သာသနာတော်နှစ် ၂၅၆၆ ခုနှစ်၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၄ ခုနှစ်၊ နယုန်လဆန်း ၃ ရက်၊ ခရစ်နှစ် ၂၀၂၂ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၁ ရက်။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
အနန္တောအနန္တငါးပါးကို အာရုံပြု၍ ညီညာဖြဖြ ကန်တော့ကြပါစို့။
နမော ဗုဒ္ဓဿ - သစ္စာလေးပါး မြတ်တရားကို ပိုင်းခြားထင်ထင် သိမြင် တော်မူသော ရှင်တော် မြတ်စွာဘုရားသခင် ကိုယ်တော်မြတ်ကြီးအား နမော - ရည်ညွှတ် သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာ မြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင် ဘုရား။
နမော ဓမ္မဿ - မဂ်လေးတန်၊ ဖိုလ်လေးတန်၊ နိဗ္ဗာန် ပရိယတ် ဆယ်ပါးသော တရားတော်မြတ်အား နမော - ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
နမော သံဃဿ - မဂ်၌တည်သော ပုဂ္ဂိုလ်လေးပါး ဖိုလ်၌တည်သော ပုဂ္ဂိုလ်လေးပါး ဤ ရှစ်ပါးသော အရိယာ သံဃာတော်မြတ်အား နမော - ရည်ညွှတ် သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာမြတ်နိုး လက်စုံ မိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
နမော မာတာပိတုဿ - မိဘနှစ်ပါးအား နမော - ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာ မြတ်နိုးလက်စုံ မိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
နမော အာစရိယဿ - ဝိပဿနာ ဉာဏ်မျက်စိနှစ်ကွင်း အလင်းရအောင် သစ္စာလေးပါးတရားတော်နှင့် ကုသပေးတော်မူသော ကျေးဇူးတော်ရှင် မိုးကုတ်ဆရာတော် ဘုရားကြီး နှင့် မုံလယ်ဆရာတော် ဘုရားကြီးအား နမော - ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာ ဖြင့် ပန်ထွာ မြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
ယနေ့ဟာ ၂၀၂၂ ခုနှစ်၊ ဇွန်လရဲ့ ပထမဆုံးနေ့၊ တစ်နည်းအားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံတစ်ဝန်းမှာရှိတဲ့ ကျောင်းသား၊ ကျောင်းသူလေးတွေ ပညာဗဟုသုတ ရှာမှီးဖို့အတွက် စာသင်ကျောင်းတွေဆီ တဖွဲဖွဲ ပြန်လည်ရောက်ရှိလာကြတဲ့ ကျောင်းဖွင့်ရက် မြတ်နိုးဖွယ်ရာ နေ့တစ်နေ့ပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ အဲဒီလို ထူးခြားတဲ့ နေ့ရက်မှာ ဦးဇင်းတို့ သူတော်ကောင်းများအတွက် "ပညာသင်ကြားခြင်းနှင့် သုတေသနအစ" ဆိုတဲ့ ခေါင်းစဉ်နဲ့ ပညာဉာဏ် အလင်းပွင့်စေမယ့် တရားတော်ကို ဟောကြားပေးသွားမှာ ဖြစ်ပါတယ်။ အထူးသဖြင့် ဒီကနေ့ခေတ်မှာ အင်မတန် ခေတ်စားနေတဲ့ Epistemology လို့ခေါ်တဲ့ အသိဗေဒ၊ တစ်နည်းအားဖြင့် "ငါတို့ ဘာကို သိသလဲ၊ ဘယ်လို သိသလဲ၊ သိတဲ့အရာကရော မှန်ကန်ရဲ့လား" ဆိုတဲ့ စူးစမ်းမှုတွေကို ပိဋကတ်တော်လာ သုတသုတ်ကို အခြေခံပြီး ဆင်ခြင်ကြည့်ကြရအောင်။
ဒီနေရာမှာ ဒကာကြီးတစ်ယောက်က စဉ်းစားမိလိမ့်မယ်၊ "ဦးဇင်းဘုရား... ကျောင်းသားလေးတွေ စာသင်တာကတော့ သိပါပြီ၊ သုတေသနဆိုတာက ပညာရှင်တွေနဲ့ပဲ ဆိုင်တာ မဟုတ်ဘူးလား" လို့ မေးစရာ ရှိပါတယ်။ အေး... အဲဒီလို မဟုတ်ဘူး ဒကာကြီးရဲ့။ သုတေသနဆိုတာ အမှန်တရားကို ရှာဖွေတဲ့ ခရီးစဉ်ပဲ။ ကျောင်းသားလေးတစ်ယောက်က စာအုပ်ထဲက စာကို ဖတ်ပြီး "ဒါဘာကြောင့် ဒီလိုဖြစ်တာလဲ" လို့ တွေးလိုက်တဲ့ အချိန်မှာတင် သုတေသနအစ ပျိုးလိုက်တာပါပဲ။ မြတ်စွာဘုရားရှင်က အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်၊ စတုက္ကနိပါတ်၊ သုတသုတ် (မြန်မာပြန် ဆဋ္ဌသံဂါယနာမူ၊ စာမျက်နှာ ၆) မှာ ပညာသင်ကြားသူတွေ၊ အမှန်တရား ရှာဖွေသူတွေအတွက် အင်မတန် အနှစ်သာရရှိတဲ့ အဆုံးအမကို ပေးတော်မူခဲ့ပါတယ်။ အဲဒီသုတ်မှာ မြတ်စွာဘုရားက "ဗဟုဿုတ" လို့ခေါ်တဲ့ အကြားအမြင်များတဲ့ ပုဂ္ဂိုလ် လေးမျိုးအကြောင်းကို ရှင်းပြထားပါတယ်။
ပါဠိတော်မှာ "ဗဟုဿုတာ ဓမ္မဓရာ" လို့ မိန့်ကြားထားတာ ရှိပါတယ်။ ဒီစကားလုံးလေးကို ဦးဇင်းတို့ တစ်လုံးချင်း အနက်ဖွင့်ပြီး (Word-by-word Analysis) ဆင်ခြင်ကြည့်ရအောင်။ "ဗဟု" ဆိုတာက များစွာသော၊ "ဿုတ" ဆိုတာက ကြားနာဖူးသော၊ သင်ယူဖူးသော အသိပညာတွေကို ဆိုလိုတာပါ။ "ဓမ္မ" ဆိုတာက မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတဲ့ တရားတော်တွေ၊ အမှန်တရား နိယာမတွေကို ဆိုလိုပြီး၊ "ဓရာ" ဆိုတာကတော့ ဆောင်ထားခြင်း၊ ရင်ထဲမှာ ကိန်းဝပ်နေခြင်းကို ဆိုလိုပါတယ်။ ဒါကြောင့် ဗဟုဿုတဆိုတာ စာအုပ်ထဲမှာ ရှိတာကို ပြောတာမဟုတ်ဘဲ ကိုယ့်ရဲ့ နှလုံးသားထဲမှာ အသိပညာအဖြစ် ကိန်းဝပ်ပြီးသား ဖြစ်နေတာကို ဆိုလိုတာပါ။ အသိဗေဒ (Epistemology) အရ ကြည့်ရင် ဒါဟာ "Acquired Knowledge" လို့ခေါ်တဲ့ ကိုယ်တိုင် ပိုင်ဆိုင်သွားတဲ့ အသိပညာပဲ ဖြစ်ပါတယ်။
အေး... ဒီနေရာမှာ မြတ်စွာဘုရားက အကြားအမြင် နည်းသော်လည်း တရားကို သိတဲ့သူ၊ အကြားအမြင် များသော်လည်း တရားကို မကျင့်တဲ့သူ စသဖြင့် အမျိုးမျိုး ခွဲပြထားပါတယ်။ ဦးဇင်းတို့ အနေနဲ့ကတော့ "အကြားအမြင်လည်း များရမယ်၊ တရားကိုလည်း လက်တွေ့ကျင့်သုံးပြီး သိရမယ်" ဆိုတဲ့ အပိုင်းကို ဦးတည်ရမှာပါ။ ဒီကနေ့ခေတ် IT လောကက ဥပမာတစ်ခုနဲ့ နှိုင်းယှဉ်ပြရရင် Data (အချက်အလက်) တွေ အများကြီး ရှိနေရုံနဲ့ မလုံလောက်ပါဘူး။ အဲဒီ Data တွေကို Analyze လုပ်ပြီး Information (သတင်းအချက်အလက်) ဖြစ်အောင် လုပ်ရမယ်၊ အဲဒီကမှတစ်ဆင့် Insight (အတွင်းသိ) တွေ ရလာမှသာလျှင် သုတေသနရဲ့ ရလဒ်ကောင်းကို ရမှာ ဖြစ်ပါတယ်။ မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတဲ့ "သုတ" ဆိုတာဟာ ဒီကနေ့ခေတ်က Information တွေကို စုဆောင်းတာထက် ပိုပြီး နက်နဲတဲ့ "Wisdom" ဆီကို ဦးတည်တဲ့ သင်ယူမှုမျိုး ဖြစ်ပါတယ်။
ဒီနေရာမှာ ဦးဇင်းတို့ သွာဂတ ဓာတ်တော်ပြတိုက်ရဲ့ Case-E152 ဖြစ်စဉ်လေးတစ်ခုကို သာဓကအနေနဲ့ ပြောပြချင်ပါတယ်။ တစ်ခါက လူငယ်သုတေသန ပညာရှင်တစ်ယောက် ဦးဇင်းတို့ဆီကို ရောက်လာပါတယ်။ သူက ရှေးဟောင်း ဓာတ်တော်တွေနဲ့ ပတ်သက်ပြီး စာတမ်းတစ်စောင် ရေးချင်တယ်ပေါ့။ ဒါပေမဲ့ သူက အင်တာနက်ပေါ်မှာ တွေ့တဲ့ သတင်းတွေ၊ တစ်ဆင့်စကား ကြားဖူးနားဝတွေကိုပဲ အခြေခံပြီး ရေးထားတာပါ။ အဲဒါနဲ့ ဦးဇင်းက သူ့ကို ပြောပြရတယ်၊ "ဒကာလေး... သုတေသနဆိုတာ အကြားအမြင် ဗဟုသုတ (Suta) ရှိရုံနဲ့ မပြီးဘူး၊ အဲဒီအသိတွေဟာ ခိုင်လုံတဲ့ အရင်းအမြစ်က လာရဲ့လားဆိုတာကို Primary Source တွေနဲ့ တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးရတယ်" လို့ လမ်းညွှန်ခဲ့ပါတယ်။
အဲဒီမှာ ဦးဇင်းတို့ သွာဂတရဲ့ Template T145 (Learning & Inquiry Assessment) ကို အသုံးပြုပြီး သူ့ရဲ့ အချက်အလက်တွေကို စိစစ်ခဲ့ပါတယ်။ ဒီ Template ဟာ အသိပညာတစ်ခုကို ဘယ်လို စူးစမ်းရမလဲဆိုတဲ့ Standard Operating Procedure (SOP) တစ်ခုပါပဲ။ ဥပမာ - ဒီအချက်အလက်က ဘယ်ကလာတာလဲ၊ သက်သေအထောက်အထား (Evidence) ရှိရဲ့လား၊ ပညာရှင်တွေ လက်ခံထားတာမျိုး (Peer Review) ရှိသလား ဆိုတာတွေကို စနစ်တကျ စစ်ဆေးတာပါ။ ဒါဟာ မြတ်စွာဘုရားရှင် ကာလာမသုတ်မှာ ဟောကြားခဲ့တဲ့ "စူးစမ်းဆင်ခြင်ခြင်း" ဆိုတဲ့ နည်းလမ်းကို ခေတ်သစ် စီမံခန့်ခွဲမှုပုံစံနဲ့ အကောင်အထည် ဖော်ထားတာပဲ ဖြစ်ပါတယ်။
ဒီနေရာမှာ ဒကာမကြီးတစ်ယောက်က မေးဦးမယ်၊ "ဦးဇင်းဘုရား... အခုလို ကျောင်းဖွင့်ချိန်မှာ ကလေးတွေကို ဘယ်လို စာသင်ပေးရင် အကောင်းဆုံး ဖြစ်မလဲ" တဲ့။ အေး... အဲဒါနဲ့ ပတ်သက်လို့ ဦးဇင်းတို့ သွာဂတရဲ့ Policy 1, Article 1.4 မှာ ဖော်ပြထားတဲ့ "Identity and Ethical Inquiry" ဆိုတဲ့ မူဝါဒကို သတိပြုသင့်ပါတယ်။ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ Identity (ကိုယ်ပိုင်လက္ခဏာ) ဆိုတာဟာ ခိုင်လုံတဲ့ အသိပညာအပေါ်မှာပဲ တည်ဆောက်ရမှာပါ။ ကလေးတွေကို စာသင်ပေးတဲ့အခါမှာ အလွတ်ကျက်တာထက် "စဉ်းစားပုံ စဉ်းစားနည်း" ကို သင်ပေးဖို့ လိုပါတယ်။ မြတ်စွာဘုရားက သုတသုတ်မှာ မိန့်ကြားခဲ့တဲ့ "ပညာဝန္တော" ဆိုတဲ့ စကားရပ်ဟာ အကြောင်းနဲ့ အကျိုးကို ခွဲခြားသိမြင်တဲ့ ဉာဏ်ရှိသူကို ဆိုလိုတာပါ။ ကလေးတစ်ယောက်ဟာ အချက်အလက်တွေကို သိနေရုံတင် မဟုတ်ဘဲ အဲဒီအချက်အလက်တွေရဲ့ နောက်ကွယ်က "အမှန်တရား" ကို ရှာဖွေလိုတဲ့ စိတ်ဆန္ဒ (Inquiry Mindset) ရှိလာအောင် ပြိုးထောင်ပေးရပါမယ်။
သိပ္ပံနည်းကျ ကြည့်ရင်လည်း Epistemology မှာ "Knowledge is justified true belief" လို့ ဆိုကြပါတယ်။ တစ်ခုခုကို သိတယ်လို့ ပြောနိုင်ဖို့အတွက် ခိုင်လုံတဲ့ အကြောင်းပြချက် (Justification) ရှိရမယ်၊ အဲဒီအရာက တကယ်လည်း မှန်ကန်ရမယ် (Truth)၊ ပြီးတော့ ကိုယ်တိုင်ကလည်း အဲဒါကို လက်ခံယုံကြည်ရမယ် (Belief)။ မြတ်စွာဘုရားရှင်ကတော့ ဒီထက်ပိုပြီး နက်နဲတဲ့ "ပရိညေယျ" (ပိုင်းခြားသိခြင်း) အဆင့်အထိ သွားဖို့ ညွှန်းဆိုခဲ့တာပါ။ ဦးဇင်းတို့ ပြတိုက်မှာ ဓာတ်တော်တွေကို ထိန်းသိမ်းတဲ့အခါမှာလည်း ဒီအတိုင်းပါပဲ။ ဓာတ်တော်တစ်ဆူရဲ့ သမိုင်းကြောင်းကို လေ့လာရင် အစဉ်အဆက် ပြောလာတဲ့ ပုံပြင်တွေကိုပဲ မယုံဘဲ၊ ကျောက်စာအထောက်အထား၊ ရှေးဟောင်းသုတေသန တွေ့ရှိချက်တွေနဲ့ တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးပြီးမှသာ Custodianship လို့ခေါ်တဲ့ ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်မှု တာဝန်ကို ယူရတာပါ။ ဒါဟာ Policy 1 ရဲ့ အနှစ်သာရပါပဲ။
ဒါကြောင့် ဒီကနေ့ ကျောင်းဖွင့်ရက်မှာ ဦးဇင်းတို့ သူတော်ကောင်းတွေ အနေနဲ့ ကိုယ့်ရဲ့ သားသမီးတွေကို စာအုပ်ထဲက ပညာရပ်တွေတင် မကဘဲ အမှန်တရားကို စူးစမ်းတတ်တဲ့ "သုတေသန စိတ်ဓာတ်" လေးတွေ သွင်းပေးကြပါ။ အကြားအမြင် ဗဟုသုတကို ရှာမှီးတဲ့နေရာမှာလည်း Social Media က တက်လာသမျှကို အဟုတ်မမှတ်ဘဲ "ဒါဟာ သုတသုတ်လာ ဗဟုဿုတနဲ့ ကိုက်ညီရဲ့လား" လို့ အမြဲတမ်း ဆင်ခြင်ကြပါ။ "သုတ" ဆိုတာဟာ နားက ကြားလိုက်တာကိုတင် ပြောတာမဟုတ်ဘဲ ဉာဏ်မျက်စိနဲ့ မြင်အောင်ကြည့်တာကို ဆိုလိုတာပါ။
အေး... အနှစ်ချုပ်လိုက်ရင် ပညာသင်ကြားခြင်းရဲ့ အစဟာ စူးစမ်းလိုစိတ် ဖြစ်ပြီး၊ သုတေသနရဲ့ အဆုံးသတ်ဟာ အမှန်တရားကို တွေ့ရှိခြင်းပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူတဲ့ သုတသုတ်အတိုင်း "ဗဟုဿုတာ ဓမ္မဓရာ" ဆိုတဲ့အတိုင်း အကြားအမြင်လည်း များကြပါစေ၊ အမှန်တရားကိုလည်း နှလုံးသားထဲမှာ ဆောင်ထားနိုင်ကြပါစေ။ ဒါမှသာလျှင် ဦးဇင်းတို့ရဲ့ ဘဝဟာ အသိဗေဒအရရော၊ ဓမ္မအရရော ပြည့်စုံတဲ့ ဘဝတွေ ဖြစ်လာမှာပါ။
ယနေ့ ဟောကြားအပ်သော "ပညာသင်ကြားခြင်းနှင့် သုတေသနအစ" တရားတော်ကို နာယူရသော ကုသိုလ်ကံ စေတနာကြောင့် ဒကာကြီး၊ ဒကာမကြီးများနှင့်တကွ ကျောင်းသား၊ ကျောင်းသူလေးများအားလုံး ပညာဉာဏ် အလင်းပွင့်ကြပါစေ၊ အမှားအမှန်ကို ခွဲခြားသိမြင်နိုင်သော သူတော်ကောင်းများ ဖြစ်ကြပါစေ၊ သာသနာတော်နှင့် တိုင်းပြည်အတွက် အားကိုးထိုက်သော ပညာရှင်များ ဖြစ်ကြပါစေလို့ ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သရင်း ယနေ့ တရားဒေသနာကို နိဂုံးချုပ်အပ်ပါတယ်။
ဤသို့ ပြုရ မြတ်ပုညကြောင့်၊ အနန္တစကြာဝဠာ၊ အနန္တသတ္တဝါတို့၊ ဘေးရန်ခပ်သိမ်း ငြိမ်းကြပါစေ၊ ဒေါသခပ်သိမ်း ငြိမ်းကြပါစေ၊ ဆင်းရဲခပ်သိမ်း ငြိမ်းကြပါစေ၊ နှလုံးစိတ်ဝမ်း အေးချမ်းကြပါစေ။ မိဘဘိုးဘွား၊ ဆရာသမားများနှင့်တကွ ခုနစ်ရက်သားသမီး အပေါင်းတို့အား အမျှ အမျှ အမျှ ပေးဝေပါကုန်၏။ အမျှရ၍ သာဓုခေါ်ဆိုနိုင်ကြပါစေကုန်သတည်း။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဌတု
ဗုဒ္ဓသာသနံ_မြတ်စွာဘုရား၏ အဆုံးအမ သာသနာတော်သည်
စိရံ_ကြာမြင့်စွာသော ကာလပတ်လုံး
တိဌတု_တည်ပါစေသတည်း။
သာဓု... သာဓု... သာဓု။
ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက
The Office Of Siridantamahapalaka
နေ့စွဲ - ၂၀၂၂ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၁ ရက်
