သာသနာတော်နှစ် ၂၅၆၆ ခုနှစ်၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၄ ခုနှစ်၊ နယုန်လဆန်း ၁၂ ရက်၊ ခရစ်နှစ် ၂၀၂၂ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၁၀ ရက်။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
အနန္တောအနန္တငါးပါးကို အာရုံပြု၍ ညီညာဖြဖြ ကန်တော့ကြပါစို့။
နမော ဗုဒ္ဓဿ - သစ္စာလေးပါး မြတ်တရားကို ပိုင်းခြားထင်ထင် သိမြင် တော်မူသော ရှင်တော် မြတ်စွာဘုရားသခင် ကိုယ်တော်မြတ်ကြီးအား နမော - ရည်ညွှတ် သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာ မြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင် ဘုရား။
နမော ဓမ္မဿ - မဂ်လေးတန်၊ ဖိုလ်လေးတန်၊ နိဗ္ဗာန် ပရိယတ် ဆယ်ပါးသော တရားတော်မြတ်အား နမော - ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
နမော သံဃဿ - မဂ်၌တည်သော ပုဂ္ဂိုလ်လေးပါး ဖိုလ်၌တည်သော ပုဂ္ဂိုလ်လေးပါး ဤ ရှစ်ပါးသော အရိယာ သံဃာတော်မြတ်အား နမော - ရည်ညွှတ် သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာမြတ်နိုး လက်စုံ မိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
နမော မာတာပိတုဿ - မိဘနှစ်ပါးအား နမော - ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာ မြတ်နိုးလက်စုံ မိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
နမော အာစရိယဿ - ဝိပဿနာ ဉာဏ်မျက်စိနှစ်ကွင်း အလင်းရအောင် သစ္စာလေးပါးတရားတော်နှင့် ကုသပေးတော်မူသော ကျေးဇူးတော်ရှင် မိုးကုတ်ဆရာတော် ဘုရားကြီး နှင့် မုံလယ်ဆရာတော် ဘုရားကြီးအား နမော - ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာ ဖြင့် ပန်ထွာ မြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
ယနေ့ ဇွန်လ ၁၀ ရက်နေ့မှာ ဦးဇင်းတို့ ဟောကြားဆွေးနွေးမည့် တရားတော်ကတော့ "စိတ်၏ အစိတ်အပိုင်းများကို ခွဲခြမ်းခြင်း" ဆိုတဲ့ ခေါင်းစဉ်ပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ ဦးဇင်းတို့ လူသားတွေဟာ နေ့စဉ်ဘဝမှာ "ငါစိတ်ညစ်တယ်"၊ "ငါစိတ်ရှုပ်တယ်" လို့ မကြာခဏ ညည်းတွားလေ့ ရှိကြပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ "စိတ်" ဆိုတာ ဘာလဲ၊ အဲဒီစိတ်ထဲမှာ ဘာတွေ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသလဲလို့ မေးရင်တော့ ရေရေရာရာ ဖြေနိုင်သူ ရှားပါတယ်။ ဒါကြောင့် ဒီကနေ့မှာတော့ မြတ်စွာဘုရားရှင်ရဲ့ အနက်နဲဆုံး ဒေသနာတော်ဖြစ်တဲ့ "အဘိဓမ္မာ" လာ ခန္ဓာငါးပါး ဖွဲ့စည်းပုံနဲ့ ခေတ်သစ် စိတ်ပညာ (Cognitive Psychology) တို့ကို နှိုင်းယှဉ်ပြီး ဦးဇင်းတို့ရဲ့ စိတ်ကို ခွဲစိတ်လေ့လာကြည့်ကြရအောင်။
ဒီနေရာမှာ ဒကာကြီးတစ်ယောက်က မေးလိမ့်မယ်၊ "ဦးဇင်းဘုရား... စိတ်ကို ခွဲစိတ်တယ်ဆိုတာ ဆရာဝန်တွေ အလုပ်မဟုတ်ဘူးလား" တဲ့။ အေး... ခန္ဓာကိုယ်ကို ခွဲစိတ်တာက ဆရာဝန်တွေ အလုပ်ဖြစ်ပေမဲ့၊ စိတ်ကို ခွဲစိတ်တာကတော့ ယောဂီတွေ၊ သူတော်ကောင်းတွေရဲ့ အလုပ်ပါပဲ။ အဘိဓမ္မပိဋကတ်၊ ဝိဘင်္ဂပါဠိတော် (မြန်မာပြန် ဆဋ္ဌသံဂါယနာမူ၊ စာမျက်နှာ ၁) မှာ မြတ်စွာဘုရားက "ပဉ္စက္ခန္ဓာ" လို့ခေါ်တဲ့ အစုအဝေး ငါးခုအကြောင်းကို အသေးစိတ် ဝေဖန်ပိုင်းခြား ဟောကြားထားပါတယ်။ လူတစ်ယောက်လို့ ဆိုလိုက်ရင် အဲဒီလူမှာ ရုပ် (Matter) နဲ့ နာမ် (Mind) ဆိုတဲ့ အစိတ်အပိုင်းနှစ်ခုပဲ ရှိပါတယ်။ အဲဒီ နာမ်ဆိုတဲ့ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာကို ထပ်ခွဲလိုက်ရင် ဝေဒနာ၊ သညာ၊ သင်္ခါရ၊ ဝိညာဉ် ဆိုပြီး လေးမျိုး ထွက်လာပါတယ်။
ပါဠိတော်လာ စကားလုံးတွေကို တစ်လုံးချင်း အနက်ဖွင့် (Word-by-word Analysis) ကြည့်ရအောင်။
၁။ "ဝေဒနာ" ဆိုတာ ခံစားမှုပါ။ ကောင်းတယ်၊ ဆိုးတယ်၊ သာမန်ပဲလို့ ခံစားတာ (Feeling/Sensation)။
၂။ "သညာ" ဆိုတာ မှတ်သားမှုပါ။ အဖြူ၊ အမဲ၊ ငါ့သူငယ်ချင်း၊ ငါ့ရန်သူ စသဖြင့် မှတ်သားထားတာ (Perception/Memory)။
၃။ "သင်္ခါရ" ဆိုတာ ပြုပြင်စီရင်မှုပါ။ လိုချင်တယ်၊ မုန်းတယ်၊ ကြောက်တယ် ဆိုတဲ့ စေ့ဆော်အားတွေ (Volitional Formations/Reaction)။
၄။ "ဝိညာဉ်" ဆိုတာ သိမှုပါ။ အာရုံတစ်ခုကို သိလိုက်တဲ့ သဘောသက်သက် (Consciousness/Awareness)။
အေး... ခေတ်သစ် Cognitive Psychology (သိမှုဆိုင်ရာ စိတ်ပညာ) နဲ့ နှိုင်းယှဉ်ကြည့်ရင် ဒကာကြီး၊ ဒကာမကြီးတို့ ပိုပြီး မြင်သာပါလိမ့်မယ်။ စိတ်ပညာမှာ လူ့ဦးနှောက်ရဲ့ လုပ်ဆောင်ပုံကို "Information Processing Model" (သတင်းအချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲမှု ပုံစံ) နဲ့ ရှင်းပြပါတယ်။
မျက်စိက ပုံတစ်ခုကို မြင်လိုက်တယ်၊ ဒါဟာ Data Input ဝင်လာတာ (ဝိညာဉ်)။
အဲဒီပုံကို ဘာပုံလဲလို့ အတိတ်က အချက်အလက်တွေနဲ့ တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးတာကို Pattern Recognition လို့ ခေါ်တယ် (သညာ)။
အဲဒီပုံကို မြင်ရလို့ ကြိုက်သလား၊ မကြိုက်ဘူးလားဆိုတဲ့ Affective Response ဖြစ်ပေါ်လာတယ် (ဝေဒနာ)။
အဲဒီအပေါ် မူတည်ပြီး ထွက်ပြေးမလား၊ ယူမလားဆိုတဲ့ Executive Function က ဆုံးဖြတ်ချက်ချတယ် (သင်္ခါရ)။
ဒီလို အဆင့်ဆင့် ဖြစ်ပေါ်နေတဲ့ ဖြစ်စဉ်ကြီးကို ပေါင်းပြီးတော့မှ "ငါ" လို့ ထင်နေကြတာပါ။ တကယ်တော့ "ငါ" ဆိုတာ မရှိဘူး၊ စက်ယန္တရားကြီး လည်ပတ်နေသလို ဖြစ်စဉ် (Process) တစ်ခုသာ ရှိတယ်ဆိုတာကို မြတ်စွာဘုရားက "အနတ္တ" လို့ ဟောကြားခဲ့တာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဦးဇင်းတို့ သွာဂတ ဓာတ်တော်ပြတိုက်မှာ ဝန်ထမ်းတွေရဲ့ စိတ်ကျန်းမာရေးကို စောင့်ရှောက်ဖို့အတွက် Case-C161 လို ဖြစ်စဉ်မျိုးကို ကိုင်တွယ်ခဲ့ဖူးပါတယ်။ တစ်ခါက ဝန်ထမ်းငယ်လေးတစ်ယောက်ဟာ အလုပ်ထဲမှာ အမှားတစ်ခု လုပ်မိပြီး အရမ်းကို စိတ်ဓာတ်ကျ၊ ကြောက်လန့်နေပါတယ်။ "တပည့်တော်တော့ သွားပါပြီဘုရား၊ အားလုံး ပြီးသွားပါပြီ၊ တပည့်တော်က လူသုံးမကျတဲ့ကောင်ပါ" ဆိုပြီး ငိုယိုနေပါတယ်။ အဲဒီအချိန်မှာ သူ့ရဲ့ စိတ်ဟာ "မောဟ" (တွေဝေမှု) နဲ့ "ဒေါသ" (ကိုယ့်ကိုယ်ကို မကျေနပ်မှု) တွေ လွှမ်းခြုံနေပါတယ်။
အဲဒီအခါမှာ ဦးဇင်းက သူ့ကို Policy 9, Article 9.1 (Mental Clarity and Emotional Resilience) အရ ကူညီဆောင်ရွက်ပေးခဲ့ပါတယ်။ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ မူဝါဒမှာ "စိတ်ဖိစီးမှု များနေသော ဝန်ထမ်းအား ဓာတ်တော်များကို ကိုင်တွယ်ခွင့် ခေတ္တရပ်ဆိုင်းပြီး စိတ်ကို ကုစားရမည်" လို့ ပါရှိပါတယ်။ ဦးဇင်းက Template T150 (Cognitive & Psychological Assessment Form) ကို ထုတ်ပြီး သူ့ရဲ့ စိတ်ကို အစိတ်အပိုင်း ခွဲခြမ်းခိုင်းလိုက်ပါတယ်။
"ဒကာလေး... 'ငါခံစားရတယ်' လို့ ပြောမယ့်အစား၊ အခု စိတ်ထဲမှာ ဘာတွေဖြစ်နေလဲ ခွဲကြည့်ရအောင်"
၁။ အမှားလုပ်မိတယ်ဆိုတဲ့ အသိ (ဒါက သညာ)။
၂။ ရင်ထဲမှာ ပူလောင်နေတယ် (ဒါက ဝေဒနာ)။
၃။ ငါ့ကို လူတွေက အပြစ်ပြောကြတော့မယ်လို့ တွေးနေတာ (ဒါက သင်္ခါရ)။
၄။ ဒီအရာတွေကို သိနေတာက (ဝိညာဉ်)။
အဲဒီလို ခွဲခြမ်းလိုက်တဲ့အခါမှာ သူ့ရဲ့ "ပြဿနာကြီး" ဟာ အစိတ်အပိုင်းလေးတွေ ကွဲထွက်သွားပါတယ်။ "ဩော်... ငါခံစားနေရတာ မဟုတ်ဘူး၊ သင်္ခါရတွေက သူ့အလုပ်သူ လုပ်နေတာပါလား" ဆိုပြီး "Objective View" (ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်ကျကျ မြင်တဲ့အမြင်) ရလာပါတယ်။ ဒါဟာ Cognitive Behavioral Therapy (CBT) လို့ခေါ်တဲ့ ခေတ်သစ် စိတ်ကုထုံးနဲ့ သဘောတရားချင်း အင်မတန် တူညီပါတယ်။ CBT မှာလည်း "Negative Thoughts" (အပျက်သဘော အတွေးများ) ကို ခွဲခြားပြီး၊ အဲဒါတွေဟာ အမှန်တရား မဟုတ်ကြောင်း ဆင်ခြင်ခိုင်းတာပါပဲ။
ဒီနေရာမှာ ဒကာမကြီးတစ်ယောက်က စဉ်းစားလိမ့်မယ်၊ "အရှင်ဘုရား... အဲဒီလို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာနေရင် ခံစားချက်မရှိတဲ့ စက်ရုပ်ကြီး ဖြစ်မသွားဘူးလား" တဲ့။ မဖြစ်ပါဘူး ဒကာမကြီး။ ပြောင်းပြန်တောင် ဖြစ်သွားပါသေးတယ်။ ကိုယ့်စိတ်ကို ကိုယ်နားလည်တဲ့အတွက် သူတစ်ပါးရဲ့ စိတ်ကိုလည်း ပိုပြီး နားလည်လာပါတယ်။ "Empathy" (ကိုယ်ချင်းစာစိတ်) ဆိုတာ ကိုယ့်ရဲ့ ဝေဒနာကို နားလည်မှ သူများရဲ့ ဝေဒနာကို နားလည်နိုင်တာပါ။ ဝိဘင်္ဂပါဠိတော်မှာ "သတိပဋ္ဌာန်" တရားအားထုတ်ရင် "စိတ္တာနုပဿနာ" (စိတ်ကို အဖန်တလဲလဲ ရှုမှတ်ခြင်း) ပါဝင်ပါတယ်။ စိတ်မှာ ရာဂဖြစ်ရင် ဖြစ်တယ်လို့သိ၊ ဒေါသဖြစ်ရင် ဖြစ်တယ်လို့သိ၊ အဲဒီလို သိလိုက်တာနဲ့ အဲဒီကိလေသာတွေက အရှိန်လျော့သွားတတ်ပါတယ်။
ဦးဇင်းတို့ သွာဂတမှာ အသုံးပြုတဲ့ Template T150 ဟာ ရုံးသုံးပုံစံတစ်ခု ဖြစ်ပေမဲ့၊ တကယ်တမ်းကျတော့ "ဝိပဿနာ ရှုမှတ်ပုံစံ" (Vipassana Worksheet) တစ်ခုပါပဲ။ ပြဿနာတစ်ခု တက်လာတိုင်း "Input က ဘာလဲ၊ Interpretation (ကောက်ယူချက်) က ဘာလဲ၊ Reaction (တုံ့ပြန်မှု) က ဘာလဲ" လို့ ဇယားကွက်နဲ့ ချရေးခိုင်းပါတယ်။ ဒါကို ကျင့်သုံးဖန်များလာတဲ့အခါ ဝန်ထမ်းတွေဟာ စိတ်လှုပ်ရှားမှု (Emotion) နောက်ကို ပါမသွားဘဲ၊ အကြောင်းအကျိုး (Cause and Effect) ကို ဦးစားပေးတဲ့ "Panna" (ပညာ) ဘက်ကို ရောက်ရှိလာကြပါတယ်။
Policy 9, Art. 9.1 ရဲ့ ရည်ရွယ်ချက်က ရှင်းပါတယ်။ ဓာတ်တော်တွေကို စောင့်ရှောက်မယ့်သူဟာ မိမိရဲ့ စိတ်ကို အရင်စောင့်ရှောက်နိုင်ရပါမယ်။ စိတ်ရှုပ်ထွေးနေတဲ့သူ၊ စိတ်အာရုံ စူးစိုက်မှု မရှိတဲ့သူဟာ အဖိုးတန် ဓာတ်တော်တွေကို ထိန်းသိမ်းဖို့ မသင့်တော်ပါဘူး။ ဒါကြောင့် "Mental Hygiene" (စိတ်သန့်ရှင်းရေး) ကို ဦးဇင်းတို့က လုပ်ငန်းခွင် စွမ်းဆောင်ရည် (KPI) တစ်ခုအနေနဲ့ သတ်မှတ်ထားတာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဒါကြောင့် ဒီကနေ့ ဇွန်လ ၁၀ ရက်နေ့မှာ ဦးဇင်းတို့ သူတော်ကောင်းတွေကို တိုက်တွန်းလိုတာကတော့ ကိုယ့်ရဲ့ စိတ်ကို "ငါ" လို့ အလုံးလိုက် အခဲလိုက် မစွဲလမ်းဘဲ၊ အစိတ်အပိုင်းလေးတွေအဖြစ် ခွဲခြားမြင်တတ်အောင် လေ့ကျင့်ပါ။ ဒေါသဖြစ်လာရင် "ငါဒေါသထွက်တယ်" လို့ မတွေးဘဲ "စိတ်ထဲမှာ ဒေါသဆိုတဲ့ သင်္ခါရတစ်ခု ဖြစ်ပေါ်နေတယ်" လို့ ရှုမြင်ကြည့်ပါ။ ခေတ်သစ် စိတ်ပညာရှင်တွေက "Name it to tame it" (နာမည်တပ်လိုက်ရင် ယဉ်ပါးသွားတယ်) လို့ ပြောကြသလို၊ မြတ်စွာဘုရားကလည်း "ပရိညာ" (ပိုင်းခြားသိမြင်ခြင်း) ဖြင့် ကိလေသာကို ပယ်သတ်ဖို့ လမ်းညွှန်ခဲ့ပါတယ်။
အနှစ်ချုပ်လိုက်ရင် စိတ်ဆိုတာ စက်ယန္တရား တစ်ခုပါပဲ။ သူ့ကို နားလည်ရင် ကိုယ်က သူ့ရဲ့ သခင် (Master) ဖြစ်မယ်။ နားမလည်ရင်တော့ ကိုယ်က သူ့ရဲ့ ကျွန် (Slave) ဖြစ်သွားမယ်။ အဘိဓမ္မာတရားတော်နဲ့ Cognitive Psychology ကို ပေါင်းစပ်ပြီး မိမိတို့ရဲ့ စိတ်အိမ်ကြီးကို သန့်ရှင်းစင်ကြယ်အောင် ထိန်းသိမ်းကြပါစို့။
ယနေ့ ဟောကြားအပ်သော "စိတ်၏ အစိတ်အပိုင်းများကို ခွဲခြမ်းခြင်း" တရားတော်ကို နာယူရသော ကုသိုလ်ကံ စေတနာကြောင့် ဒကာကြီး၊ ဒကာမကြီးများအားလုံး မိမိတို့၏ စိတ်ကို ပိုင်းခြားသိမြင်နိုင်သော ဉာဏ်ပညာများ ရရှိကြပါစေ၊ ခန္ဓာငါးပါး၏ ဖြစ်ပျက်ကို မြင်၍ အနတ္တသဘောကို မျက်မှောက်ပြုနိုင်ကြပါစေ၊ စိတ်၏ ငြိမ်းချမ်းမှုမှသည် နိဗ္ဗာန်၏ ငြိမ်းချမ်းမှုသို့ မျက်မှောက်ပြုနိုင်ကြပါစေလို့ ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သရင်း ယနေ့ တရားဒေသနာကို နိဂုံးချုပ်အပ်ပါတယ်။
ဤသို့ ပြုရ မြတ်ပုညကြောင့်၊ အနန္တစကြာဝဠာ၊ အနန္တသတ္တဝါတို့၊ ဘေးရန်ခပ်သိမ်း ငြိမ်းကြပါစေ၊ ဒေါသခပ်သိမ်း ငြိမ်းကြပါစေ၊ ဆင်းရဲခပ်သိမ်း ငြိမ်းကြပါစေ၊ နှလုံးစိတ်ဝမ်း အေးချမ်းကြပါစေ။ မိဘဘိုးဘွား၊ ဆရာသမားများနှင့်တကွ ခုနစ်ရက်သားသမီး အပေါင်းတို့အား အမျှ အမျှ အမျှ ပေးဝေပါကုန်၏။ အမျှရ၍ သာဓုခေါ်ဆိုနိုင်ကြပါစေကုန်သတည်း။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဌတု
ဗုဒ္ဓသာသနံ_မြတ်စွာဘုရား၏ အဆုံးအမ သာသနာတော်သည်
စိရံ_ကြာမြင့်စွာသော ကာလပတ်လုံး
တိဌတု_တည်ပါစေသတည်း။
သာဓု... သာဓု... သာဓု။
ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက
The Office Of Siridantamahapalaka
နေ့စွဲ - ၂၀၂၂ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၁၀ ရက်
