နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
အနန္တောအနန္တငါးပါးကို အာရုံပြု၍ ညီညာဖြဖြ ကန်တော့ကြပါစို့ -
နမော ဗုဒ္ဓဿ - သစ္စာလေးပါး မြတ်တရားကို ပိုင်းခြားထင်ထင် သိမြင်တော်မူသော ရှင်တော်မြတ်စွာဘုရားသခင် ကိုယ်တော်မြတ်ကြီးအား ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
နမော ဓမ္မဿ - မဂ်လေးတန်၊ ဖိုလ်လေးတန်၊ နိဗ္ဗာန် ပရိယတ် ဆယ်ပါးသော တရားတော်မြတ်အား ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
နမော သံဃဿ - မဂ်၌တည်သော ပုဂ္ဂိုလ်လေးပါး ဖိုလ်၌တည်သော ပုဂ္ဂိုလ်လေးပါး ဤ ရှစ်ပါးသော အရိယာ သံဃာတော်မြတ်အား ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
နမော မာတာပိတုဿ - မိဘနှစ်ပါးအား ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
နမော အာစရိယဿ - ဝိပဿနာ ဉာဏ်မျက်စိနှစ်ကွင်း အလင်းရအောင် သစ္စာလေးပါးတရားတော်နှင့် ကုသပေးတော်မူသော ကျေးဇူးတော်ရှင် မိုးကုတ်ဆရာတော်ဘုရားကြီးနှင့် မုံလယ်ဆရာတော်ဘုရားကြီးအား ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
၁။ ကမ္ဘာ့သတင်းလွတ်လပ်ခွင့်နေ့နှင့် သမ္မာဝါစာ (Introduction)
ဒီနေ့ဟာ ၂၀၂၂ ခုနှစ်၊ မေလ ၃ ရက်နေ့၊ "ကမ္ဘာ့သတင်းလွတ်လပ်ခွင့်နေ့" (World Press Freedom Day) ဖြစ်ပါတယ် ဒကာ ဒကာမတို့။ သတင်းလွတ်လပ်ခွင့်ဆိုတာ ခေတ်သစ်ဒီမိုကရေစီ လူ့အဖွဲ့အစည်းမှာ အင်မတန် အရေးကြီးတဲ့ အခြေခံအခွင့်အရေးတစ်ခုပေါ့။ ဒါပေမဲ့ ဒီနေ့ခေတ်မှာ "လွတ်လပ်ခွင့်" ဆိုတဲ့ ခေါင်းစဉ်အောက်မှာ သတင်းမှားတွေ၊ အမုန်းစကားတွေနဲ့ တစ်ဖက်လူကို ထိခိုက်စေတဲ့ အရေးအသားတွေ အများကြီး မြင်တွေ့နေရတယ်။
အေး... ဒီနေရာမှာ ဒကာကြီး တစ်ယောက်က မေးဦးမယ်။ "အရှင်ဘုရား... ဘုရားရှင်က သတင်းလွတ်လပ်ခွင့်ကို ဘယ်လိုမြင်တော်မူသလဲ၊ ပြောချင်ရာပြောခွင့်ရှိတာဟာ လွတ်လပ်ခွင့်ပဲ မဟုတ်လား" ဆိုတာမျိုးပေါ့။ ဒါနဲ့ပတ်သက်ပြီး မြတ်စွာဘုရားရှင်က မဇ္ဈိမနိကာယ်မှာ "အဘယရာဇကုမာရသုတ်" ဆိုတာကို ဟောကြားခဲ့ပါတယ်။ အဲဒီမှာ ဘုရားရှင်က စကားပြောဆိုရာမှာ သုံးရမယ့် "စံနှုန်း ၆ ချက်" ကို အတိအလင်း မိန့်ကြားထားတာ ရှိတယ် ဒကာကြီးရဲ့။ ဦးဇင်းတို့ သွာဂတပြတိုက်မှာလည်း သတင်းအချက်အလက်တွေ ထုတ်ပြန်တဲ့အခါ Policy 2, Art. 2.4 အရ ဒီစံနှုန်းတွေကို တိတိကျကျ လိုက်နာရပါတယ်။
၂။ အဘယရာဇကုမာရသုတ်လာ စကားပြောဆိုမှု စံနှုန်းများ (Canonical Foundation)
ဦးဇင်းတို့ မဇ္ဈိမနိကာယ်၊ မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ၊ ရာဇဝဂ်၊ အဘယရာဇကုမာရသုတ် (မြန်မာပြန် ဆဋ္ဌသံဂါယနာမူ၊ စာမျက်နှာ ၆၂-၆၄) မှာ မြတ်စွာဘုရားရှင်က စကားပြောဆိုခြင်းနဲ့ ပတ်သက်ပြီး အခုလို ခွဲခြားပြထားပါတယ်။
မြတ်စွာဘုရားရှင်သည် -
၁။ ဟုတ်မှန်လည်း မဟုတ်၊ အကျိုးလည်းမရှိ၊ သူတစ်ပါးတို့ မနာလို မနှစ်သက်သော စကားကို မမိန့်ကြား။
၂။ ဟုတ်မှန်သော်လည်း အကျိုးမရှိ၊ သူတစ်ပါးတို့ မနာလို မနှစ်သက်သော စကားကို မမိန့်ကြား။
၃။ ဟုတ်မှန်၍ အကျိုးရှိသော်လည်း သူတစ်ပါးတို့ မနာလို မနှစ်သက်သော စကားကိုမူကား "ပြောဆိုရန် အချိန်ကို သိ၍ မိန့်ကြားတော်မူ၏"။
၄။ ဟုတ်မှန်လည်း မဟုတ်၊ အကျိုးလည်းမရှိ၊ သူတစ်ပါးတို့ နှစ်သက်သော စကားကို မမိန့်ကြား။
၅။ ဟုတ်မှန်သော်လည်း အကျိုးမရှိ၊ သူတစ်ပါးတို့ နှစ်သက်သော စကားကို မမိန့်ကြား။
၆။ ဟုတ်မှန်၍ အကျိုးလည်းရှိ၊ သူတစ်ပါးတို့လည်း နှစ်သက်သော စကားကိုမူကား "ပြောဆိုရန် အချိန်ကို သိ၍ မိန့်ကြားတော်မူ၏"။
ဒီအချက်တွေကို ကြည့်ရင် မြတ်စွာဘုရားရှင်ဟာ "ဟုတ်မှန်ခြင်း" (Truth) နဲ့ "အကျိုးရှိခြင်း" (Benefit) ကို အခြေခံပြီးမှ "ပြောဆိုရမယ့်အချိန်" (Right Time) ကို ရွေးချယ်တာ တွေ့ရပါလိမ့်မယ်။ ဒါဟာ ခေတ်သစ် Press Ethics ရဲ့ အမြင့်ဆုံး စံနှုန်းပဲ ဒကာကြီးတို့။
၃။ Press Ethics နှင့် ခေတ်သစ်သတင်းမီဒီယာ (Modern Application)
အခုခေတ်မှာ Social Media တွေပေါ်မှာ သတင်းတွေက ခဏချင်း ပျံ့နေတာ။ ဒါပေမဲ့ အဲဒီသတင်းတွေက "ဟုတ်မှန်ရဲ့လား" ဆိုတဲ့ Verification မပါဘဲ လွတ်လပ်ခွင့်ကို အလွဲသုံးစားလုပ်ပြီး တင်ကြတယ်။ ဘုရားရှင်ရဲ့ စံနှုန်းအရဆိုရင် "ဟုတ်မှန်သော်လည်း အကျိုးမရှိရင်" အဲဒီစကားကို မပြောဘူး။ ဥပမာ - တစ်ဖက်လူရဲ့ ပုဂ္ဂိုလ်ရေး လျှို့ဝှက်ချက်တွေဟာ ဟုတ်မှန်ချင် ဟုတ်နေမယ်၊ ဒါပေမဲ့ လူထုအတွက် အကျိုးမရှိဘဲ ဂုဏ်သိက္ခာကျဆင်းစေရုံ သက်သက်ဆိုရင် ဒါဟာ သမ္မာဝါစာ မဟုတ်တော့ဘူး။
"အေး... အဲဒါကို သိပ္ပံနည်းကျ ကြည့်ရင်..." သတင်းမှား (Fake News) တစ်ခုဟာ သတင်းမှန်ထက် ၆ ဆ ပိုမြန်မြန် ပျံ့နှံ့နိုင်တယ်လို့ MIT က သုတေသနပြုထားပါတယ်။ ဒါဟာ လူတွေရဲ့ စိတ်ထဲမှာရှိတဲ့ အကုသိုလ်စိတ် (နီဝရဏတရား) တွေကို သွားပြီး လှုံ့ဆော်ပေးလို့ပါပဲ။ မြတ်စွာဘုရားရှင်က ဒါကြောင့်ပဲ "အကျိုးမရှိရင် မပြောနဲ့" လို့ ကန့်သတ်ခဲ့တာ။ သတင်းလွတ်လပ်ခွင့်ဆိုတာ "တာဝန်ယူမှု" (Accountability) ပါမှ ပြည့်စုံတာ ဒကာမကြီးတို့ရဲ့။
၄။ Case-P123: သတင်းအမှားနှင့် ပြတိုက်ဂုဏ်သိက္ခာ (Extended Narrative)
ဦးဇင်းတို့ သွာဂတပြတိုက်မှာ ကြုံခဲ့ရတဲ့ Case-P123 လေး တစ်ခုအကြောင်း ပြောပြမယ်။ တစ်ခါက လူမှုကွန်ရက်ပေါ်မှာ ဦးဇင်းတို့ ပြတိုက်က ဓာတ်တော်မြတ်တွေဟာ အတုတွေပါဆိုပြီး သတင်းတစ်ခု ပျံ့လာဖူးတယ်။ အဲဒီသတင်းကို ရေးတဲ့သူက "သတင်းလွတ်လပ်ခွင့်" အရ သူသံသယရှိတာကို ရေးတာပါလို့ ဆိုတယ်။ ဒါပေမဲ့ သူ့မှာ အထောက်အထား (Data) လုံးဝမပါဘူး။
ဦးဇင်းတို့က Template-T201 (Information Verification Template) ကို သုံးပြီး ဓာတ်တော်တွေရဲ့ သိပ္ပံနည်းကျ စစ်ဆေးချက်တွေ၊ သမိုင်းဝင် အထောက်အထားတွေကို စနစ်တကျ ပြန်လည် ထုတ်ပြန်ပေးခဲ့တယ်။ အဲဒီမှာ ဦးဇင်းတို့ လိုက်နာတာက "သမ္မာဝါစာ" ပါပဲ။ တစ်ဖက်လူကို ရန်ငြိုးဖွဲ့ ဆဲဆိုတာမျိုး မလုပ်ဘဲ၊ "ဟုတ်မှန်ခြင်း" နဲ့ "အကျိုးရှိခြင်း" ကိုပဲ အဓိကထားပြီး ရှင်းလင်းခဲ့တယ်။ နောက်ဆုံးမှာတော့ အမှန်တရား ပေါ်ပေါက်သွားပြီး သတင်းမှား တင်တဲ့သူကပဲ တောင်းပန်ခဲ့ရတယ်။ ဒါဟာ သာသနာတော်ရဲ့ နည်းလမ်းနဲ့ သတင်းလွတ်လပ်ခွင့်ကို ပေါင်းစပ်လိုက်တာပါပဲ။
၅။ Social Media ကျင့်ဝတ်နှင့် Digital Ethics
"ဒီနေရာမှာ ဒကာကြီး တစ်ယောက်က မေးဦးမယ်..."၊ "အရှင်ဘုရား... ဦးဇင်းတို့က သတင်းထောက်တွေမှ မဟုတ်တာ၊ သတင်းလွတ်လပ်ခွင့်နဲ့ ဘာဆိုင်လို့လဲ" ပေါ့။ အေး... အခုခေတ်မှာ Facebook သုံးနေတဲ့သူတိုင်းဟာ Citizen Journalist (နိုင်ငံသား သတင်းထောက်) တွေ ဖြစ်နေကြပြီ ဒကာကြီး။ ကိုယ် Share လိုက်တဲ့ သတင်းတစ်ခု၊ ကိုယ်ရေးလိုက်တဲ့ Comment တစ်ခုဟာ သမ္မာဝါစာ ဖြစ်ရဲ့လားဆိုတာ အဘယရာဇကုမာရသုတ်ရဲ့ စံနှုန်း ၆ ချက်နဲ့ အမြဲ တိုင်းတာရမယ်။
ကိုယ်ရေးလိုက်တဲ့ စကားဟာ -
သစ္စာနဲ့ ညီရဲ့လား (Fact-check)?
ဖတ်တဲ့သူအတွက် အကျိုးရှိရဲ့လား (Value)?
ပြောသင့်တဲ့ အချိန်အခါ ဟုတ်ရဲ့လား (Context)?
ဒီ ၃ ချက် မညီရင် ကိုယ်ဟာ လွတ်လပ်ခွင့်ကို အလွဲသုံးစားလုပ်ပြီး အကုသိုလ်တွေ စုဆောင်းနေမိတာ ဖြစ်ပါလိမ့်မယ်။
၆။ Policy 2, Art. 2.4 နှင့် သွာဂတ၏ သတင်းထုတ်ပြန်မှု စံနှုန်းများ
ဦးဇင်းတို့ သွာဂတပြတိုက်ရဲ့ Policy 2, Art. 2.4 မှာ အတိအလင်း ပြဋ္ဌာန်းထားတာက "မည်သည့် သတင်းအချက်အလက်ကိုမဆို ထုတ်ပြန်ရာတွင် ပုဂ္ဂိုလ်ရေးအရ တိုက်ခိုက်ခြင်း၊ အမုန်းပွားစေခြင်းနှင့် အထောက်အထားမဲ့ ရေးသားခြင်းများကို လုံးဝ (လုံးဝ) ရှောင်ကြဉ်ရမည်" ဆိုတာပါပဲ။ ဒါဟာ မြတ်စွာဘုရားရှင်ရဲ့ "ပိသုဏဝါစာ" (ကုန်းတိုက်သောစကား) နှင့် "ဖရုသဝါစာ" (ကြမ်းတမ်းသောစကား) ရှောင်ကြဉ်ဖို့ အဆုံးအမကို လက်တွေ့ အကောင်အထည်ဖော်တာပါ။
ပြတိုက်ဆိုတာ သမိုင်းအမွေအနှစ်တွေကို ထိန်းသိမ်းရုံတင်မကဘဲ အမှန်တရား (Truth) ကိုပါ ထိန်းသိမ်းရတဲ့ နေရာဖြစ်တယ်။ ဒါကြောင့် ဦးဇင်းတို့ဆီမှာ သတင်းထုတ်ပြန်မယ်ဆိုရင် Template-T201 အရ Level 3 အဆင့်ထိ Verification လုပ်ပြီးမှသာ ပြည်သူကို ချပြလေ့ရှိပါတယ်။
၇။ သတင်းလွတ်လပ်ခွင့်၏ အနှစ်သာရနှင့် နိဗ္ဗာန်လမ်း (Spiritual Perspective)
ဒကာ ဒကာမတို့... စကားပြောဆိုခြင်း၊ သတင်းဖြန့်ဝေခြင်းဆိုတာ ဝစီကံဖြစ်ပါတယ်။ ဝစီကံဟာ အင်မတန် အစွမ်းထက်တယ်။ မြတ်စွာဘုရားရှင်က သမ္မာဝါစာကို မဂ္ဂင် ၈ ပါးထဲမှာ ထည့်သွင်းထားတာဟာ အကြောင်းမဲ့ မဟုတ်ဘူး။ သတင်းလွတ်လပ်ခွင့်ကို သမ္မာဝါစာနဲ့ ပေါင်းစပ်နိုင်ရင် အဲဒီလွတ်လပ်ခွင့်ဟာ မိမိရော သူတစ်ပါးအတွက်ပါ ငြိမ်းချမ်းမှုကို ပေးပါလိမ့်မယ်။
"အေး... အဲဒါကို သိပ္ပံနည်းကျ ကြည့်ရင်..." လူ့ဦးနှောက်မှာ စကားပြောဆိုခြင်းကို ထိန်းချုပ်တဲ့ Broca's area ဆိုတာ ရှိပါတယ်။ အဲဒီနေရာမှာ ကုသိုလ်စိတ်နဲ့ ပြောဆိုတဲ့အခါ ထွက်ပေါ်လာတဲ့ လှိုင်းနှုန်းတွေဟာ ခန္ဓာကိုယ်ရဲ့ ကိုယ်ခံအားစနစ်ကိုတောင် မြှင့်တင်ပေးနိုင်တယ်လို့ ဆိုကြတယ်။ အဘယရာဇကုမာရသုတ်အရ စကားပြောဆိုသူဟာ စိတ်အေးချမ်းရုံတင်မကဘဲ နာယူရသူမှာလည်း အသိဉာဏ် ပွင့်လင်းစေပါတယ်။
၈။ အနှစ်ချုပ်နှင့် တိုက်တွန်းချက် (Summary & Application)
ဒါကြောင့် ဒီနေ့ ကမ္ဘာ့သတင်းလွတ်လပ်ခွင့်နေ့မှာ ဦးဇင်းတို့ သူတော်ကောင်းတွေ အနေနဲ့ -
၁။ လွတ်လပ်ခွင့်ကို သမ္မာဝါစာနဲ့ ထိန်းကျောင်းကြပါ။
၂။ သတင်းတစ်ခုကို မယုံကြည်ခင်၊ မဖြန့်ဝေခင် Fact-check လုပ်တဲ့အလေ့အကျင့်ကို မွေးမြူကြပါ။ (အဘယရာဇကုမာရသုတ်ရဲ့ စံနှုန်းတွေကို သုံးပါ)
၃။ မိမိရဲ့ နှုတ်ထွက်စကားတွေ၊ Digital စာသားတွေဟာ အများအတွက် အကျိုးရှိစေမယ့် "အေးမြတဲ့ ရေစင်" တွေ ဖြစ်ပါစေ။
အမှန်တရားကို ရဲရဲဝံ့ဝံ့ ပြောဆိုခွင့်ရှိရမယ်၊ ဒါပေမဲ့ အဲဒီအမှန်တရားဟာ မေတ္တာနဲ့ အကျိုးရှိမှုအပေါ်မှာ အခြေခံရပါမယ်။
၉။ သာဓုခေါ်ခြင်းနှင့် အမျှပေးဝေခြင်း
ကဲ... ဒီနေ့ ဟောကြားအပ်တဲ့ "သတင်းလွတ်လပ်ခွင့်နှင့် သမ္မာဝါစာ" တရားတော်ကို နာယူကြည်ညိုကြတဲ့ အကျိုးအားကြောင့် သူတော်ကောင်းတို့၏ နှုတ်ထွက်စကားတိုင်းသည် မင်္ဂလာရှိကြပါစေ၊ သတင်းမှား၊ သတင်းညံ့တို့၏ ဘေးမှ ကင်းဝေးကြပါစေ၊ မဂ်ဉာဏ် ဖိုလ်ဉာဏ် နိဗ္ဗာန်သို့ လွယ်ကူစွာ ရောက်ရှိနိုင်ကြပါစေကုန်သတည်း။
မိမိတို့ ပြုလုပ်အပ်သော ကုသိုလ်အစုစုတို့ကို အနန္တောအနန္တ ငါးပါးနှင့်တကွ (၃၁) ဘုံ၌ ရှိကြကုန်သော ဝေနေယျသတ္တဝါအပေါင်းတို့အား အမျှ... အမျှ... အမျှ ပေးဝေလိုက်ကြပါကုန်။
သာဓု... သာဓု... သာဓု။
ဗုဒ္ဓသာသနံ စိရံ တိဌတု။
ဗုဒ္ဓသာသနံ စိရံ တိဌတု။
ဗုဒ္ဓသာသနံ စိရံ တိဌတု။
ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက
The Office Of Siridantamahapalaka
နေ့စွဲ - ၂၀၂၂ ခုနှစ်၊ မေလ ၃ ရက်။
