"နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ" (၃) ကြိမ်။
အနန္တောအနန္တငါးပါးကို အာရုံပြု၍ ညီညာဖြဖြ ကန်တော့ကြပါစို့။
"နမော ဗုဒ္ဓဿ၊ နမော ဓမ္မဿ၊ နမော သံဃဿ၊ နမော မာတာပိတုဿ၊ နမော အာစရိယဿ"။
ဗုဒ္ဓဿ - သစ္စာလေးပါး မြတ်တရားကို ပိုင်းခြားထင်ထင် သိမြင်တော်မူသော ရှင်တော်မြတ်စွာဘုရားသခင် ကိုယ်တော်မြတ်ကြီးအား၊ နမော - ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
ဓမ္မဿ - မဂ်လေးတန်၊ ဖိုလ်လေးတန်၊ နိဗ္ဗာန် ပရိယတ် ဆယ်ပါးသော တရားတော်မြတ်အား၊ နမော - ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
သံဃဿ - မဂ်၌တည်သော ပုဂ္ဂိုလ်လေးပါး ဖိုလ်၌တည်သော ပုဂ္ဂိုလ်လေးပါး ဤ ရှစ်ပါးသော အရိယာ သံဃာတော်မြတ်အား၊ နမော - ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
မာတာပိတုဿ - မိဘနှစ်ပါးအား၊ နမော - ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာမြတ်နိုးလက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
အာစရိယဿ - ဝိပဿနာ ဉာဏ်မျက်စိနှစ်ကွင်း အလင်းရအောင် သစ္စာလေးပါးတရားတော်နှင့် ကုသပေးတော်မူသော ကျေးဇူးတော်ရှင် မိုးကုတ်ဆရာတော်ဘုရားကြီး နှင့် မုံလယ်ဆရာတော်ဘုရားကြီးအား၊ နမော - ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
ယနေ့ သာသနာတော်နှစ် ၂၅၆၆ ခု၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၄ ခု၊ သီတင်းကျွတ်လဆန်း (၇) ရက်၊ ၂၀၂၂ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ (၁) ရက်နေ့။ ဒီနေ့ဟာ အောက်တိုဘာလရဲ့ ပထမဆုံးရက်ဖြစ်သလို၊ ဦးဇင်းတို့ သွာဂတအဖွဲ့သားတွေ သတ်မှတ်ထားတဲ့ "အလင်းတိုင်များ၏ အောင်ပွဲ (The Triumph of Light)" ဆိုတဲ့ ခေါင်းစဉ်ကြီးအောက်က ပထမဆုံး ခြေလှမ်းလည်း ဖြစ်ပါတယ်။ သီတင်းကျွတ်လဆိုတာ မြန်မာတို့ရဲ့ ယဉ်ကျေးမှုအရ ဆီမီးရောင်စုံထွန်းညှိပြီး မြတ်စွာဘုရားရှင် တာဝတိံသာကနေ ဆင်းသက်လာတာကို ကြိုဆိုပူဇော်တဲ့လ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ ပြင်ပက ဆီမီးအလင်းရောင်ထက် ပိုတောက်ပ၊ ပိုအရေးကြီးတာကတော့ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ နှလုံးသားထဲက "ပညာ" ဆိုတဲ့ အသိဉာဏ်အလင်းရောင်ပါပဲ။ ဒါကြောင့် ဒီနေ့ ပထမဆုံးရက်မှာ "အသိဉာဏ်အလင်းနှင့် အဝိဇ္ဇာကိုခွင်းခြင်း" (Cognitive Illumination and Breaking Through Ignorance) ဆိုတဲ့ ခေါင်းစဉ်နဲ့ ဆွေးနွေးသွားပါမယ်။
ဒီနေရာမှာ ဒကာကြီး၊ ဒကာမကြီးတို့ စဉ်းစားစရာ ရှိတာက "အလင်း" ဆိုတာ ဘာလဲ၊ "အမှောင်" ဆိုတာ ဘာလဲ။ လောကမှာ နေမင်းကြီး ဝင်သွားရင် မှောင်တယ်၊ မီးပျက်ရင် မှောင်တယ်။ ဒါပေမဲ့ ဓမ္မနယ်ပယ်မှာကျတော့ နေထွက်နေပေမယ့် မှောင်နေတဲ့သူတွေ အများကြီးပဲ။ ဘာလို့လဲဆိုတော့ အမှန်တရားကို မသိမမြင်နိုင်တဲ့ "အဝိဇ္ဇာ" ဆိုတဲ့ အမှောင်ဖုံးလွှမ်းနေလို့ပါပဲ။ ဒီအဝိဇ္ဇာကို ခွင်းနိုင်ဖို့အတွက် ဦးဇင်းတို့ ဘုရားရှင် ဟောကြားခဲ့တဲ့ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်လာ "ပညာသုတ်" (Paññā Sutta) ကို အခြေခံပြီး ခေတ်သစ် သိပ္ပံပညာဖြစ်တဲ့ Cognitive Science (သိမှုဆိုင်ရာ သိပ္ပံ) ရှုထောင့်ကနေ နှိုင်းယှဉ်လေ့လာကြည့်ကြရအောင်။
ပထမဦးဆုံး ပါဠိတော် အကိုးအကားကို ကြည့်ကြစို့။ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်၊ စတုက္ကနိပါတ်၊ ပညာသုတ်မှာ မြတ်စွာဘုရားရှင်က ပညာကြီးထွားကြောင်း တရားတွေကို ဟောကြားထားပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ ဒီနေ့ ဦးဇင်း အဓိက ထုတ်နုတ်ပြချင်တာကတော့ ပညာနဲ့ အဝိဇ္ဇာရဲ့ သဘောသဘာဝကို ရှင်းပြထားတဲ့ အဘိဓမ္မာပိုင်းဆိုင်ရာ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်လေး တစ်ခုပါ။
"အဝိဇ္ဇာနိဝရဏာနံ၊ သတ္တာနံ ဟီနကမ္မုနာ။
ပညာလောကော ပဒိဿတိ၊ မောဟတမံ ဝိနောဒယံ။"
ဒီဂါထာလေးရဲ့ အနက်ကို တစ်လုံးချင်း စေ့စေ့စပ်စပ် လေ့လာကြည့်ရအောင်။
အဝိဇ္ဇာနိဝရဏာနံ = သစ္စာလေးပါး အမှန်တရားကို မသိမမြင်နိုင်အောင် ပိတ်ပင်တားဆီးတတ်သော အဝိဇ္ဇာတည်းဟူသော အမှောင်ထုဖြင့် ပိတ်ဖုံးနေကြကုန်သော။
သတ္တာနံ = သတ္တဝါတို့အား။
ဟီနကမ္မုနာ = ယုတ်ညံ့သော အကုသိုလ်ကံကြောင့် (အမိုက်မှောင်ထဲ၌ ကျရောက်နေရကုန်၏)။
ပညာလောကော = ဝိပဿနာပညာ၊ မဂ်ပညာတည်းဟူသော အသိဉာဏ်အလင်းရောင်သည်။
မောဟတမံ = တွေဝေမိုက်မဲခြင်းတည်းဟူသော မောဟအမိုက်မှောင်ကို။
ဝိနောဒယံ = ပယ်ဖျောက် ဖျက်ဆီးတတ်သည်ဖြစ်၍။
ပဒိဿတိ = ထင်ရှားစွာ ဖြစ်ပေါ်လာပေ၏။
ဆိုလိုရင်းကတော့ အဝိဇ္ဇာဆိုတာ မျက်စိကို ပိတ်ထားတဲ့ အဝတ်စည်းတစ်ခုလိုပါပဲ။ ကိုယ့်ရှေ့မှာ ရွှေအိုးကြီး ရှိနေတာတောင် အဝိဇ္ဇာပိတ်နေရင် အဲဒီရွှေအိုးကို မြွေအိုးလို့ ထင်ကောင်းထင်မယ်။ ပညာဆိုတာကတော့ အဲဒီအဝတ်စည်းကို ဖယ်လိုက်ပြီး "ဪ... ဒါ ရွှေအိုးပါလား" လို့ ရှင်းရှင်းလင်းလင်း မြင်လိုက်ရတဲ့ "Cognitive Illumination" (သိမှုဆိုင်ရာ ထွန်းလင်းခြင်း) ပဲ ဖြစ်ပါတယ်။
အဲဒီတော့ ဒီပါဠိတော်လာ သဘောတရားကို ခေတ်သစ် Cognitive Science (သိမှုဆိုင်ရာ သိပ္ပံ) နဲ့ နှိုင်းယှဉ်ကြည့်ရင် ပိုပြီး စိတ်ဝင်စားစရာ ကောင်းပါတယ်။ သိပ္ပံပညာမှာ "Cognitive Bias" (သိမှုဆိုင်ရာ လွဲမှားခြင်း) ဆိုတာ ရှိတယ်။ လူတွေရဲ့ ဦးနှောက်ဟာ အချက်အလက်တွေကို အကုန်လုံး မယူဘဲ ကိုယ်ကြိုက်တာ၊ ကိုယ်ယုံတာကိုပဲ ရွေးယူတတ်တဲ့ သဘာဝရှိတယ်။ ဥပမာ - "Confirmation Bias" ပေါ့။ ဒါဟာ အဝိဇ္ဇာရဲ့ သဘောပဲ။ အမှန်တရားကို အမှန်အတိုင်း မမြင်ဘဲ ကိုယ့်အတ္တ၊ ကိုယ့်အစွဲ (Schema) တွေနဲ့ ကြည့်တာ။
ဆန့်ကျင်ဘက်အနေနဲ့ "Cognitive Illumination" ဆိုတာ ရှိတယ်။ ဒါက ပြဿနာတစ်ခုကို စဉ်းစားရင်း ရုတ်တရက် "Aha! Moment" (ဟာ... သိပြီ) ဆိုပြီး အဖြေပေါ်လာတဲ့ အခြေအနေမျိုးပါ။ ဦးနှောက်ရဲ့ Neural Pathway တွေက အရင်က မဆက်စပ်ဖူးတဲ့ အချက်အလက်တွေကို ရုတ်တရက် ချိတ်ဆက်လိုက်တဲ့အခါ (Restructuring) ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့ အလင်းရောင်ပေါ့။ ဓမ္မနယ်ပယ်မှာတော့ ဒါကို "ဉာဏ်အလင်းပွင့်ခြင်း" လို့ ခေါ်ပါတယ်။ သာမန်အားဖြင့် မမြင်နိုင်တဲ့ အကြောင်းအကျိုး ဆက်စပ်မှု (Paticcasamuppada) ကို ပညာမျက်စိနဲ့ ထိုးထွင်းသိမြင်လိုက်တာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဒီသဘောတရားကို လက်တွေ့လုပ်ငန်းခွင်မှာ ဘယ်လိုအသုံးချမလဲဆိုတာ ဦးဇင်းတို့ သွာဂတပြတိုက်ရဲ့ အတွေ့အကြုံ Case-P274 နဲ့ ယှဉ်ပြီး ပြောပြချင်ပါတယ်။ တကယ်တော့ Case-P274 ဆိုတာ "The Mislabeled Relic Incident" (အမည်မှားတပ်ခံရသော ဓာတ်တော် ဖြစ်စဉ်) ပါ။
ဖြစ်စဉ်က ဒီလို - တစ်ခါတုန်းက ဒကာတစ်ယောက်က ဓာတ်တော်အိုးတစ်လုံး လာလှူတယ်။ သူက "ဒါ ရှင်သာရိပုတ္တရာရဲ့ ဓာတ်တော်ပါ" ဆိုပြီး အခိုင်အမာ ပြောတယ်။ ဦးနှောက်ထဲမှာ အဝိဇ္ဇာ (သို့မဟုတ်) Cognitive Bias ဝင်နေတဲ့ ဝန်ထမ်းတစ်ယောက်ကလည်း ဒကာရဲ့ သဒ္ဓါတရားကို အားနာတာရယ်၊ "ပုံစံတူရင် ဟုတ်မှာပါ" ဆိုတဲ့ Heuristics (အလွယ်တွေးနည်း) ကို သုံးလိုက်တာရယ်ကြောင့် ဘာစစ်ဆေးမှုမှ သေချာမလုပ်ဘဲ မှတ်ပုံတင်စာရင်း (Registry) ထဲမှာ "ရှင်သာရိပုတ္တရာ ဓာတ်တော်" လို့ ရေးသွင်းလိုက်မိတယ်။ ဒါဟာ Information Darkness (အချက်အလက် အမှောင်ဖုံးခြင်း) ပါပဲ။
နောက်ပိုင်းမှာ Template T145 (Artifact Verification & Intake Protocol) ကို အသုံးပြုပြီး ပြန်လည်စစ်ဆေးတဲ့အခါမှာတော့ အမှန်တရားက ပေါ်လာတယ်။ T145 ရဲ့ Checklist အရ ဓာတ်တော်ရဲ့ သဏ္ဌာန်၊ အရောင်အဆင်း၊ သမိုင်းကြောင်း အထောက်အထား (Provenance) နဲ့ ဓာတ်ခွဲခန်းရလဒ်တွေကို တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးရပါတယ်။ အဏုကြည့်မှန်ဘီလူး (Microscope) အောက်မှာ ကြည့်လိုက်တဲ့အခါ ဒီဓာတ်တော်ဟာ ရှေးဟောင်း အရိုးဓာတ်တော် မဟုတ်ဘဲ၊ ခေတ်သစ် ဖန်သားကျောက် (Synthetic Crystal) ဖြစ်နေတာကို တွေ့လိုက်ရတယ်။
ဒီနေရာမှာ ဒကာကြီးတို့ သတိပြုရမှာက T145 Template ဟာ "ပညာ" ရဲ့ လက်နက်တစ်ခု ဖြစ်လာတာပါပဲ။ အဝိဇ္ဇာက "ယုံလိုက်ပါ၊ ဟုတ်မှာပါ" လို့ လှည့်စားပေမယ့်၊ ပညာ (Systematic Protocol) ကတော့ "စစ်ဆေးပါ၊ သက်သေပြပါ" လို့ အလင်းဖွင့်ပေးတယ်။ အဲဒီအချိန်မှာ ဝန်ထမ်းဖြစ်သူရဲ့ စိတ်ထဲမှာ ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့ ရှက်ရွံ့မှုနဲ့ အမှန်သိမြင်မှု (Hiri Ottappa & Pañña) ဟာ Cognitive Illumination ပါပဲ။ သူက "ငါ မှားသွားပြီ၊ နောက်တစ်ခါ သဒ္ဓါလွန်ပြီး ပညာမပါရင် အန္တရာယ်ရှိပါလား" ဆိုတာကို ရှင်းရှင်းလင်းလင်း သဘောပေါက်သွားတယ်။
ဒါကြောင့်လည်း ဦးဇင်းတို့ရဲ့ Policy 1, Article 1.4 (Museum Identity & Core Mission) မှာ အတိအလင်း ပြဋ္ဌာန်းထားတာ ရှိတယ်။ "The Museum is not merely a storage of objects, but a center of discernment and ethical stewardship." (ပြတိုက်ဆိုတာ ပစ္စည်းသိုလှောင်ရုံ သက်သက် မဟုတ်ဘဲ၊ ပိုင်းခြားဝေဖန်မှုဉာဏ်နှင့် ကျင့်ဝတ်ဆိုင်ရာ ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်မှု ဗဟိုချက် ဖြစ်ရမည်)။ ဒီ Policy က ဘာကို ဆိုလိုတာလဲဆိုတော့ သွာဂတပြတိုက်ဟာ အမှောင်ထဲမှာ စမ်းတဝါးဝါး လုပ်ဆောင်တဲ့ နေရာမဟုတ်ဘဲ၊ အချက်အလက် (Data)၊ သက်သေအထောက်အထား (Evidence) နဲ့ ဝိနည်းတရား (Vinaya) ဆိုတဲ့ မီးမောင်းကြီးတွေကို ထိုးပြီးမှ ဆုံးဖြတ်ချက်ချရမယ်လို့ ဆိုလိုတာပါ။
ဆက်လက်ပြီး စဉ်းစားစရာ ရှိတာက... ခေတ်သစ်လူငယ်တွေအနေနဲ့ ဒီ "အဝိဇ္ဇာကို ခွင်းခြင်း" ကို ကိုယ့်ဘဝမှာ ဘယ်လိုအသုံးချမလဲ။ ဥပမာ - Social Media ပေါ်မှာ သတင်းတစ်ခု တက်လာတယ်။ "ဟိုလူကြီး ဘာဖြစ်သွားပြီ၊ ဒီဆေးက ဘာရောဂါ ပျောက်တယ်" ဆိုပြီး။ အဲဒီသတင်းကို မြင်မြင်ချင်း Share လိုက်တာဟာ "အဝိဇ္ဇာ" နဲ့ လုပ်ဆောင်ခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။ အချက်အလက် မှန်/မမှန် မသိဘူး၊ ခံစားချက် (Emotion) ရှေ့တန်းတင်ပြီး လုပ်လိုက်တာ။ ဒါကို Cognitive Science မှာ "Emotional Hijacking" (စိတ်ခံစားမှုက ဦးနှောက်ကို ပြန်ပေးဆွဲခြင်း) လို့ ခေါ်တယ်။
အဲဒီအချိန်မှာ "ပညာ" ဆိုတဲ့ အလင်းရောင် ဝင်လာမယ်ဆိုရင် ဘာလုပ်မလဲ။
၁။ Stop (ရပ်လိုက်မယ်): ချက်ချင်း မယုံသေးဘူး။ (သတိ)
၂။ Check (စစ်ဆေးမယ်): Source က ဘယ်ကလဲ၊ တခြားမီဒီယာတွေမှာ ပါသလား။ (ဝိမံသ - စုံစမ်းစစ်ဆေးခြင်း)
၃။ Reflect (ဆင်ခြင်မယ်): ဒီသတင်း Share လိုက်ရင် ဘာအကျိုးရှိမလဲ၊ ဘာအပြစ်ဖြစ်မလဲ။ (ယောနိသောမနသိကာရ)
ဒီလို အဆင့်ဆင့် စဉ်းစားတာဟာ ဦးဇင်းတို့ ပြောနေတဲ့ "အသိဉာဏ်အလင်း" ပါပဲ။ ဘုရားရှင်က "ဧဟိပဿိကော" (လာလှည့် ရှုလှည့် - စမ်းသပ်စစ်ဆေးပြီးမှ ယုံပါ) လို့ ဟောခဲ့တာဟာ ဒီသဘောတရားပါပဲ။ သိပ္ပံပညာရှင်တွေက အခုမှ Critical Thinking (ဝေဖန်ပိုင်းခြား စဉ်းစားခြင်း) လို့ နာမည်တပ်ကြပေမယ့်၊ ဗုဒ္ဓမြတ်စွာက လွန်ခဲ့တဲ့ နှစ်ပေါင်း ၂၅၀၀ ကျော်ကတည်းက "ကာလာမသုတ်" တို့၊ "ပညာသုတ်" တို့မှာ အသေးစိတ် ဟောကြားခဲ့ပြီးသားပါ။
ဒါကြောင့် ဒီနေ့ အောက်တိုဘာလ (၁) ရက်နေ့၊ အလင်းတိုင်များ၏ အောင်ပွဲ အစပြုတဲ့နေ့မှာ ဦးဇင်းတို့အားလုံး ကိုယ့်စိတ်ထဲက အဝိဇ္ဇာအမှောင်ကို ပညာအလင်းနဲ့ ခွင်းနိုင်ကြဖို့ အရေးကြီးပါတယ်။ အဝိဇ္ဇာက "ငါ၊ ငါ့ဥစ္စာ" လို့ စွဲလမ်းစေတယ်။ ပညာက "ဒါဟာ သဘာဝတရား၊ အကြောင်းအကျိုးမျှသာ" (Idappaccayatā) လို့ မြင်စေတယ်။ အဝိဇ္ဇာက ပြဿနာတွေကို ရှုပ်ထွေးအောင် လုပ်တယ်။ ပညာက ရှင်းလင်းအောင် ဖြေရှင်းပေးတယ်။
Template T145 လိုမျိုး Checklists တွေ၊ Policy 1.4 လိုမျိုး လမ်းညွှန်ချက်တွေဟာ ပြင်ပ အထောက်အကူပြု ပစ္စည်း (External Tools) တွေ ဖြစ်ပေမယ့်၊ တကယ့်အလင်းရောင်ကတော့ ဒကာကြီး၊ ဒကာမကြီးတို့ရဲ့ နှလုံးသားထဲမှာ ရှိတဲ့ "သမ္မာဒိဋ္ဌိ" (မှန်ကန်သော အမြင်) ပါပဲ။ မီးပျက်လို့ ဖယောင်းတိုင် ထွန်းရတာ လွယ်ပါတယ်။ စိတ်မိုက်လို့ ပညာဆီမီး ထွန်းရတာကတော့ သတိ၊ ဝီရိယ အများကြီး စိုက်ထုတ်ရပါတယ်။
နိဂုံးချုပ်အနေနဲ့ တိုက်တွန်းချင်တာက... ဒီလ သီတင်းကျွတ်မှာ အိမ်ရှေ့က ဆီမီးခွက်လေးတွေ ထွန်းညှိတဲ့အခါတိုင်း "ငါ့စိတ်ထဲက မသိမှု အဝိဇ္ဇာအမှောင်ကိုလည်း ပညာဆီမီးနဲ့ ပယ်ဖျောက်ပါရစေ" လို့ ဆုတောင်း အဓိဋ္ဌာန်ပြုကြပါ။ ဦးဇင်းတို့ သွာဂတပြတိုက်ကလည်း ဓာတ်တော်များကို ထိန်းသိမ်းရာမှာ သိပ္ပံနည်းကျ စစ်ဆေးမှုတွေ၊ စနစ်ကျတဲ့ မှတ်တမ်းတွေနဲ့ "အမှန်တရားရဲ့ အလင်းရောင်" (Light of Truth) ကို ဆက်လက် ထိန်းသိမ်းသွားပါမယ်လို့ ကတိပြုရင်း...
ယနေ့ ဟောကြားအပ်သော "အသိဉာဏ်အလင်းနှင့် အဝိဇ္ဇာကိုခွင်းခြင်း" တရားတော်ကို နာယူကြရသော သင်သူတော်ကောင်း အပေါင်းတို့သည် မသိမှု အဝိဇ္ဇာ အမှောင်ထုကို ပညာအလင်းဖြင့် ထိုးခွင်းနိုင်ကြပြီး၊ ကောင်းကျိုးလိုအင်ဆန္ဒများ ပြည့်ဝကြပါစေကုန်သတည်း။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု (၃) ကြိမ်။
သာဓု... သာဓု... သာဓု။
ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက
The Office Of Siridantamahapalaka
နေ့စွဲ - ၁၊ အောက်တိုဘာ၊ ၂၀၂၂။
