စိတ်၏ Flow State နှင့် သမာဓိ ခုဒ္ဒကနိကာယ်၊ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ် Flow State (Psychology)
"နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ" (၃) ကြိမ်။
"အနန္တောအနန္တငါးပါးကို အာရုံပြု၍ ညီညာဖြဖြ ကန်တော့ကြပါစို့"
နမော ဗုဒ္ဓဿ - သစ္စာလေးပါး မြတ်တရားကို ပိုင်းခြားထင်ထင် သိမြင် တော်မူသော ရှင်တော် မြတ်စွာဘုရားသခင် ကိုယ်တော်မြတ်ကြီးအား နမော - ရည်ညွှတ် သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာ မြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင် ဘုရား။
နမော ဓမ္မဿ - မဂ်လေးတန်၊ ဖိုလ်လေးတန်၊ နိဗ္ဗာန် ပရိယတ် ဆယ်ပါးသော တရားတော်မြတ်အား။ နမော - ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
နမော သံဃဿ - မဂ်၌တည်သော ပုဂ္ဂိုလ်လေးပါး ဖိုလ်၌တည်သော ပုဂ္ဂိုလ်လေးပါး ဤ ရှစ်ပါးသော အရိယာ သံဃာတော်မြတ်အား။ နမော - ရည်ညွှတ် သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာမြတ်နိုး လက်စုံ မိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
နမော မာတာပိတုဿ - မိဘနှစ်ပါးအား။ နမော - ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာ မြတ်နိုးလက်စုံ မိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
နမော အာစရိယဿ - ဝိပဿနာ ဉာဏ်မျက်စိနှစ်ကွင်း အလင်းရအောင် သစ္စာလေးပါးတရားတော်နှင့် ကုသပေးတော်မူသော ကျေးဇူးတော်ရှင် မိုးကုတ်ဆရာတော် ဘုရား ကြီး နှင့် မုံလယ်ဆရာတော် ဘုရားကြီးအား။ နမော - ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာ ဖြင့် ပန်ထွာ မြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
ယနေ့ ၂၀၂၂ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ (၇) ရက်၊ တနင်္ဂနွေနေ့ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီနေ့မှာတော့ ဦးဇင်းတို့ဟာ "သမာဓိ" ဆိုတဲ့ ခေါင်းစဉ်ကြီးအောက်မှာ အလွန်စိတ်ဝင်စားဖို့ကောင်းပြီး လူတိုင်း လက်တွေ့ကြုံဖူးနိုင်တဲ့ စိတ်အခြေအနေတစ်ခုအကြောင်း ဆွေးနွေးကြပါမယ်။ ခေါင်းစဉ်ကတော့ "စိတ်၏ Flow State နှင့် သမာဓိ" (The Flow State and Samadhi) ဖြစ်ပါတယ်။ ဒကာ ဒကာမတို့ ဘဝမှာ တစ်ခါတလေ အလုပ်တစ်ခုခုကို အာရုံစိုက်လုပ်နေရင်း အချိန်ကုန်သွားတာ မသိလိုက်တဲ့ အခိုက်အတန့်မျိုး ကြုံဖူးကြသလား။ ပန်းချီဆွဲနေရင်း၊ စာရေးနေရင်း၊ ဒါမှမဟုတ် ရှုပ်ထွေးတဲ့ ကုဒ် (Code) တွေ ရေးနေရင်း ထမင်းစားဖို့တောင် မေ့သွား၊ ဘေးနားက လူခေါ်တာတောင် မကြားတော့ဘဲ ကိုယ်လုပ်နေတဲ့အလုပ်နဲ့ ကိုယ်နဲ့ တစ်သားတည်း ဖြစ်သွားတဲ့ အချိန်မျိုးပေါ့။ အဲဒါကို ခေတ်သစ် စိတ်ပညာမှာ "Flow State" (စီးမျောမှု အခြေအနေ) လို့ ခေါ်ပြီး၊ ဗုဒ္ဓအဘိဓမ္မာမှာတော့ "ဧကဂ္ဂတာ" (အာရုံတစ်ခုတည်း၌ စိတ်ကျရောက် တည်ငြိမ်နေမှု) လို့ ခေါ်ဆိုပါတယ်။ ဒီနှစ်ခုရဲ့ ဆက်စပ်ပုံနဲ့ ဒါကို အသုံးပြုပြီး ဘဝတိုးတက်အောင် ဘယ်လိုလုပ်မလဲ ဆိုတာကို ဒီနေ့ လေ့လာကြရအောင်။
ဒီအကြောင်းအရာကို ပိုပြီး လေးလေးနက်နက် နားလည်ဖို့အတွက် ပိဋကတ်တော်တွေထဲမှာ အနက်သဘောတရားတွေကို အတိကျဆုံး ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာပြထားတဲ့ ခုဒ္ဒကနိကာယ်၊ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ်ပါဠိတော်၊ မဟာဝဂ် လာ "သမာဓိကထာ" ကို အခြေခံပြီး ကြည့်ကြပါစို့။ အဲဒီမှာ ရှင်သာရိပုတ္တရာ ကိုယ်တော်မြတ်ကြီးက သမာဓိကို ဒီလို ဖွင့်ဆိုထားပါတယ်။
"ကထံ စိတ္တေကဂ္ဂတာ သမာဓိ? စိတ္တံ အာရမ္မဏေ တိဋ္ဌတိ သန္တိဋ္ဌတိ သန္နိသိဒတိ၊ န ဝိက္ခိပတိ န ဝိသာရတိ၊ အဝိက္ခိပ္ပတော စိတ္တဿ ဌိတိ သဏ္ဌိတိ အဝဋ္ဌိတိ အဝိက္ခေပေါ အဝိက္ခိပ္တတာ သမထော သမာဓိန္ဒြိယံ သမာဓိဗလံ သမ္မာသမာဓိ။"
ဒီပါဠိတော်ရဲ့ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သေချာ စိစစ်ကြည့်ရအောင်။
ကထံ - အဘယ်သို့လျှင်၊ စိတ္တေကဂ္ဂတာ - စိတ်၏ အာရုံတစ်ခုတည်း၌ တည်ရှိခြင်း 'ဧကဂ္ဂတာ' သည်၊ သမာဓိ - သမာဓိ မည်သနည်း။
စိတ္တံ - စိတ်သည်၊ အာရမ္မဏေ - အာရုံ၌၊ တိဋ္ဌတိ - (တိုင်ငုတ်ကဲ့သို့ မလှုပ်မယှက်) တည်၏။ သန္တိဋ္ဌတိ - ကောင်းစွာ တည်၏။ သန္နိသိဒတိ - (ရေအိုင်၌ နစ်မြုပ်သွားသော ကျောက်ခဲကဲ့သို့ အာရုံထဲသို့) သက်ဝင်၍ တည်၏။
န ဝိက္ခိပတိ - ပျံ့လွင့်ခြင်း မရှိ။ န ဝိသာရတိ - ဖရိုဖရဲ မဖြစ်။ အဝိက္ခိပ္ပတော - မပျံ့လွင့်သော၊ စိတ္တဿ - စိတ်၏၊ ဌိတိ - တည်ကြည်ခြင်း သဘောသည်၊ သမာဓိ - သမာဓိ မည်၏။
ဒီပါဠိတော်မှာ သတိပြုရမယ့် စကားလုံးက "သန္နိသိဒတိ" (အာရုံထဲသို့ နစ်မြုပ်သွားခြင်း) ပါပဲ။ သာမန် သတိထားရုံလောက် မဟုတ်ဘဲ၊ ကိုယ်လုပ်နေတဲ့ အလုပ်ထဲကို စိတ်က လုံးဝ နစ်ဝင်သွားတာ။ ကျောက်ခဲကို ရေထဲပစ်ချလိုက်ရင် ရေအောက်ခြေထိ နစ်သွားသလိုမျိုး၊ စာရေးဆရာက စာရေးနေရင်း ဇာတ်ကောင်တွေရဲ့ ကမ္ဘာထဲကို နစ်မြုပ်သွားတာမျိုး၊ ခွဲစိတ်ဆရာဝန်က လူနာရဲ့ ဒဏ်ရာထဲကို စိတ်နှစ်လိုက်တာမျိုး ဖြစ်ပါတယ်။ အဲဒီအချိန်မှာ "ငါ" ဆိုတဲ့ အစွဲ (Self-consciousness) ပျောက်သွားပြီး "လုပ်ရပ်" (Action) သက်သက်ပဲ ကျန်တော့တယ်။
ဒီသဘောတရားကိုပဲ ၁၉၇၀ ပြည့်လွန်နှစ်တွေမှာ Mihaly Csikszentmihalyi (မီဟေး ချစ်ဆင့်မီဟေး) ဆိုတဲ့ စိတ်ပညာရှင်ကြီးက "Flow Theory" ဆိုပြီး ဖော်ထုတ်ခဲ့တယ်။ သူက ဘာပြောလဲဆိုတော့ လူတစ်ယောက်ဟာ အလုပ်တစ်ခုကို လုပ်တဲ့အခါ "စိန်ခေါ်မှု" (Challenge) နဲ့ "မိမိရဲ့ ကျွမ်းကျင်မှု" (Skill) မျှတနေရင် Flow State ဖြစ်ပေါ်လာတယ် တဲ့။ ဥပမာ - ဂိမ်းဆော့တဲ့ လူငယ်တွေကို ကြည့်ပါ။ ဂိမ်းက အရမ်းလွယ်ရင် (Challenge နည်းရင်) သူတို့ ပျင်းသွားမယ် (Boredom)။ ဂိမ်းက အရမ်းခက်လွန်းရင် (Challenge များရင်) သူတို့ စိတ်ညစ်ပြီး လန့်သွားမယ် (Anxiety)။ ဒါပေမယ့် ကိုယ့်လက်ရည်နဲ့ ကွက်တိဖြစ်နေတဲ့ အဆင့်ဆိုရင်တော့ ထမင်းမေ့ ဟင်းမေ့ ဆော့တော့တာပဲ။ အဲဒီအချိန်မှာ သူတို့ဦးနှောက်က Dopamine နဲ့ Endorphin ဓာတ်တွေ ထွက်ပြီး သဘာဝအတိုင်း ပျော်ရွှင်မှု (Piti) ကို ခံစားရတယ်။ ဒါဟာ ဘုရားဟောတဲ့ ဈာန်အင်္ဂါထဲက "ဝိတက်၊ ဝိစာရ၊ ပီတိ၊ သုခ၊ ဧကဂ္ဂတာ" ဆိုတဲ့ သဘောတရားတွေနဲ့ အတော်လေး ဆင်တူပါတယ်။
ဒီအချက်ကို ပိုပြီး ရှင်းလင်းသွားအောင် ဦးဇင်းတို့ သွာဂတပြတိုက်မှာ လက်တွေ့ ဖြစ်ပျက်ခဲ့တဲ့ Case-F219 (Flow State Achievement) ဖြစ်စဉ်လေးတစ်ခုကို မျှဝေချင်ပါတယ်။ ၂၀၂၂ ခုနှစ် အစောပိုင်းတုန်းကပါ။ ဦးဇင်းတို့ဆီမှာ "ဒေါ်မြ" (အမည်လွှဲ) ဆိုတဲ့ စေတနာ့ဝန်ထမ်း ပညာရှင်တစ်ဦး ရှိတယ်။ သူ့တာဝန်က ရှေးဟောင်း ပေစာတွေ (Palm-leaf Manuscripts) ကို "Digital Cataloging" (ကွန်ပျူတာ စာရင်းသွင်းခြင်း) လုပ်ရတာပါ။ ပေစာတွေက စာလုံးပေါင်းတွေ ခက်တယ်၊ ဖတ်ရတာ မျက်စိညောင်းတယ်။ သာမန်လူဆိုရင် ၁ နာရီလောက် လုပ်ရင် စိတ်ပျက်ပြီး ထွက်ပြေးချင်ကြတယ်။
ဒါပေမယ့် တစ်ရက်မှာတော့ ဒေါ်မြဟာ မနက် ၉ နာရီကတည်းက ဓာတ်တော်တိုက် စာကြည့်တိုက်ခန်းထဲ ဝင်သွားလိုက်တာ၊ နေ့လယ် ၁ နာရီ ထမင်းစားချိန် ကျော်တာတောင် ပြန်မထွက်လာဘူး။ ဝန်ထမ်းတွေက စိတ်ပူပြီး သွားကြည့်တော့ သူက ကွန်ပျူတာ မျက်နှာပြင်ကို စူးစိုက်ကြည့်ပြီး လက်က ကီးဘုတ်ပေါ်မှာ ပြေးလွှားနေတာကို တွေ့ရတယ်။ သူ့ကို ပခုံးပုတ်ပြီး ခေါ်လိုက်မှ သူက လန့်ဖျပ်ပြီး "ဟင်... ဘယ်အချိန် ရှိပြီလဲ၊ နေ့လယ်စာ စားချိန် ရောက်ပြီလား" လို့ မေးတယ်။ ၄ နာရီလောက် ကြာသွားတာကို သူက ၁၅ မိနစ်လောက်ပဲ ထင်နေတယ်။ အံ့ဩစရာကောင်းတာက အဲဒီ ၄ နာရီအတွင်း သူရိုက်လိုက်တဲ့ စာရင်းတွေ (Entries) ဟာ အရေအတွက် (၁၅၀) ကျော်ပြီး၊ အမှား (Error Rate) က သုည ဖြစ်နေတယ်။
ဒါဟာ ဘာဖြစ်သွားတာလဲ။ ဒေါ်မြဟာ ပေစာဖတ်ရတဲ့ "Challenge" နဲ့ သူ့ရဲ့ ပါဠိစာပေ "Skill" တို့ ဟန်ချက်ညီသွားတဲ့အခါ "Flow State" ထဲကို ရောက်သွားတာပါ။ အဲဒီအချိန်မှာ သူ ပင်ပန်းရကောင်းမှန်း မသိတော့ဘူး။ စာရွက်စာတမ်းတွေနဲ့ သူ့စိတ်နဲ့ တစ်သားတည်း ဖြစ်သွားတယ်။ ဒါကို သွာဂတရဲ့ Policy 1 (Mission & Identity) ၊ Article 1.4 (Offering Dhamma through Excellence) နဲ့ ချိတ်ဆက်ကြည့်မယ်ဆိုရင်၊ ဒေါ်မြရဲ့ လုပ်ရပ်ဟာ ရိုးရိုး အလုပ်လုပ်နေတာ မဟုတ်ပါဘူး။ "ဓမ္မပူဇာ" ပြုနေတာပါ။ စိတ်ကို ဖြူစင်စွာ နှစ်မြှုပ်ပြီး လုပ်ဆောင်တဲ့ အလုပ်မှန်သမျှဟာ ကမ္မဋ္ဌာန်း တစ်မျိုးပါပဲ။
ဒါပေမယ့် သတိထားစရာ တစ်ချက် ရှိပါတယ်။ Flow State ဆိုတာ အလိုလို ဖြစ်လာတာ မဟုတ်ပါဘူး။ သူ့ကို ဖန်တီးယူလို့ ရပါတယ်။ ဦးဇင်းတို့ သွာဂတပြတိုက်မှာ ဝန်ထမ်းတွေကို Flow ဝင်အောင် ကူညီပေးတဲ့ Template T140 (Task Engagement & Flow Log) ဆိုတာ ရှိပါတယ်။ T140 ဆိုတာ ကိုယ်လုပ်မယ့် အလုပ်ကို ချိန်ညှိတဲ့ ကိရိယာပါ။
အဲဒီ ဇယားထဲမှာ အဓိက (၃) ချက် ပါဝင်ပါတယ် -
၁။ Clear Goal: "ဒီနေ့ ငါ ဘာပြီးအောင် လုပ်မလဲ?" (ရည်မှန်းချက် တိကျရမယ်)။
၂။ Feedback Loop: "ငါလုပ်နေတာ မှန်မမှန် ဘယ်လိုသိမလဲ?" (ချက်ချင်း အဖြေပေါ်ရမယ်)။
၃။ Challenge Balance: "ဒီအလုပ်က ငါ့အတွက် အရမ်းလွယ်နေလား (ဒါဆို ပျင်းမယ်)၊ အရမ်းခက်နေလား (ဒါဆို ကြောက်မယ်)?"။
တကယ်လို့ အရမ်းခက်နေရင် အလုပ်ကို အပိုင်းငယ်လေးတွေ (Sub-tasks) ခွဲလိုက်ပါ။ တကယ်လို့ အရမ်းလွယ်နေရင် အချိန်ကန့်သတ်ချက် (Time limit) ထည့်ပြီး Challenge လုပ်ပါ။ ဒါဆိုရင် စိတ်က အလုပ်ထဲကို အလိုလို စီးဝင်သွားပါလိမ့်မယ်။
ဒကာကြီး ဒကာမကြီးတို့လည်း ကိုယ့်အလုပ်ခွင်မှာ ဒီနည်းလမ်းကို သုံးကြည့်ပါ။ ဥပမာ - အိမ်မှုကိစ္စ လုပ်ရတာ ပျင်းစရာ ကောင်းတယ်လို့ ထင်ရင်၊ "ဒီပန်းကန်တွေကို ၁၀ မိနစ်အတွင်း ပြောင်အောင် ဆေးမယ်" ဆိုတဲ့ Challenge လေး လုပ်ကြည့်ပါ။ အဲဒီအခါ ပန်းကန်ဆေးတာက "တာဝန်" မဟုတ်တော့ဘဲ "ကစားပွဲ" (Game) တစ်ခု ဖြစ်သွားပြီး၊ စိတ်က ပန်းကန်လုံးလေးတွေပေါ်မှာ တည်ငြိမ်သွားပါလိမ့်မယ်။ အဲဒါဟာ "လောကီသမာဓိ" ပါပဲ။
ဆက်လက်ပြီး ဆင်ခြင်စရာ ရှိတာက Flow State ရဲ့ အမြင့်ဆုံး အဆင့်ပါပဲ။ အနောက်တိုင်း ပညာရှင်တွေကတော့ Flow ကို "Performance" (စွမ်းဆောင်ရည်) အတွက်ပဲ သုံးကြတယ်။ ဒါပေမယ့် ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရားကတော့ ဒီ "ဧကဂ္ဂတာ" ကို ဝိပဿနာဉာဏ်နဲ့ ယှဉ်ပြီး သုံးဖို့ ဟောကြားပါတယ်။ အလုပ်ထဲမှာ စီးမျောနေတဲ့အချိန်မှာ "ငါ လုပ်နေတာ" ဆိုတဲ့ အတ္တပျောက်ပြီး "လုပ်စရာနဲ့ လုပ်နေတဲ့ သဘောတရား" (ရုပ်နဲ့ နာမ်) ပဲ ရှိပါလားလို့ ဆင်ခြင်လိုက်ရင် အဲဒါဟာ မဂ်ဉာဏ် ဖိုလ်ဉာဏ်အထိ ကျေးဇူးပြုနိုင်ပါတယ်။
နိဂုံးချုပ်အနေနဲ့ တိုက်တွန်းလိုတာကတော့... "သမာဓိ" ဆိုတာ တောထဲမှာပဲ ရှာလို့ရတာ မဟုတ်ပါဘူး။ မိမိတို့ရဲ့ နေ့စဉ်အလုပ်၊ မိမိတို့ရဲ့ ဝါသနာ၊ မိမိတို့ရဲ့ တာဝန်ဝတ္တရားတွေထဲမှာပဲ "စိတ်ကို နှစ်မြှုပ်ခြင်း" (Immersion) အားဖြင့် ရှာဖွေနိုင်ပါတယ်။ Template T140 ကို အသုံးပြုပြီး မိမိတို့ရဲ့ Challenge နဲ့ Skill ကို ညှိယူကာ၊ ပျင်းရိခြင်းနဲ့ စိုးရိမ်ခြင်းဆိုတဲ့ အစွန်းနှစ်ဖက်က လွတ်ကင်းပြီး၊ အေးချမ်းတက်ကြွတဲ့ "Dhamma Flow" ကြီးထဲမှာ စီးမျောနိုင်ကြပါစေကုန် သတည်း။
"ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဌတု"
"ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဌတု"
"ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဌတု"
သာဓု... သာဓု... သာဓု။
ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက
The Office Of Siridantamahapalaka
နေ့စွဲ - ၇ ဩဂုတ်လ ၂၀၂၂