နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
အနန္တောအနန္တငါးပါးကို အာရုံပြု၍ ညီညာဖြဖြ ကန်တော့ကြပါစို့ -
နမော ဗုဒ္ဓဿ - သစ္စာလေးပါး မြတ်တရားကို ပိုင်းခြားထင်ထင် သိမြင်တော်မူသော ရှင်တော်မြတ်စွာဘုရားသခင် ကိုယ်တော်မြတ်ကြီးအား ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
နမော ဓမ္မဿ - မဂ်လေးတန်၊ ဖိုလ်လေးတန်၊ နိဗ္ဗာန် ပရိယတ် ဆယ်ပါးသော တရားတော်မြတ်အား ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
နမော သံဃဿ - မဂ်၌တည်သော ပုဂ္ဂိုလ်လေးပါး ဖိုလ်၌တည်သော ပုဂ္ဂိုလ်လေးပါး ဤ ရှစ်ပါးသော အရိယာ သံဃာတော်မြတ်အား ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
နမော မာတာပိတုဿ - မိဘနှစ်ပါးအား ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
နမော အာစရိယဿ - ဝိပဿနာ ဉာဏ်မျက်စိနှစ်ကွင်း အလင်းရအောင် သစ္စာလေးပါးတရားတော်နှင့် ကုသပေးတော်မူသော ကျေးဇူးတော်ရှင် မိုးကုတ်ဆရာတော်ဘုရားကြီးနှင့် မုံလယ်ဆရာတော်ဘုရားကြီးအား ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
၁။ ဆုံးဖြတ်ချက်ချခြင်းနှင့် မှန်ကန်သောအမြင် (Introduction)
ဒီနေ့ဟာ သာသနာတော်နှစ် ၂၅၆၆ ခုနှစ်၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၄ ခုနှစ်၊ ကဆုန်လပြည့်ကျော် ၆ ရက်၊ ခရစ်နှစ် ၂၀၂၂ ခုနှစ်၊ မေလ ၂၀ ရက်နေ့ ဖြစ်ပါတယ် ဒကာ ဒကာမတို့။ ဒီနေ့မှာ ဦးဇင်းတို့ ဆွေးနွေးကြမယ့် တရားခေါင်းစဉ်က "ဆုံးဖြတ်ချက်ချခြင်းနှင့် သမ္မာဒိဋ္ဌိ (Decision Science)" ပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ လူ့ဘဝဆိုတာ ဆုံးဖြတ်ချက်တွေရဲ့ ရလဒ်ပါပဲ။ မနက်မိုးလင်းကနေ ညအိပ်ရာဝင်တဲ့အထိ ဦးဇင်းတို့ဟာ ရွေးချယ်မှုပေါင်းများစွာကို ပြုလုပ်နေကြရတယ်။ အဲဒီ ဆုံးဖြတ်ချက်တွေ မှန်ကန်ဖို့အတွက် အခုခေတ်မှာ Decision Science ဆိုပြီး Data တွေ၊ Models တွေနဲ့ တွက်ချက်နေကြပေမယ့်၊ အမှားအယွင်းမရှိတဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက် (Perfect Decision) ကို ချနိုင်ဖို့ကတော့ မြတ်စွာဘုရားရှင်ရဲ့ "သမ္မာဒိဋ္ဌိ" ဆိုတဲ့ လမ်းညွှန်မှု လိုအပ်ပါတယ် ဒကာကြီးတို့။
"အေး... အဲဒါကို သိပ္ပံနည်းကျ ကြည့်ရင်..." Decision Science မှာ Cognitive Biases ဆိုတဲ့ အယူအဆ ရှိပါတယ်။ လူတွေဟာ ဆုံးဖြတ်ချက်ချတဲ့အခါ ကိုယ့်ရဲ့ အလိုရမ္မက်၊ အစွဲအလမ်းနဲ့ ကြောက်ရွံ့မှုတွေကြောင့် အမှားမှားအယွင်းယွင်း ဆုံးဖြတ်မိတတ်ကြတယ်။ ဒါကို သာသနာမှာ "မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ" (အမြင်မှားခြင်း) လို့ ခေါ်တာပေါ့။ ဦးဇင်းတို့ သွာဂတပြတိုက်ရဲ့ Policy 3, Art. 3.6 မှာလည်း "အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ အရေးကြီးသော ဆုံးဖြတ်ချက်များ ချမှတ်ရာတွင် သမ္မာဒိဋ္ဌိသုတ်လာ ဆန်းစစ်မှု နည်းစနစ် (Framework of Right View) ကို အခြေခံရန်" ဆိုပြီး အတိအလင်း ပြဋ္ဌာန်းထားပါတယ်။
၂။ သမ္မာဒိဋ္ဌိသုတ်လာ ဆုံးဖြတ်ချက်ချမှု မူဘောင် (Canonical Foundation)
ဦးဇင်းတို့ မဇ္ဈိမနိကာယ်၊ မူလပဏ္ဏာသ၊ မူလပရိယာယဝဂ်၊ သမ္မာဒိဋ္ဌိသုတ် (မြန်မာပြန် ဆဋ္ဌသံဂါယနာမူ) မှာ အရှင်သာရိပုတ္တရာ မထေရ်မြတ်ကြီးက သမ္မာဒိဋ္ဌိ (မှန်ကန်သောအမြင်) ရရှိပုံ နည်းလမ်းပေါင်း ၁၆ မျိုးကို ဟောကြားခဲ့ပါတယ်။ အဲဒီထဲမှာ အခြေခံအကျဆုံး ဆုံးဖြတ်ချက်ချမှု (Decision-making criteria) ကတော့ -
"အကုသလဉ္စ ပဇာနာတိ၊ အကုသလမူလဉ္စ ပဇာနာတိ။ ကုသလဉ္စ ပဇာနာတိ၊ ကုသလမူလဉ္စ ပဇာနာတိ။"
"အကုသိုလ်ကိုလည်း သိ၏၊ အကုသိုလ်၏ အကြောင်းရင်းကိုလည်း သိ၏။ ကုသိုလ်ကိုလည်း သိ၏၊ ကုသိုလ်၏ အကြောင်းရင်းကိုလည်း သိ၏။"
ဒါဟာ ဆုံးဖြတ်ချက်တစ်ခုရဲ့ အကျိုးနဲ့အကြောင်း (Input & Outcome) ကို ပိုင်းခြားသိမြင်တာပါပဲ။ ဆုံးဖြတ်ချက်တစ်ခု ချတော့မယ်ဆိုရင် ဒါဟာ "အကုသိုလ်" (Harmful) လား၊ ဒါမှမဟုတ် "ကုသိုလ်" (Beneficial) လားဆိုတာကို အရင်ဆုံး Category ခွဲခြားတတ်ဖို့ ဘုရားရှင်က လမ်းညွှန်ခဲ့တာ ဖြစ်ပါတယ် ဒကာမကြီးတို့။
၃။ Decision Science: Data နှင့် ပညာ (Analytical Analysis)
ဦးဇင်းတို့ သွာဂတမှာ အရေးကြီးတဲ့ သုတေသနလုပ်ငန်းတွေအတွက် Template-T212 (Decision Analysis Framework) ကို သုံးပါတယ်။ Decision Science မှာ "Expected Value" ဆိုတာ ရှိပါတယ်။ ဆုံးဖြတ်ချက်တစ်ခုကြောင့် ရရှိလာမယ့် အကျိုးအမြတ်ကို တွက်ချက်တာပါ။
"အေး... အဲဒါကို သိပ္ပံနည်းကျ ကြည့်ရင်..." သမ္မာဒိဋ္ဌိသုတ်မှာ ပါတဲ့ "အာဟာရ"၊ "သစ္စာ" စတဲ့ ကဏ္ဍတွေဟာ ဆုံးဖြတ်ချက်တစ်ခုရဲ့ အခြေခံ အချက်အလက် (Data Points) တွေပါပဲ။ ဒကာကြီးတို့ ဆုံးဖြတ်ချက်တစ်ခု ချတဲ့အခါ စိတ်လှုပ်ရှားမှု (Emotion) နဲ့ မဆုံးဖြတ်ဘဲ သမ္မာဒိဋ္ဌိနဲ့ယှဉ်တဲ့ "ပညာ" (Analytical Intelligence) နဲ့ ဆုံးဖြတ်ရမယ်။ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ Policy 3 အရ ဆုံးဖြတ်ချက်တိုင်းဟာ ရေတိုအကျိုးထက် ရေရှည်တည်တံ့မှု (Sustainability) နဲ့ ဓမ္မနဲ့ ညီညွတ်မှု (Ethical Alignment) ရှိမရှိကို အမြဲ ချိန်ညှိရပါတယ်။
၄။ Case-D140: ဓာတ်တော်အမွေအနှစ်နှင့် စွန့်စားရသော ဆုံးဖြတ်ချက် (Extended Narrative)
ဦးဇင်းတို့ သွာဂတမှာ ကြုံခဲ့ရတဲ့ Case-D140 လေး အကြောင်း ပြောပြမယ်။ တစ်ခါက အင်မတန် အဖိုးတန်တဲ့ ဓာတ်တော်မြတ်တွေကို နယ်မြေမငြိမ်မသက်ဖြစ်နေတဲ့ နေရာတစ်ခုကနေ ပြောင်းရွှေ့ဖို့ ဆုံးဖြတ်ချက် ချရတော့မယ်။ တစ်ဖက်မှာလည်း အန္တရာယ်ရှိတယ်၊ တစ်ဖက်မှာလည်း ဓာတ်တော်တွေ ပျက်စီးသွားမှာ စိုးရိမ်ရတယ်။
အဲဒီအချိန်မှာ ဦးဇင်းတို့က Template-T212 ကို သုံးပြီး ဆန်းစစ်တယ်။ သမ္မာဒိဋ္ဌိသုတ်မှာပါတဲ့ "ဥပါဒါန်" (စွဲလမ်းမှု) ကို ဖယ်ပြီး အရှိကို အရှိအတိုင်း (Real-time data) ကြည့်ရပါတယ်။ "ငါ့ပစ္စည်း" ဆိုတဲ့ အစွဲနဲ့ ဆုံးဖြတ်ရင် ကြောက်ရွံ့မှု ဝင်လာမယ်။ ဒါပေမဲ့ "သာသနာ့အမွေအနှစ် စောင့်ရှောက်ရေး" ဆိုတဲ့ သမ္မာဒိဋ္ဌိ (Right View) နဲ့ ကြည့်လိုက်တဲ့အခါ ဓမ္မနဲ့အညီ ဘယ်လို လုံခြုံရေးယူမယ်၊ ဘယ်အချိန်မှာ ရွှေ့မယ်ဆိုတဲ့ Logical ဆုံးဖြတ်ချက် ထွက်လာပါတယ်။ ရလဒ်ကတော့ ဓာတ်တော်တွေ အောင်မြင်စွာ ပြောင်းရွှေ့နိုင်ခဲ့တယ်။ ဒါဟာ Policy 3, Art. 3.6 ကို လက်တွေ့သုံးပြီး အဂတိကင်းတဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ချလိုက်တာပါပဲ။
၅။ AI Algorithms နှင့် သမ္မာဒိဋ္ဌိ (Modern Analogy)
အခုခေတ်မှာ Decision-making AI တွေဟာ Algorithm တွေနဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက်တွေ ချပေးနေကြပြီ ဒကာမကြီးတို့။
"ဒီနေရာမှာ ဒကာမကြီး တစ်ယောက်က မေးဦးမယ်..."၊ "အရှင်ဘုရား... AI က ဒေတာတွေ ပိုစုံတော့ သူက ပိုမှန်ကန်တဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက် ချပေးမှာ မဟုတ်ဘူးလား" ပေါ့။ အေး... AI မှာ "သမ္မာဒိဋ္ဌိ" မရှိဘူး ဒကာမကြီးရဲ့။ AI က အကျိုးအမြတ် (Optimization) ကိုပဲ သိတာ၊ "သစ္စာလေးပါး" (Truth) ကို မသိဘူး။ ဥပမာ - AI က ကုမ္ပဏီ အမြတ်ရဖို့အတွက် ဝန်ထမ်းတွေကို ထုတ်ပစ်ဖို့ ဆုံးဖြတ်ကောင်း ဆုံးဖြတ်မယ်။ ဒါပေမဲ့ သမ္မာဒိဋ္ဌိရှိတဲ့ လူသားကတော့ "စေတနာ" နဲ့ "ကရုဏာ" ကိုပါ ထည့်တွက်ပြီး အားလုံးအတွက် အကျိုးရှိမယ့် Win-Win ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ချနိုင်ပါတယ်။ ဒါဟာ Decision Science မှာ Human Intuition နဲ့ Dhamma Wisdom ကို ပေါင်းစပ်ရခြင်းရဲ့ အကြောင်းရင်းပါပဲ။
၆။ Policy 3, Art. 3.6 နှင့် သွာဂတ၏ တာဝန်ယူမှုရှိသော ဆုံးဖြတ်ချက်များ
ဦးဇင်းတို့ သွာဂတပြတိုက်ရဲ့ Policy 3, Art. 3.6 (Right View Based Decision Making) မှာ "ဆုံးဖြတ်ချက် တစ်ခုခုကြောင့် သတ္တဝါတို့အား နာကျင်စေခြင်း သို့မဟုတ် သာသနာကို ညှိုးနွမ်းစေခြင်း ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်ပါက ထိုဆုံးဖြတ်ချက်ကို ပယ်ဖျက်ရမည်" လို့ ဆိုထားပါတယ်။
ဒါဟာ "အကုသလမူလ" (လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ) ကင်းတဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက် ဖြစ်ဖို့အတွက် ကန့်သတ်ထားတာပါ။ ဦးဇင်းတို့ဆီမှာ Template-T212 အရ ဆုံးဖြတ်ချက် တစ်ခုမချခင် "What is the Root Cause?" (အကြောင်းရင်းက ဘာလဲ) နဲ့ "Who will be affected?" (ဘယ်သူတွေ ထိခိုက်မလဲ) ဆိုတာကို သမ္မာဒိဋ္ဌိသုတ်လာ "ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်" နည်းနဲ့ အဆင့်ဆင့် ဆန်းစစ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် ဦးဇင်းတို့ရဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက်တွေဟာ အများအတွက် အေးမြမှု (Peace) ကို ပေးနိုင်တာ ဖြစ်ပါတယ်။
၇။ ကိုယ့်ဘဝအတွက် ဆုံးဖြတ်ချက်ချခြင်း (Practical Insight)
ဒကာ ဒကာမတို့... မိမိတို့ရဲ့ ဘဝမှာ လမ်းဆုံလမ်းခွတွေ ရောက်လာတဲ့အခါ ဘယ်လို ဆုံးဖြတ်ကြမလဲ?
လောဘရှေ့ထားပြီး ဆုံးဖြတ်ရင် ရေတိုအဆင်ပြေပေမယ့် ရေရှည်မှာ ဒုက္ခရောက်တတ်တယ်။
သမ္မာဒိဋ္ဌိ (အမှန်မြင်မှု) ရှေ့ထားပြီး ဆုံးဖြတ်ရင်တော့ လမ်းမှန်ကို ရောက်မှာ သေချာပါတယ်။
ဆုံးဖြတ်ချက်တစ်ခု မချခင် ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် မေးကြည့်ပါ - "ဒီအလုပ်ဟာ ငါ့အတွက်တင်မကဘဲ သူတစ်ပါးအတွက်ပါ အကျိုးရှိရဲ့လား? (Is it beneficial?)၊ ဓမ္မနဲ့ ညီရဲ့လား? (Is it ethical?)"။ ဒီမေးခွန်းတွေဟာ သမ္မာဒိဋ္ဌိသုတ်ရဲ့ အနှစ်ချုပ်ပါပဲ။ မှန်ကန်တဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက်ကသာ မှန်ကန်တဲ့ ကံဇာတ်လမ်းကို ဖန်တီးပေးမှာ ဖြစ်ပါတယ် ဒကာကြီးတို့။
၈။ အနှစ်ချုပ်နှင့် တိုက်တွန်းချက် (Summary & Application)
ဒါကြောင့် ဒီနေ့ တရားနာ ပရိတ်သတ်အပေါင်း သူတော်ကောင်းတို့အနေနဲ့ -
၁။ ဆုံးဖြတ်ချက်ချတိုင်းမှာ ဒေါသ၊ လောဘတွေရဲ့ တွန်းအားကို သတိနဲ့ စောင့်ကြည့်ပြီး သမ္မာဒိဋ္ဌိနဲ့ ထိန်းကျောင်းပါ။
၂။ သမ္မာဒိဋ္ဌိသုတ်လာ အကျိုးအကြောင်း ဆက်နွှယ်မှုတွေကို လေ့လာပြီး Decision-making Skill ကို မြှင့်တင်ပါ။
၃။ ဓာတ်တော်မြတ်များ၏ ပါရမီတော်ကို အာရုံပြုခြင်းဖြင့် တည်ငြိမ်ရင့်ကျက်သော ဆုံးဖြတ်ချက်များကို ချမှတ်နိုင်အောင် ကြိုးစားပါ။
ဆုံးဖြတ်ချက် မှန်ကန်သူအတွက် အနာဂတ်ဟာ စိတ်အေးရမှာ ဖြစ်ပါတယ် ဒကာကြီးတို့။
၉။ သာဓုခေါ်ခြင်းနှင့် အမျှပေးဝေခြင်း
ကဲ... ဒီနေ့ ဟောကြားအပ်တဲ့ "ဆုံးဖြတ်ချက်ချခြင်းနှင့် သမ္မာဒိဋ္ဌိ" တရားတော်ကို နာယူကြည်ညိုကြတဲ့ အကျိုးအားကြောင့် သူတော်ကောင်းတို့၏ ဆုံးဖြတ်ချက်တိုင်းသည် မှန်ကန်ကြပါစေ၊ လမ်းမှန်သို့ ရောက်ရှိနိုင်ကြပါစေ၊ မဂ်ဉာဏ် ဖိုလ်ဉာဏ် နိဗ္ဗာန်သို့ လွယ်ကူစွာ ရောက်ရှိနိုင်ကြပါစေကုန်သတည်း။
မိမိတို့ ပြုလုပ်အပ်သော ကုသိုလ်အစုစုတို့ကို အနန္တောအနန္တ ငါးပါးနှင့်တကွ (၃၁) ဘုံ၌ ရှိကြကုန်သော ဝေနေယျသတ္တဝါအပေါင်းတို့အား အမျှ... အမျှ... အမျှ ပေးဝေလိုက်ကြပါကုန်။
သာဓု... သာဓု... သာဓု။
ဗုဒ္ဓသာသနံ စိရံ တိဌတု။
ဗုဒ္ဓသာသနံ စိရံ တိဌတု။
ဗုဒ္ဓသာသနံ စိရံ တိဌတု။
ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက
The Office Of Siridantamahapalaka
နေ့စွဲ - ၂၀၂၂ ခုနှစ်၊ မေလ ၂၀ ရက်။ (ကဆုန်လပြည့်ကျော် ၆ ရက်)
