"နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ" (၃) ကြိမ်။
အနန္တောအနန္တငါးပါးကို အာရုံပြု၍ ညီညာဖြဖြ ကန်တော့ကြပါစို့။
"နမော ဗုဒ္ဓဿ၊ နမော ဓမ္မဿ၊ နမော သံဃဿ၊ နမော မာတာပိတုဿ၊ နမော အာစရိယဿ"။
ဗုဒ္ဓဿ - သစ္စာလေးပါး မြတ်တရားကို ပိုင်းခြားထင်ထင် သိမြင်တော်မူသော ရှင်တော်မြတ်စွာဘုရားသခင် ကိုယ်တော်မြတ်ကြီးအား၊ နမော - ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
ဓမ္မဿ - မဂ်လေးတန်၊ ဖိုလ်လေးတန်၊ နိဗ္ဗာန် ပရိယတ် ဆယ်ပါးသော တရားတော်မြတ်အား၊ နမော - ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
သံဃဿ - မဂ်၌တည်သော ပုဂ္ဂိုလ်လေးပါး ဖိုလ်၌တည်သော ပုဂ္ဂိုလ်လေးပါး ဤ ရှစ်ပါးသော အရိယာ သံဃာတော်မြတ်အား၊ နမော - ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
မာတာပိတုဿ - မိဘနှစ်ပါးအား၊ နမော - ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာမြတ်နိုးလက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
အာစရိယဿ - ဝိပဿနာ ဉာဏ်မျက်စိနှစ်ကွင်း အလင်းရအောင် သစ္စာလေးပါးတရားတော်နှင့် ကုသပေးတော်မူသော ကျေးဇူးတော်ရှင် မိုးကုတ်ဆရာတော်ဘုရားကြီး နှင့် မုံလယ်ဆရာတော်ဘုရားကြီးအား၊ နမော - ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
ယနေ့ သာသနာတော်နှစ် ၂၅၆၆ ခု၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၄ ခု၊ သီတင်းကျွတ်လပြည့်ကျော် (၆) ရက်၊ ၂၀၂၂ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ (၁၅) ရက်နေ့။
ဒီနေ့ဟာ ကမ္ဘာတစ်ဝန်းလုံးမှာ "International Day of Rural Women" (အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ကျေးလက်အမျိုးသမီးများနေ့) အဖြစ် သတ်မှတ်ထားပါတယ်။ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ "အလင်းတိုင်များ၏ အောင်ပွဲ" ခရီးစဉ်မှာ မြို့ပြရဲ့ မီးရောင်စုံတွေအောက်ကနေ ခဏထွက်ပြီး၊ ဖယောင်းတိုင်မီးလေးတွေနဲ့ လင်းနေတဲ့၊ သာသနာ့အခြေခံအုတ်မြစ်ဖြစ်တဲ့ ကျေးလက်ဒေသဆီကို ဓမ္မခရီး ဆန့်ကြည့်ကြရအောင်။ အထူးသဖြင့် ဆွမ်းအိုးတစ်လုံး၊ ရေတစ်ခွက်နဲ့ သံဃာကို ပြုစုနေကြတဲ့ ကျေးလက်က "အမေကြီး၊ အဒေါ်ကြီး" တွေရဲ့ မမြင်နိုင်တဲ့ ကျေးဇူးတရားနဲ့ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှု (Growth) အကြောင်းကို ဆွေးနွေးသွားပါမယ်။
လောကမှာ "ကြီးပွားခြင်း" (Growth) ဆိုတာ ဘာလဲ။ တိုက်ကြီးတာလား၊ ကားကြီးတာလား။ မြတ်စွာဘုရားရှင်ကတော့ စစ်မှန်တဲ့ ကြီးပွားခြင်းဆိုတာ အတွင်းစိတ်ဓာတ်နဲ့ ပတ်သက်တယ်လို့ ဟောကြားခဲ့ပါတယ်။ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်၊ ပဉ္စကနိပါတ်၊ "ဝုဍ္ဎိသုတ်" (Vuddhi Sutta) မှာ အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တစ်ယောက် (အထူးသဖြင့် အမျိုးသမီးများ) ပြည့်စုံရမယ့် ကြီးပွားခြင်း (၅) မျိုးကို ဒီလို ဟောထားပါတယ်။
"သဒ္ဓါယ ဝုဍ္ဎတိ၊ သီလေန ဝုဍ္ဎတိ၊ သုတေန ဝုဍ္ဎတိ၊ စာဂေန ဝုဍ္ဎတိ၊ ပညာယ ဝုဍ္ဎတိ။"
ဒီပါဠိတော်ရဲ့ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို "Rural Sociology" (ကျေးလက်လူမှုဗေဒ) ရှုထောင့်ကနေ ဆက်စပ်လေ့လာကြည့်မယ်။
သဒ္ဓါယ ဝုဍ္ဎတိ = ယုံကြည်မှု 'သဒ္ဓါ' ဖြင့် ကြီးပွား၏။ (Cultural Resilience - ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုကို ထိန်းသိမ်းနိုင်စွမ်း)။
သီလေန ဝုဍ္ဎတိ = ကိုယ်ကျင့် 'သီလ' ဖြင့် ကြီးပွား၏။ (Social Order - ရပ်ရွာအေးချမ်းသာယာရေး)။
သုတေန ဝုဍ္ဎတိ = အကြားအမြင် 'သုတ' ဖြင့် ကြီးပွား၏။ (Indigenous Knowledge - ဒေသန္တရ ဗဟုသုတ)။
စာဂေန ဝုဍ္ဎတိ = ပေးကမ်းစွန့်ကြဲမှု 'စာဂ' ဖြင့် ကြီးပွား၏။ (Food Security & Sharing - အစာရေစာ မျှဝေထောက်ပံ့မှု)။
ပညာယ ဝုဍ္ဎတိ = အကြောင်းအကျိုးသိ 'ပညာ' ဖြင့် ကြီးပွား၏။ (Resource Management - သဘာဝသယံဇာတ စီမံခန့်ခွဲမှု)။
ခေတ်သစ် ကျေးလက်လူမှုဗေဒမှာ အမျိုးသမီးတွေကို "The Backbone of Rural Economy" (ကျေးလက်စီးပွားရေး၏ ကျောရိုးမဏ္ဍိုင်) လို့ တင်စားကြတယ်။ သူတို့ဟာ စိုက်ပျိုးရေးလုပ်ငန်းခွင်မှာ လုပ်အားရဲ့ ၄၃% ကျော်ကို ပါဝင်နေရုံမက၊ မိသားစုရဲ့ ကျန်းမာရေး၊ ပညာရေးနဲ့ လူမှုရေးကိစ္စတွေမှာပါ အဓိက စီမံခန့်ခွဲသူတွေ ဖြစ်ကြတယ်။ ဒါပေမဲ့ ဝမ်းနည်းစရာကောင်းတာက သူတို့ရဲ့ လုပ်အားကို "Unpaid Care Work" (အခကြေးငွေမဲ့ စောင့်ရှောက်မှုလုပ်အား) အဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး တန်ဖိုးထားခံရမှု နည်းပါးနေဆဲပါပဲ။
ဒီသဘောတရားကို ပိုပြီး ထင်ရှားစေဖို့အတွက် ဦးဇင်းတို့ သွာဂတပြတိုက်ရဲ့ နယ်လှည့်အစီအစဉ်မှာ ကြုံခဲ့ရတဲ့ Case-R288 (The Seed Keeper) အကြောင်း ပြောပြချင်ပါတယ်။
လွန်ခဲ့တဲ့ နှစ်အနည်းငယ်က ဦးဇင်းတို့အဖွဲ့ဟာ ဓာတ်တော်ပူဇော်ပွဲအတွက် ဝေးလံတဲ့ ရွာလေးတစ်ရွာကို ရောက်သွားတယ်။ အဲဒီမှာ "ဒေါ်ဖြူ" လို့ခေါ်တဲ့ အသက် (၆၀) ကျော် အဘွားတစ်ယောက် ရှိတယ်။ သူက ကျောင်းကို ဆွမ်းချိုင့်ပို့နေကျပေါ့။ တနေ့တော့ ဦးဇင်းတို့ ပြတိုက်အတွက် အမှတ်တရ ပစ္စည်းတစ်ခု လာလှူတယ်။ သူလှူတာက ရွှေမဟုတ်၊ ငွေမဟုတ်ဘဲ "မျိုးစပါးအိုး" လေး တစ်လုံး။
မြို့ကပါလာတဲ့ ဝန်ထမ်းလူငယ်လေးတွေက မျက်နှာပျက်သွားတယ်။ "အဘွားရယ်... ဓာတ်တော်တိုက်မှာ ထားဖို့ဆိုတာ ရွှေငွေကျောက်သံပတ္တမြားမှ တင့်တယ်မှာပေါ့၊ ဒီစပါးအိုးကြီးက ဘယ်လိုလုပ် အဆင်ပြေမှာလဲ" ဆိုတဲ့သဘော ပြောမိကြတယ်။ သူတို့က "Modern Value" (ခေတ်သစ်တန်ဖိုး - ငွေကြေး) နဲ့ တိုင်းတာလိုက်တာကိုး။
အဲဒီအချိန်မှာ ဦးဇင်းက ဝင်ထိန်းလိုက်ရတယ်။ ဒေါ်ဖြူကို မေးကြည့်တယ်။ "ဒေါ်ဒေါ်... ဒီစပါးမျိုးက ဘာထူးခြားလို့လဲ။"
ဒေါ်ဖြူက ပြုံးပြီး ဖြေတယ်။ "ဦးဇင်းဘုရား... ဒီစပါးမျိုးက တပည့်တော်တို့ ဘိုးဘွားပိုင် 'ရွှေဝါထွန်း' မျိုးစစ်စစ်ပါ။ အခုခေတ် ဓာတ်မြေဩဇာသုံးမှ သီးတဲ့ စပါးတွေနဲ့ မတူဘူး၊ ရေငတ်ခံတယ်၊ ပိုးမွှားဒဏ်ခံနိုင်တယ်။ တကယ်လို့ မိုးခေါင်လို့ တရွာလုံး ငတ်ရင်တောင် ဒီစပါးမျိုးက အသက်ကယ်နိုင်ပါတယ်ဘုရား။ ဒါ တပည့်တော်ရဲ့ အဖိုးတန်ဆုံး အမွေမို့ ဓာတ်တော်တိုက်မှာ သိမ်းပေးပါဘုရား။"
အဲဒီတော့မှ ဦးဇင်းတို့ သဘောပေါက်လိုက်တယ်။ ဒေါ်ဖြူဟာ သာမန် လယ်သူမကြီး မဟုတ်ဘူး။ သူဟာ "Indigenous Knowledge Holder" (ဒေသန္တရ ပညာရှင်) တစ်ယောက်ပဲ။ သူလှူလိုက်တာက စပါးစေ့ မဟုတ်ဘူး။ "Food Security" (စားနပ်ရိက္ခာ လုံခြုံမှု) နဲ့ "Genetic Heritage" (မျိုးရိုးဗီဇ အမွေအနှစ်) ကို လှူလိုက်တာ။ ဒါဟာ ပါဠိတော်မှာ ဟောတဲ့ "ပညာယ ဝုဍ္ဎတိ" (ပညာဖြင့် ကြီးပွားခြင်း) အစစ်ပဲ။ စာမတတ်ပေမယ့် သဘာဝတရားရဲ့ လျှို့ဝှက်ချက်ကို သူ နားလည်တယ်။
ဦးဇင်းတို့က Policy 5, Article 5.1 (Community Engagement & Local Heritage) ကို အသုံးပြုပြီး ဆုံးဖြတ်ချက်ချလိုက်တယ်။
"The Museum honors not only material wealth but also the intellectual and spiritual wealth of communities. Local heritage items that signify sustenance and resilience shall be accorded high respect." (ပြတိုက်သည် ရုပ်ဝတ္ထုကြွယ်ဝမှုကိုသာမက၊ လူထု၏ ဉာဏ်ပညာနှင့် စိတ်ဓာတ်ကြွယ်ဝမှုကိုပါ ဂုဏ်ပြုသည်။ ရှင်သန်ရပ်တည်မှုနှင့် ကြံ့ကြံ့ခံမှုကို ပြသသော ဒေသထွက် အမွေအနှစ်များကို လေးစားစွာ လက်ခံရမည်)။
ဦးဇင်းတို့က Template T224 (Community Partnership Log) မှာ ဒေါ်ဖြူရဲ့ မျိုးစပါးကို "Sacred Grain" (မြင့်မြတ်သော မျိုးစေ့) အဖြစ် မှတ်တမ်းတင်ပြီး၊ ဓာတ်တော်တိုက်ရဲ့ "Nature & Dhamma" (သဘာဝနှင့် ဓမ္မ) ပြခန်းမှာ နေရာပေးခဲ့တယ်။ ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသည်တွေ လာတဲ့အခါ ဒီစပါးအိုးလေးကို ပြပြီး "ဒါဟာ မြန်မာ့ကျေးလက် အမျိုးသမီးတွေရဲ့ ပညာစွမ်းအား (Wisdom of Rural Women) ပါ" လို့ ဂုဏ်ယူစွာ ရှင်းပြနိုင်ခဲ့တယ်။
ဒါ့အပြင် ဒေါ်ဖြူကိုလည်း "Guardian of the Earth" (မြေကမ္ဘာ စောင့်ရှောက်သူ) ဆိုတဲ့ ဂုဏ်ပြုလွှာ ပေးအပ်ခဲ့တယ်။ အဲဒီနေ့က ဒေါ်ဖြူရဲ့ မျက်နှာမှာ ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့ ပီတိအပြုံးဟာ သီတင်းကျွတ်မီးရောင်ထက် ပိုလင်းလက်ခဲ့ပါတယ်။
ဒကာကြီး၊ ဒကာမကြီးတို့...
ဒီနေ့ခေတ်မှာ လူတွေက "Development" (ဖွံ့ဖြိုးရေး) ဆိုရင် တိုက်တာလမ်းတံတားတွေကိုပဲ ပြေးမြင်ကြတယ်။ တကယ့်ဖွံ့ဖြိုးရေးဆိုတာ "လူသား" (Human) ဖွံ့ဖြိုးရေး၊ အထူးသဖြင့် စိတ်ဓာတ်ဖွံ့ဖြိုးရေးပါ။
ကျေးလက်က အမျိုးသမီးတွေဟာ သစ်ပင်တစ်ပင်ရဲ့ "အမြစ်" တွေနဲ့ တူပါတယ်။ အမြစ်ဆိုတာ မြေကြီးအောက်မှာ နေရလို့ ဘယ်သူမှ မမြင်ရဘူး၊ မှောင်နေတယ်။ ဒါပေမဲ့ အဲဒီအမြစ်တွေက ရေနဲ့ မြေဆီကို စုပ်ယူပြီး ပင်စည်ကို ထောက်ပံ့ပေးနေလို့သာ အကိုင်းအခက်တွေမှာ ပန်းတွေပွင့်၊ သီးတွေသီးပြီး လှပနေနိုင်တာပါ။ မြို့ပြကြီးတွေ စည်ကားနေတာဟာ ကျေးလက်က အမေကြီးတွေ စိုက်ပျိုးပေးတဲ့ ဆန်ရေစပါးကြောင့် ဆိုတာ မမေ့သင့်ပါဘူး။
ဘုရားရှင် ဟောတဲ့ "စာဂေန ဝုဍ္ဎတိ" (ပေးကမ်းခြင်းဖြင့် ကြီးပွားခြင်း) ဆိုတာ ဒါပါပဲ။ သူတို့က ကိုယ်တိုင် မစားရရင်နေမယ်၊ သံဃာကို လှူမယ်၊ ဧည့်သည်ကို ကျွေးမယ်။ အဲဒီ "Sharing Culture" (မျှဝေခြင်း ယဉ်ကျေးမှု) ကြောင့်သာ မြန်မာလူ့အဖွဲ့အစည်းက ဘယ်လောက် အခက်အခဲကြုံကြုံ မပြိုလဲဘဲ တောင့်ခံနိုင်တာပါ။ ဒါဟာ Social Capital ရဲ့ အနှစ်သာရပါပဲ။
ဒါကြောင့် ဒီနေ့ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ကျေးလက်အမျိုးသမီးများနေ့မှာ ဦးဇင်း တိုက်တွန်းချင်တာက -
၁။ Value the Roots (အမြစ်ကို တန်ဖိုးထားပါ): ကိုယ် ဘယ်လောက်ကြီးပွားနေပါစေ၊ ကိုယ့်ကို ကျွေးမွေးခဲ့တဲ့ ကျေးလက်ဒေသ၊ ကိုယ့်ရဲ့ မိခင်၊ အဒေါ်၊ အဘွားတွေကို မမေ့ပါနဲ့။
၂။ Listen to Indigenous Wisdom (ရှေးပညာကို နားထောင်ပါ): ဘွဲ့ရပညာတတ်တွေက စာအုပ်ထဲက အသိကို တတ်ပေမယ့်၊ ကျေးလက်လူကြီးတွေက "ဘဝအသိ" ကို တတ်ပါတယ်။ သူတို့စကားကို အထင်မသေးပါနဲ့။
၃။ Support Rural Economy (ကျေးလက်ကို အားပေးပါ): ဈေးဝယ်ရင် စူပါမားကတ်က ပစ္စည်းထက်၊ ရွာက အဘွားတွေ ရောင်းတဲ့ ဟင်းသီးဟင်းရွက်၊ လက်မှုပစ္စည်းလေးတွေကို ဦးစားပေး ဝယ်ယူအားပေးပါ။ ဒါဟာ သူတို့ရဲ့ "ဝုဍ္ဎိ" (ကြီးပွားရေး) ကို လက်တွေ့ ကူညီရာ ရောက်ပါတယ်။
နိဂုံးချုပ်အနေနဲ့... သွာဂတပြတိုက်က ဓာတ်တော်တွေကို ထိန်းသိမ်းသလို၊ ဒကာကြီးတို့လည်း မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းရဲ့ အဖိုးတန် ရတနာတွေဖြစ်တဲ့ ကျေးလက်အမျိုးသမီးကြီးတွေကို တန်ဖိုးထား စောင့်ရှောက်နိုင်ကြပါစေ။ သူတို့ရဲ့ သဒ္ဓါ၊ သီလ၊ စာဂ၊ ပညာ အလင်းရောင်တွေ ဆက်လက် ရှင်သန်နေသမျှ ကာလပတ်လုံး၊ သာသနာတော်နဲ့ နိုင်ငံတော်ဟာလည်း ဆက်လက် စည်ပင်ဝပြောနေဦးမှာ ဖြစ်ပါတယ်။
ယနေ့ ဟောကြားအပ်သော "ကျေးဇူးတရားနှင့် ကျေးလက်ဖွံ့ဖြိုးရေး" တရားတော်ကို နာယူကြရသော သင်သူတော်ကောင်း အပေါင်းတို့သည် ဝုဍ္ဎိတရား (၅) ပါးနှင့်အညီ မိမိတို့၏ ဘဝကို တိုးတက်ကြီးပွားအောင် တည်ဆောက်နိုင်ကြပြီး၊ ကျေးဇူးတရားကို သိတတ်သော သူတော်ကောင်းများ ဖြစ်ကြပါစေကုန်သတည်း။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု (၃) ကြိမ်။
သာဓု... သာဓု... သာဓု။
ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက
The Office Of Siridantamahapalaka
The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.
နေ့စွဲ - ၁၅၊ အောက်တိုဘာ၊ ၂၀၂၂။
ORCID: 0009-0000-0697-4760
Website: www.siridantamahapalaka.com
Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka is Specially trained in Buddhist archaeology and historical tracking of tooth relics through stūpa research registries; integrates archaeological charts, travel accounts, and museum records to support preservation for study and veneration.
တရားတော်များကိုနေ့စဥ်နာယူနိုင်ပါရန် Facebook Group https://www.facebook.com/share/g/1AefhUBU85/ ကို Join ကာ တရားတော်နာကြွရောက်ကြပါလို့ဖိတ်ကြားအပ်ပါတယ်။
