Day 332 Nov 28 အကျိုးအကြောင်းနှင့် ရှုထောင့်အမြင် (Cause and Effect and Perspectives) မဇ္ဈိမနိကာယ်၊ မူလပဏ္ဏာသ၊ သမ္မာဒိဋ္ဌိသုတ် (မြန်မာပြန် ဆဋ္ဌသံဂါယနာမူ) Critical Philanthropy (Root Cause Analysis & Systems Thinking) T214 (Contextual Analysis & Assessment Record) / Case-A332 Policy 3, Article 3.3 (Holistic Research & Multi-perspectival Analysis)

"နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ" (၃) ကြိမ်။

"ဝန္ဒာမိ စေတိယံ သဗ္ဗံ သဗ္ဗဌာနေသု ပတိဋ္ဌိတံ၊ သရီရဓာတု မဟာဗောဓိံ ဗုဒ္ဓရူပံ သဗ္ဗံ သဒါ။"

(အရပ်လေးမျက်နှာ၊ အရပ်တစ်ပါး၌ တည်ရှိကုန်သော စေတီပုထိုး၊ ဓာတ်တော်၊ ဗောဓိညောင်ပင်၊ ရုပ်ပွားတော် အားလုံးတို့ကို အခါခပ်သိမ်း ဘုရားတပည့်တော် ရှိခိုးပါ၏။)

"ဝန္ဒာမိ ဓာတုယော ဣဓ ပတိဋ္ဌိတာ သွာဂတ နာမ ဝိဟာရေ၊ တာသံ ရက္ခဏ-ဂေါပန-ပရိဟာရ-ကရဏံ၊ မယာ ဘိက္ခု ဓမ္မသာမိ သိရိဒန္တမဟာပါလက နာမ သက္ကစ္စံ ပဝတ္တတိ။"

(ဤ သွာဂတ မည်သော ကျောင်းတိုက်၌ တည်ရှိကုန်သော ဓာတ်တော်တို့ကို ဘုရားတပည့်တော် ရှိခိုးပါ၏။ ထိုဓာတ်တော်တို့ကို စောင့်ရှောက်ခြင်း၊ လုံခြုံစေခြင်း၊ သယ်ဆောင်ပူဇော်ခြင်း ကိစ္စရပ်များကို ဘုရားတပည့်တော် အရှင်ဓမ္မသာမိ သိရိဒန္တမဟာပါလက သည် ရိုသေစွာ ဆောင်ရွက်ပါ၏။)

"သဗ္ဗေ ဝန္ဒာမိ တေ အဟံ။"

(ထိုစေတီ၊ ဓာတ်တော်၊ ဗောဓိ၊ ရုပ်ပွားတော် အားလုံးတို့ကို ဘုရားတပည့်တော်သည် ရှိခိုးပါ၏။)

"အနန္တောအနန္တငါးပါးကို အာရုံပြု၍ ညီညာဖြဖြ ကန်တော့ကြပါစို့။"

"နမော ဗုဒ္ဓဿ၊ နမော ဓမ္မဿ၊ နမော သံဃဿ၊ နမော မာတာပိတုဿ၊ နမော အာစရိယဿ"။

ကွန်ပျူတာလုံခြုံရေးနေ့၊ ဆိုက်ဘာလုံခြုံရေးနှင့် သတိထားရမည့် ကာလတွင် နည်းပညာအန္တရာယ်များမှ ကင်းဝေးပြီး အမှန်တရားကို ပိုင်းခြားသိမြင်နိုင်ကြပါစေ။

ယနေ့ ဦးဇင်းတို့ ဟောကြားမည့် တရားခေါင်းစဉ်ကတော့ "အကျိုးအကြောင်းနှင့် ရှုထောင့်အမြင်" ဖြစ်ပါတယ်။ ကွန်ပျူတာလုံခြုံရေးနေ့ (Computer Security Day) နီးကပ်လာတဲ့ ဒီအချိန်မှာ "Security" (လုံခြုံရေး) ဆိုတာကို နည်းပညာရှုထောင့်ကတင် မဟုတ်ဘဲ၊ ဓမ္မရှုထောင့်ကပါ ကြည့်ဖို့ လိုပါတယ်။ ကွန်ပျူတာမှာ Virus ဝင်ရင် System ပျက်သလို၊ လူ့စိတ်မှာ "မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ" (အမြင်မှား) ဝင်ရင် ဘဝတစ်ခုလုံး ပျက်စီးတတ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် အကြောင်းနဲ့ အကျိုးကို မှန်ကန်စွာ သိမြင်ခြင်း "သမ္မာဒိဋ္ဌိ" အကြောင်းကို မဇ္ဈိမနိကာယ်လာ သမ္မာဒိဋ္ဌိသုတ်နဲ့ ခေတ်သစ် Critical Philanthropy (ဝေဖန်ပိုင်းခြားသော ပရဟိတပညာ) တို့ ပေါင်းစပ်ပြီး ဆွေးနွေးကြပါစို့။

ဒီအတွက် အခြေခံရမယ့် ပါဠိတော်ကတော့ မဇ္ဈိမနိကာယ်၊ မူလပဏ္ဏာသမှာ လာရှိတဲ့ "သမ္မာဒိဋ္ဌိသုတ်" ပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ ရှင်သာရိပုတ္တရာ ကိုယ်တော်မြတ်ကြီးက သမ္မာဒိဋ္ဌိ (အမှန်မြင်ခြင်း) ဆိုတာ ဘာလဲလို့ မေးတဲ့အခါ အဖြေအမျိုးမျိုး ဖြေကြားခဲ့ပါတယ်။ အဲဒီအထဲက အခြေခံအကျဆုံး အချက်တစ်ခုကတော့ -

"ယတော စ ခေါ အာဝုသော အရိယသာဝကော အကုသလဉ္စ ပဇာနာတိ၊ အကုသလမူလဉ္စ ပဇာနာတိ၊ ကုသလဉ္စ ပဇာနာတိ၊ ကုသလမူလဉ္စ ပဇာနာတိ။ ဧတ္တာဝတာပိ ခေါ အာဝုသော အရိယသာဝကော သမ္မာဒိဋ္ဌိ ဟောတိ။"

အနက်ဖွင့်ဆိုရရင် - "အာဝုသော - ငါ့ရှင်တို့၊ ယတော စ ခေါ - အကြင်အခါ၌၊ အရိယသာဝကော - အရိယာတပည့်သည်၊ အကုသလဉ္စ - အကုသိုလ်ကိုလည်းကောင်း၊ ပဇာနာတိ - သိ၏၊ အကုသလမူလဉ္စ - အကုသိုလ်၏ အမြစ်အရင်း (Root Cause) ကိုလည်းကောင်း၊ ပဇာနာတိ - သိ၏၊ ကုသလဉ္စ - ကုသိုလ်ကိုလည်းကောင်း၊ ကုသလမူလဉ္စ - ကုသိုလ်၏ အမြစ်အရင်းကိုလည်းကောင်း၊ ပဇာနာတိ - သိ၏။ ဧတ္တာဝတာပိ - ဤမျှဖြင့်လည်း၊ သမ္မာဒိဋ္ဌိ ဟောတိ - အမှန်မြင်သူ ဖြစ်ပေ၏။"

ဒီနေရာမှာ အလွန်အရေးကြီးတဲ့ စကားလုံးက "မူလ" (Root / အမြစ်အရင်း) ပါပဲ။ ဘုရားရှင်ရဲ့ ဒေသနာတော်မှာ ပြဿနာတစ်ခုကို ဖြေရှင်းရင် အပေါ်ယံ (Surface) ကို မကြည့်ဘဲ၊ အမြစ် (Root Cause) ကို ရှာဖွေရမယ်လို့ လမ်းညွှန်ထားပါတယ်။ အကုသိုလ်ဖြစ်တာဟာ ရောဂါလက္ခဏာ (Symptom) ဖြစ်ပြီး၊ လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ ဆိုတဲ့ အကုသိုလ်မြစ်တွေကသာ တကယ့် ရောဂါဇာစ်မြစ် (Root Cause) ဖြစ်ပါတယ်။

အေး... ဒီအချက်ကို ခေတ်သစ်လူမှုရေးသိပ္ပံနဲ့ ပရဟိတပညာရပ် (Philanthropy) ရှုထောင့်ကနေ ကြည့်လိုက်ရင် "Critical Philanthropy" (ဝေဖန်ပိုင်းခြားသော ပရဟိတ) သို့မဟုတ် "Systems Thinking" (စနစ်တစ်ခုလုံးကို ခြုံငုံစဉ်းစားခြင်း) နဲ့ သွားတူပါတယ်။ သာမန် ပရဟိတ (Traditional Charity) က "ဆာနေတဲ့သူကို ထမင်းကျွေးမယ်" လို့ တွေးပါတယ်။ ဒါပေမယ့် Critical Philanthropy ကတော့ "ဘာကြောင့် သူ ဆာနေရတာလဲ၊ စနစ်မှာ ဘာမှားနေလဲ" ဆိုတဲ့ မူလအကြောင်းရင်း (Root Cause Analysis) ကို မေးခွန်းထုတ်ပါတယ်။ ရောဂါလက္ခဏာကို ကုသရုံနဲ့ မပြီးဘဲ၊ ရောဂါဖြစ်စေတဲ့ အကြောင်းတရားကို ရှာဖွေကုသမှသာ ရေရှည်ပြဿနာ ပြေလည်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါဟာ ကွန်ပျူတာလုံခြုံရေးမှာ Malware ကို ဖျက်ရုံမကဘဲ၊ Security Hole (လုံခြုံရေးပေါက်ပြဲမှု) ကို ရှာပြီး ဖာထေးတာနဲ့ အတူတူပါပဲ။

ဒီသဘောတရားကို သွာဂတပြတိုက်ရဲ့ လက်တွေ့ဖြစ်ရပ် Case-A332 နဲ့ ယှဉ်ပြီး စဉ်းစားကြည့်ရအောင်။ တစ်ခါက ပြတိုက်ရဲ့ မြောက်ဘက်နံရံမှာ ရေညှိတွေတက်၊ ဆေးတွေကွာပြီး ကြည့်ရဆိုးနေပါတယ်။ အလှူရှင် ဒကာမကြီးတစ်ယောက်က လာတွေ့ပြီး "ဦးဇင်း... ဒီနံရံကြီးက ရုပ်ဆိုးလိုက်တာ။ တပည့်တော် ဆေးပြန်သုတ်ဖို့ လှူပါရစေ" လို့ လျှောက်ပါတယ်။ စေတနာက ကောင်းပါတယ်။ ဒါပေမယ့် ဒါဟာ "လက္ခဏာ" (Symptom) ကို ကုတာ ဖြစ်နေပါတယ်။

ဦးဇင်းတို့က ချက်ချင်း လက်မခံဘဲ Policy 3, Article 3.3 (Holistic Research & Multi-perspectival Analysis) ကို ကိုင်စွဲလိုက်ပါတယ်။ ဒီမူဝါဒမှာ "ပြဿနာတစ်ရပ်ကို ဖြေရှင်းရာတွင် မျက်မြင်အခြေအနေကိုသာမက၊ ဖြစ်ပေါ်စေသော အကြောင်းတရားများကို ဘက်ပေါင်းစုံမှ လေ့လာရမည်" လို့ ပြဋ္ဌာန်းထားပါတယ်။

ဦးဇင်းက အင်ဂျင်နီယာအဖွဲ့ကို ခေါ်ပြီး Template T214 (Contextual Analysis & Assessment Record) ကို အသုံးပြုစေပါတယ်။ T214 ဆိုတာ ပြဿနာရဲ့ အကြောင်းရင်းကို "5 Whys" (ဘာကြောင့်လဲ ငါးခါမေးနည်း) နဲ့ ရှာဖွေတဲ့ ပုံစံပါ။

(၁) ဘာကြောင့် ဆေးကွာသလဲ - ရေစိုလို့။

(၂) ဘာကြောင့် ရေစိုသလဲ - နံရံထဲက ရေစိမ့်ထွက်လို့။

(၃) ဘာကြောင့် ရေစိမ့်သလဲ - အမိုးရေတံလျှောက် ပိတ်နေလို့။

(၄) ဘာကြောင့် ရေတံလျှောက် ပိတ်သလဲ - ဘေးက သစ်ပင်ကြီးရဲ့ အရွက်တွေ ကျလို့။

(၅) ဘာကြောင့် အရွက်တွေ ကျသလဲ - ပုံမှန် ခုတ်ထွင်ရှင်းလင်းမှု မလုပ်လို့။

တွေ့လိုက်ပါပြီ။ "ဆေးကွာခြင်း" ဆိုတာ အကုသိုလ် အကျိုး (Effect) ပါ။ တကယ့် အကုသိုလ်မြစ် (Root Cause) ကတော့ "ပြုပြင်ထိန်းသိမ်းမှု အားနည်းခြင်း" (Lack of Maintenance) ပါပဲ။ အကယ်၍ ဒကာမကြီးရဲ့ ငွေနဲ့ ဆေးသုတ်လိုက်ရင်၊ နောက်မိုးတွင်းကျရင် ပြန်ကွာမှာပါပဲ။ ငွေဖြုန်းရာ ကျပါမယ်။

ဒါကို ဦးဇင်းက ဒကာမကြီးကို T214 မှတ်တမ်းနဲ့တကွ ရှင်းပြပါတယ်။ "ဒကာမကြီး... ဆေးသုတ်ဖို့ မလှူပါနဲ့ဦး။ ရေတံလျှောက် ပြင်ဖို့နဲ့ သစ်ပင်ခုတ်ဖို့ အရင်လှူပါ။ ပြီးမှ ဆေးသုတ်ပါ" လို့ အကြံပေးလိုက်ပါတယ်။ ဒကာမကြီးက "ဪ... ဦးဇင်းတို့က အပေါ်ယံ မဟုတ်ဘဲ အမြစ်ကနေ ကုတာကိုး၊ သိပ်ကျေးဇူးတင်ပါတယ်" ဆိုပြီး ဝမ်းသာအားရ လှူဒါန်းပါတယ်။ ဒါဟာ သမ္မာဒိဋ္ဌိ (အမှန်မြင်ခြင်း) နဲ့ ယှဉ်တဲ့ ကုသိုလ်ပါပဲ။ အကြောင်းကို ပြင်လိုက်တော့ အကျိုးက အလိုလို ကောင်းသွားပါတယ်။

ဒါကြောင့် သူတော်ကောင်းတို့... ဘဝမှာ ပြဿနာတစ်ခု ကြုံလာရင် "ကံပဲလေ" ဆိုပြီး လက်မှိုင်ချမနေပါနဲ့။ "အကုသလဉ္စ ပဇာနာတိ" - ဒါဟာ မကောင်းတဲ့ရလဒ်ပဲလို့ သိပါ။ ပြီးရင် "အကုသလမူလဉ္စ ပဇာနာတိ" - ဒီရလဒ် ဘာကြောင့်ဖြစ်တာလဲ၊ ငါ့ရဲ့ လောဘကြောင့်လား၊ ငါ့ရဲ့ ပေါ့ဆမှုကြောင့်လား၊ စနစ်ကြောင့်လား ဆိုတဲ့ အကြောင်းရင်းကို ရှာပါ။ အကြောင်းကို ပယ်သတ်နိုင်မှသာ အကျိုး (ဒုက္ခ) က ငြိမ်းမှာ ဖြစ်ပါတယ်။ ကွန်ပျူတာမှာ Virus ကို ရှင်းသလို၊ ကိုယ့်စိတ်ထဲက၊ ကိုယ့်ပတ်ဝန်းကျင်က ပြဿနာ အမြစ်တွေကို "Critical Thinking" ဆိုတဲ့ ပညာဓားနဲ့ ရှင်းလင်းနိုင်ကြပါစေ။

ယနေ့ ဟောကြားအပ်သော 'အကျိုးအကြောင်းနှင့် ရှုထောင့်အမြင်' တရားတော်ကို နာယူကြရသော သင်သူတော်ကောင်း အပေါင်းတို့သည် သမ္မာဒိဋ္ဌိဉာဏ်ဖြင့် အမှားအမှန်၊ အကြောင်းအကျိုးကို ခွဲခြားသိမြင်နိုင်ကြပါစေ၊ အပေါ်ယံ ကုစားခြင်းထက် ပြဿနာ၏ အမြစ်အရင်းကို ဖြေရှင်းနိုင်သော Critical Philanthropy စိတ်ဓာတ်ဖြင့် သာသနာကို စောင့်ရှောက်နိုင်ကြပါစေ၊ အွန်လိုင်းအန္တရာယ်များမှ ကင်းဝေးကြပါစေကုန်သတည်း။

"ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု" (၃) ကြိမ်။

ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက

The Office Of Siridantamahapalaka

The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.

www.siridantamahapalaka.com

နေ့စွဲ - ၂၀၂၂ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ ၂၈ ရက်

ORCID: 0009-0000-0697-4760

သာသနာတော်နှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ အသိပညာများကို စနစ်တကျ လေ့လာလိုပါက ဦးဇင်းတို့၏ Facebook Group တွင်လည်း ပါဝင်ဆွေးနွေးနိုင်ပါကြောင်း ဖိတ်ကြားအပ်ပါသည်။