်လုံးပြူးသွားတယ်။ "ဟာ... တပည့်တော် ကုသိုလ်တွေထက် အကုသိုလ်တွေ များနေပါလား" ဆိုပြီး သံဝေဂ ရသွားတယ်။
ဘုန်းကြီးက Policy 30, Article 30.5 (Self-Reflection & Improvement) အရ လမ်းညွှန်တယ်။
"ကိုသီဟ... အလုပ်ပြီးမြောက်မှု (Output) တစ်ခုတည်းနဲ့ မရဘူး။ စိတ်နေသဘောထား (Mindset) ပါ စစ်ဆေးရမယ်။ နောက်လကျရင် နေ့တိုင်း ညနေစောင်းတိုင်း 'ငါ့စိတ် ဘယ်လိုရှိလဲ' ဆိုတာ မှတ်တမ်းတင်ပါ" လို့ သင်ပေးလိုက်တယ်။
ဒါဟာ စိတ္တာနုပဿနာကို Management မှာ လက်တွေ့ကျကျ သုံးလိုက်တာပါပဲ။
ကိုင်း... နိဂုံးချုပ်အနေနဲ့ ဒီနေ့ ဟောကြားခဲ့တဲ့ တရားတော်ကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး တရားသိမ်းကြစို့။
မမြဲသော၊ ညစ်နွမ်းလွယ်သော၊ ထိန်းသိမ်းရခက်သော စိတ်အစဉ်သည် "ဒုက္ခသစ္စာ"။
ထိုစိတ်အစဉ်ကို "ငါ၊ ငါ့စိတ်" ဟု စွဲလမ်းပြီး၊ လောဘ ဒေါသတို့ဖြင့် ပျော်မွေ့နေခြင်းသည် "သမုဒယသစ္စာ"။
စိတ်၏ ဖြစ်ပျက်မှုကို ငြီးငွေ့ပြီး၊ ကိလေသာ အပူမီးများ ငြိမ်းအေးရာ နိဗ္ဗာန်သည် "နိရောဓသစ္စာ"။
စိတ် (၁၄) မျိုးကို မပြတ် စောင့်ကြည့်စစ်ဆေးနေသော စိတ္တာနုပဿနာ သတိပဋ္ဌာန် မဂ္ဂင်လမ်းစဉ်သည် "မဂ္ဂသစ္စာ" ပါပဲ။
သူတော်ကောင်းတို့ အားလုံးလည်း မေလကုန်ဆုံးသော ဤနေ့ရက်တွင် မိမိတို့၏ စိတ်စာရင်းကို သေချာစွာ စစ်ဆေးပြီး၊ အရှုံး (အကုသိုလ်) များကို ပယ်ဖျက်ကာ၊ အမြတ် (ကုသိုလ်) များကို တိုးပွားအောင် လုပ်ဆောင်နိုင်ကြပါစေကုန်သတည်း။
ကမ္ဘာသူ ကမ္ဘာသားများအားလုံး စိတ်၏ ဖြူစင်မှုကို ရရှိကြပြီး၊ နေ့စဉ်နေ့တိုင်း ကုသိုလ်အမြတ်များ ထွက်ကြပါစေ။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
သာဓု... သာဓု... သာဓု။
Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka
The Office Of Siridantamahapalaka
The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.
Date: May 31, 2023 (End of Month Review)
ORCID: 0009-0000-0697-4760
Website: www.siridantamahapalaka.com
Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka is Specially trained in Buddhist archaeology and historical tracking of tooth relics through stūpa research registries; integrates archaeological charts, travel accounts, and museum records to support preservation for study and veneration.
နောက်ဆုံးအနေနဲ့ မှာကြားလိုတာကတော့... ဓမ္မမိတ်ဆွေများအနေဖြင့် ၀ိပဿနာ ရှုပွားနည်း အဆင့်ဆင့် များကို ပိုမိုလေ့လာလိုပါက ဦးဇင်းတို့၏ Facebook Page ဖြစ်သော https://www.facebook.com/siridantamahapalakadailydhammatalk/ တွင် နေ့စဥ်တရားတော်နာ ကြွရောက်နိုင်ပါကြောင်းဖိတ်ခေါ်အပ်ပါတယ်။
