Day: 294 | Date: October 21, 2023 | အလင်းနှစ် (Light Years) | အဘိဓမ္မပိဋကတ်၊ ဝိဘင်း၊ ကာလနိဒ္ဒေသ | Relativity (Physics)
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ဒီနေ့ဟာ ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာလ (၂၁) ရက်နေ့ ဖြစ်ပါတယ်။ ကမ္ဘာ့အာကာသ သိပ္ပံလောကမှာ "အလင်းနှစ်" (Light Year) ဆိုတဲ့ ယူနစ်ကို သုံးပြီး စကြဝဠာရဲ့ အကွာအဝေးကို တိုင်းတာကြတယ်။ ဒီသဘောတရားက "အချိန်" (Time) နဲ့ "အကွာအဝေး" (Distance) ဟာ သီးခြားစီ မဟုတ်ဘဲ ဆက်စပ်နေတယ် ဆိုတာကို ပြသနေပါတယ်။ ဒါကြောင့် ဒီနေ့ မနက်ခင်းမှာ "အချိန်၏ နှိုင်းရသဘောတရား" (Relativity of Time) ကို အိုင်းစတိုင်းရဲ့ သီအိုရီ၊ အဘိဓမ္မာ ဉာဏ်တော်တွေနဲ့ ပေါင်းစပ်ပြီး ဆင်ခြင်ကြည့်ကြရအောင်။ ဒီနေ့ ကုသိုလ်ကောင်းမှု အစုစုကြောင့် သူတော်ကောင်းများ အားလုံး အချိန်၏ တန်ဖိုးကို နားလည်ပြီး၊ ရရှိထားသော ဘဝအချိန်ပိုင်းလေးကို အကျိုးရှိစွာ အသုံးချနိုင်ကြပါစေ လို့ ဦးစွာပထမ မေတ္တာပို့သလိုက်ပါတယ်။
တရားမဟောခင်မှာ စိတ်ကို "ပစ္စုပ္ပန်တည့်တည့်" ရောက်သွားအောင် "ခဏိက" (Momentary) သမထလေး နည်းနည်း လုပ်ကြည့်ရအောင်။ သူတော်ကောင်းတို့... လက်ဖျစ်တစ်တွက် (Snap your fingers) တီးလိုက်ပါ။ "တစ်ဖြုတ်" ဆိုတဲ့ အချိန်လေးပါပဲ။ အတိတ်က ပြီးသွားပြီ၊ အနာဂတ်က မရောက်သေးဘူး။ အဲဒီ "တစ်ဖြုတ်" ဆိုတဲ့ "ခဏ" လေးမှာပဲ စိတ်ကို တည်ထားပါ။ "ယခု... ယခု... ယခု..." လို့ မှတ်နေပါ။ စိတ်က အတိတ် အနာဂတ်ကို မပြေးတော့ဘဲ ငြိမ်သက်မသွားဘူးလား... ငြိမ်သက်သွားပါတယ်နော်။ အဲဒီ စိတ်နဲ့ တရားဆက်နာကြစို့။
ကိုင်း... "အလင်းနှစ်" (Light Year) အကြောင်း ပြောတဲ့အခါ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ခေတ်သစ် ရူပဗေဒ (Physics) သဘောအရ အရင်ဆုံး ရှင်းပြချင်တယ်။ လူတွေက "နှစ်" (Year) လို့ ပါနေတော့ "အချိန်" လို့ ထင်ကြတယ်။ တကယ်တော့ "အလင်းနှစ်" ဆိုတာ "အကွာအဝေး" (Distance) ကို ပြောတာပါ။
အလင်းဟာ တစ်စက္ကန့်မှာ မိုင်ပေါင်း ($186,000$) ခရီးပေါက်တယ်။ အဲဒီနှုန်းနဲ့ (၁) နှစ်လုံးလုံး သွားရင် ရောက်မယ့် ခရီးကို "၁ အလင်းနှစ်" လို့ ခေါ်တယ်။
ဒီနေရာမှာ အိုင်းစတိုင်း (Einstein) ရဲ့ "Theory of Relativity" (နှိုင်းရသီအိုရီ) ဝင်လာတယ်။ သူက ဘာပြောလဲဆိုတော့ "Time is Relative" (အချိန်ဆိုတာ ပုံသေမဟုတ်၊ နှိုင်းရသဘောသာ ဖြစ်သည်) တဲ့။
ဥပမာ - အလင်းအလျင်နဲ့ နီးပါး မြန်မြန်သွားနေတဲ့ အာကာသယာဉ်ပေါ်မှာ အချိန်က နှေးသွားတယ်။ ကမ္ဘာပေါ်မှာ အနှစ် ၁၀၀ ကုန်ပေမဲ့၊ ယာဉ်ပေါ်မှာ ၁ နှစ်ပဲ ရှိချင်ရှိမယ်။
ဒါကို ကြည့်ရင် "အချိန်" ဆိုတာ နာရီလက်တံက ပြတာ မဟုတ်ဘူး။ "အလျင်" (Speed) နဲ့ "ဆွဲအား" (Gravity) အပေါ် မူတည်ပြီး အတိုးအလျော့ ရှိတယ်ဆိုတာ သိပ္ပံနည်းကျ လက်ခံထားကြပြီ။
ဒီနေရာမှာ ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရားရဲ့ အဘိဓမ္မပိဋကတ်၊ ဝိဘင်း၊ ကာလနိဒ္ဒေသ (စာမျက်နှာ-၁) မှာ ဟောထားတဲ့ တရားတော်နဲ့ ဆက်စပ်ပြီး ရှင်းပြချင်တယ်။ ဘုရားရှင်က "ကာလ" (Time) ဆိုတာ သီးခြား အကောင်အထည် မရှိဘူး၊ စိတ်နဲ့ ရုပ်ရဲ့ ဖြစ်ပျက်မှုအပေါ် မူတည်ပြီး သတ်မှတ်ထားတဲ့ ပညတ်ချက် (Concept) သာ ဖြစ်တယ်လို့ ဟောပါတယ်။
၁။ စိတ္တ (Citta - စိတ်):
"စိတ္တံ" - အာရုံကို သိတတ်သော သဘောတရား (Mind)။
အချိန်ကို ဘယ်သူက တိုင်းတာလဲ။ စိတ်က တိုင်းတာ။ စိတ်ပျော်ရင် အချိန်ကုန်မြန်တယ်၊ စိတ်ညစ်ရင် အချိန်ကုန်နှေးတယ်။ ဒါကြောင့် အချိန်ဆိုတာ "စိတ်" အပေါ်မှာ မူတည်တယ်။
၂။ ခဏ (Khaṇa - ခဏ):
"ခဏော" - အလွန်တိုတောင်းသော အချိန်အပိုင်းအခြား (Moment)။
အဘိဓမ္မာမှာ အချိန်ရဲ့ အသေးဆုံး ယူနစ်က "စက္ကန့်" မဟုတ်ဘူး။ "စိတ္တက္ခဏ" (Mind Moment) ဖြစ်တယ်။ မျက်စိတစ်မှိတ် လျှပ်တစ်ပြက်အတွင်းမှာ စိတ်ပေါင်း ကုဋေတစ်သိန်း ဖြစ်ပျက်သွားတယ်တဲ့။ ဒါဟာ တကယ့် "အချိန်" (Real Time) ပါပဲ။
၃။ ပညတ္တိ (Paññatti - ပညတ်):
"ပညတ္တိ" - သမုတ်ထားသော အမည်နာမ (Concept)။
နာရီ၊ ရက်၊ လ၊ နှစ် ဆိုတာတွေဟာ နေနဲ့ လ အသွားအလာကို ကြည့်ပြီး လူတွေ သတ်မှတ်ထားတဲ့ "ပညတ်" တွေသာ ဖြစ်တယ်။ ပရမတ် (Ultimate Reality) သဘောမှာ "အချိန်" ဆိုတာ မရှိဘူး။ "ဖြစ်၊ တည်၊ ပျက်" (Uppada, Thiti, Bhanga) သာ ရှိတယ်။
ဘုရားရှင်က "အချိန်ကို စိတ်နဲ့ တိုင်းတာ" လို့ ဟောခဲ့တာဟာ အိုင်းစတိုင်းရဲ့ "နှိုင်းရသီအိုရီ" ထက် နှစ်ပေါင်း ၂၅၀၀ စောပြီး မှန်ကန်နေပါတယ်။
"ရူပက္ခန္ဓာ" (ရုပ်အစုအဝေး) နဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး၊ "အချိန်" ကို ဝိပဿနာ ရှုမှတ်ကြမယ်။
အလုပ်ပေး ရှုကွက်:
၁။ Observe the Speed (အမြန်နှုန်းကို ရှု): စိတ်မငြိမ်ရင် အချိန်တွေ အရမ်းနှေးနေသလို ခံစားရတယ်။ စိတ်ငြိမ်ရင် အချိန်တွေ ပျောက်သွားသလို ခံစားရတယ်။ "ဪ... အချိန်ဆိုတာ ငါ့စိတ်ရဲ့ ဖန်တီးမှု (Projection) ပါလား"။
၂။ Current Moment (ပစ္စုပ္ပန် ခဏ): အလင်းနှစ်နဲ့ ကြည့်ရင် ကြယ်တွေဟာ "အတိတ်" မှာ ရှိတယ်။ နာရီကို ကြည့်ရင် "ပညတ်" မှာ ရှိတယ်။ ဝိပဿနာ ရှုတယ် ဆိုတာ "ပစ္စုပ္ပန်" (Present) တည့်တည့်ကို ရှုတာ။
၃။ No "Time" (အချိန်ပညတ် ခွာ): "အသက် ၆၀ ရှိပြီ" လို့ မတွေးနဲ့။ "ရုပ်နာမ်တွေ ဖြစ်လိုက် ပျက်လိုက်နဲ့ အကြိမ်ပေါင်း ကုဋေမက ဖြစ်ပျက်ပြီးသွားပြီ" လို့ တွေးပါ။ အချိန်ကို "နှစ်" နဲ့ မတိုင်းဘဲ "ဖြစ်ပျက်" (Rise and Fall) နဲ့ တိုင်းပါ။
ကိုင်း... "အချိန်" ဆိုတာ နာရီလက်တံက ပြတာ မဟုတ်ဘဲ၊ စိတ်အခြေအနေပေါ် မူတည်ပြီး မြန်လိုက် နှေးလိုက် ဖြစ်တတ်တဲ့ "နှိုင်းရသဘော" (Relative Nature) ဖြစ်တယ် ဆိုတာကို ပိုပြီး ထိထိမိမိ နားလည်သွားအောင် ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်မှာ တကယ် ကြုံတွေ့ခဲ့ရတဲ့ ဖြစ်ရပ်မှန် ဇာတ်လမ်းလေး တစ်ပုဒ် (Case-2594) ကို ပြောပြချင်ပါတယ်။ ဒီဇာတ်လမ်းက "အချိန်ကို လုနေသူ" နဲ့ "အချိန်ကို နားလည်သူ" ကြားက ကွာခြားချက်ကို မီးမောင်းထိုးပြနေတယ်။
လွန်ခဲ့တဲ့ ၂ လလောက်ကပေါ့... ပြတိုက်ကို "ဦးသိန်းထွန်း" ဆိုတဲ့ ကုမ္ပဏီပိုင်ရှင် သူဌေးကြီး တစ်ယောက် ရောက်လာတယ်။ သူက အချိန်ကို အရမ်းတန်ဖိုးထားတယ် ဆိုတဲ့ ခေါင်းစဉ်အောက်မှာ အမြဲတမ်း ပြာပြာသလဲ ဖြစ်နေသူ။ လမ်းလျှောက်ရင်လည်း အမြန်၊ စကားပြောရင်လည်း အမြန်။ "Time is Money" (အချိန်သည် ငွေ) ဆိုပြီး ပါးစပ်က အမြဲ ရွတ်နေတတ်တယ်။
အဲဒီနေ့က ပြတိုက်မှာ သူ့ရဲ့ ရှေးဟောင်းပစ္စည်း တစ်ခုကို စစ်ဆေးဖို့ လာအပ်တာ။ ပညာရှင်တွေက "နာရီဝက်လောက် စောင့်ပေးပါ" လို့ ပြောလိုက်တာနဲ့ သူက ပေါက်ကွဲတော့တာပဲ။
"ဟာ... နာရီဝက် ဟုတ်လား။ ကျုပ်မှာ အချိန်မရှိဘူး။ ကျုပ်ရဲ့ တစ်မိနစ်က ဒေါ်လာဘယ်လောက်တန်လဲ ခင်ဗျားတို့ သိလား။ မြန်မြန်လုပ်ပေး၊ မစောင့်နိုင်ဘူး" ဆိုပြီး ဝန်ထမ်းတွေကို အော်ဟစ်တယ်။ သူ့လက်က နာရီကို တစ်စက္ကန့်မလပ် ကြည့်နေတယ်။ ခြေထောက်တွေ လှုပ်နေတယ်။ သူ့မျက်နှာမှာ ဒေါသ၊ မောဟ တွေနဲ့ ပူလောင်နေရှာတယ်။
ဒီအခြေအနေမှာ ဦးပဉ္ဇင်းက သူ့ကို ငြိမ်သက်သွားအောင် ကုစားပေးဖို့ လိုလာပြီ။ ပြတိုက်ရဲ့ Template T245 (Mindfulness & Patience Log) ကို ယူပြီး သူ့ဘေးနား ဝင်ထိုင်လိုက်တယ်။
ဦးပဉ္ဇင်းက ပြတိုက် နံရံမှာ ချိတ်ထားတဲ့ "စကြဝဠာ ပုံစံငယ်" ပိုစတာကို လက်ညှိုးထိုးပြပြီး စကားစလိုက်တယ်။
"ဒကာကြီး... ဟိုပုံထဲက ကြယ်ကို မြင်လား။ အဲဒီကြယ်က ကမ္ဘာနဲ့ အလင်းနှစ် (Light Years) ပေါင်း ၄၀၀ ကွာတယ်။ အခု ဒကာကြီး မြင်နေရတဲ့ အလင်းရောင်ဟာ လွန်ခဲ့တဲ့ နှစ် ၄၀၀၊ အင်းဝခေတ်လောက်က ထွက်လာတဲ့ အလင်းရောင်ပဲ။ ဒီစကြဝဠာကြီးရဲ့ သက်တမ်း (၁၃.၈ ဘီလီယံ) နဲ့ ယှဉ်လိုက်ရင် ဒကာကြီး စောင့်ရမယ့် နာရီဝက် ဆိုတာ ဘာပြောပလောက်သလဲ" လို့ မေးလိုက်တယ်။
ဦးသိန်းထွန်းက ကြောင်သွားတယ်။ ဦးပဉ္ဇင်းက ဆက်ပြီး အိုင်းစတိုင်းရဲ့ သီအိုရီနဲ့ အဘိဓမ္မာကို ပေါင်းပြီး ရှင်းပြတယ်။
"ဒကာကြီး... အိုင်းစတိုင်းက ပြောတယ်၊ မီးဖိုပူပူ နားမှာ ထိုင်နေရင် တစ်မိနစ်က တစ်နာရီလောက် ကြာသလို ခံစားရတယ် တဲ့။ အခု ဒကာကြီး စိတ်ထဲမှာ 'လောဘ' မီး၊ 'ဒေါသ' မီးတွေ ပူနေတော့ နာရီဝက် ဆိုတာ ဒကာကြီးအတွက် ငရဲနှစ်တစ်ရာလောက် ရှည်ကြာနေမှာပဲ။
တကယ်တော့ အချိန်က နှေးနေတာ မဟုတ်ဘူး။ ဒကာကြီးရဲ့ စိတ်က 'အနာဂတ်' (Future) ကို လှမ်းပြေးနေပြီး၊ ကိုယ်ခန္ဓာက 'ပစ္စုပ္ပန်' (Present) မှာ ကျန်ရစ်ခဲ့လို့၊ အဲဒီ ကြားဟပ် (Gap) ကြောင့် ဒုက္ခရောက်နေတာ။
ဒီနာရီဝက်ကို 'စောင့်ရတဲ့ အချိန်' (Waiting Time) လို့ မသတ်မှတ်ဘဲ၊ 'နားရတဲ့ အချိန်' (Resting Time) လို့ သတ်မှတ်လိုက်စမ်းပါ။ မျက်စိမှိတ်ပြီး ဝင်လေထွက်လေလေး မှတ်လိုက်ပါ။ အချိန်တွေ ပျောက်သွားပါလိမ့်မယ်" လို့ တရားချလိုက်တယ်။
ဦးသိန်းထွန်းလည်း "အင်း... ဟုတ်သားပဲ။ ကျုပ်က အမြဲတမ်း ရှေ့ကိုပဲ ပြေးနေတော့၊ လက်ရှိရောက်နေတဲ့ နေရာကို မခံစားမိဘူး ဖြစ်နေတာကိုး" ဆိုပြီး သက်ပြင်းချတယ်။ သူ မျက်စိမှိတ်ပြီး ၁၀ မိနစ်လောက် ငြိမ်နေလိုက်တာ၊ ပစ္စည်းစစ်ပြီးလို့ ဝန်ထမ်းတွေ လာခေါ်တဲ့အထိတောင် မသိလိုက်ဘူး။ "ဟာ... မြန်လိုက်တာ၊ ပြီးတောင် ပြီးသွားပြီလား" တဲ့။
တွေ့လား... စိတ်အေးချမ်းသွားတော့ (Peace of Mind) အချိန်ဆိုတာ တိုသွားတယ်။ စိတ်ပူလောင်နေတုန်းကတော့ အချိန်ဆိုတာ ကမ္ဘာလောက် ရှည်နေတယ်။ ဒါဟာ "အချိန်၏ နှိုင်းရသဘော" (Relativity) ပါပဲ။
ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ဒီနေ့ ဟောကြားခဲ့တဲ့ "အလင်းနှစ်" (Light Years) တရားတော်ကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး နိဂုံးချုပ် ကြည့်ကြရအောင်။
၁။ ဒုက္ခသစ္စာ:
အချိန်တွေ ကုန်ဆုံးသွားမှာ ကြောက်ရတာ၊ စောင့်ဆိုင်းရလို့ စိတ်ဆင်းရဲရတာ၊ အိုမင်းရင့်ရော်လာတာတွေ အားလုံးဟာ အချိန် (Time/Kala) ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့ "ဒုက္ခသစ္စာ" ပါပဲ။
၂။ သမုဒယသစ္စာ:
အဲဒီ ဒုက္ခတွေ ဘာကြောင့် ဖြစ်သလဲ။ "မြန်မြန် ဖြစ်ချင်တယ်" ဆိုတဲ့ လောဘ (Lobha)၊ "မစောင့်နိုင်ဘူး" ဆိုတဲ့ ဒေါသ (Dosa)၊ "အချိန်ဆိုတာ ငါပိုင်တယ်" ထင်တဲ့ မောဟ (Moha) တို့ကြောင့် ဖြစ်ရတာမို့ ဒါဟာ "သမုဒယသစ္စာ" ပါပဲ။
၃။ နိရောဓသစ္စာ:
အကယ်၍... "အချိန်ဆိုတာ ပညတ်မျှသာ၊ အတိတ်လည်း ပြီးပြီ၊ အနာဂတ်လည်း မရောက်သေး၊ ပစ္စုပ္ပန်တည့်တည့်သာ အရှိတရား ဖြစ်သည်" ဟု သိမြင်ပြီး၊ စိတ်ကို ပစ္စုပ္ပန်မှာ ချထားနိုင်ရင်၊ အချိန်ရဲ့ နှိပ်စက်မှု (Tyranny of Time) မှ လွတ်မြောက်သွားပါလိမ့်မယ်။ ဒါဟာ "နိရောဓသစ္စာ" ပါပဲ။ (နိဗ္ဗာန်သည် အကာလိက - အချိန်မရှိသော တရား ဖြစ်သည်)။
၄။ မဂ္ဂသစ္စာ:
အဲဒီလို လွတ်မြောက်ဖို့အတွက်...
သမ္မာသတိ: ပစ္စုပ္ပန် ခဏကို အမြဲ သတိကပ်ခြင်း (Mindfulness of the Present Moment)။
သမ္မာသမာဓိ: စိတ်ကို တည်ငြိမ်အောင် ထား၍ အချိန်၏ နှိုင်းရသဘောကို ကျော်လွှားခြင်း။
ဒီ မဂ္ဂင်လမ်းစဉ်ကို ကျင့်သုံးမှသာ သံသရာအချိန်စက်ဝန်းမှ လွတ်မြောက်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။ "မဂ္ဂသစ္စာ" ပါပဲ။
သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ကောင်းကင်က ကြယ်တွေကို ကြည့်တိုင်း "အလင်းနှစ်" ဆိုတဲ့ အကွာအဝေးကို သတိရပါ။ စကြဝဠာရဲ့ သက်တမ်းနဲ့ ယှဉ်ရင် သူတော်ကောင်းတို့ရဲ့ ဘဝသက်တမ်းလေးဟာ မျက်စိတစ်မှိတ် (Blink of an eye) လောက်တောင် မကြာပါဘူး။ အဲဒီ တိုတောင်းလှတဲ့ အချိန်လေးကို ဒေါသတွေ၊ လောဘတွေနဲ့ အချိန်ဖြုန်းနေမလား၊ ဒါမှမဟုတ် ဒါန၊ သီလ၊ ဘာဝနာတွေနဲ့ အချိန်တန်ဖိုး (Quality Time) ရှိအောင် နေမလား ဆိုတာ ကိုယ်တိုင် ဆုံးဖြတ်ကြပါ။
ယနေ့မှစ၍ သူတော်ကောင်းများ အားလုံး... အချိန်၏ တန်ဖိုးကို နားလည်ပြီး၊ "ပစ္စုပ္ပန်" ဟူသော လက်ဆောင်မွန်ကို အကောင်းဆုံး အသုံးချကာ နိဗ္ဗာန်ရွှေပြည်သို့ လျင်မြန်စွာ ရောက်ရှိနိုင်ကြပါစေ လို့ ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သလိုက်ပါတယ်။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက
The Office Of Siridantamahapalaka
The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.
နေ့စွဲ - ၂၁ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၃
ORCID: 0009-0000-0697-4760
Website: www.siridantamahapalaka.com
Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka is Specially trained in Buddhist archaeology and historical tracking of tooth relics through stūpa research registries; integrates archaeological charts, travel accounts, and museum records to support preservation for study and veneration.
