Day: 092 | ၁ ဧပြီ ၂၀၂၃ | ဧပြီဖူးလ်နှင့် မုသာဝါဒ | အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်၊ သစ္စာ | Fake News / Ethics
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာ ရတနာမြတ်သုံးပါးနဲ့တကွ မိဘဆရာသမားတို့အား ရိုသေမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပူဇော်ပါ၏။ ယနေ့ ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၁ ရက်၊ သာသနာနှစ် ၂၅၆၆ ခုနှစ်၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၄ ခုနှစ်၊ တန်ခူးလဆန်း ၁၁ ရက်နေ့မှာ ကြွရောက်လာကြတဲ့ သူတော်ကောင်းအပေါင်းတို့... ဒီနေ့ဟာ ကမ္ဘာ့ဓလေ့အရ 'ဧပြီဖူးလ်' လို့ ခေါ်တဲ့ လူနောက်နေ့ ဖြစ်တာမို့ သူတော်ကောင်းတို့ အားလုံး လှည့်စားခြင်း ကင်းဝေးပြီး သစ္စာတရားရဲ့ အေးရိပ်မှာ ခိုလှုံနိုင်ကြပါစေ၊ ကိုယ်စိတ်နှစ်ဖြာ ကျန်းမာချမ်းသာကြပါစေလို့ ဦးပဉ္ဇင်းက ရှေးဦးစွာ မေတ္တာပို့သလိုက်ပါတယ်နော်။
ဒီနေ့ တရားမဟောခင်မှာ စိတ်ကလေးကို တည်ငြိမ်သွားအောင်၊ သမာဓိလေး ရသွားအောင် မြတ်စွာဘုရားရှင်ရဲ့ ဂုဏ်တော်ကို အာရုံပြုတဲ့ 'ဗုဒ္ဓါနုဿတိ' ကမ္မဋ္ဌာန်းလေးကို အရင်ဆုံး ပွားများကြည့်ကြရအောင်။ ငါးပါးသီလထဲမှာ မုသာဝါဒကို ရှောင်ကြဉ်ဖို့ ဟောကြားခဲ့တဲ့ မြတ်စွာဘုရားရှင်ဟာ သစ္စာစကားကိုသာ မြွက်ကြားတော်မူတဲ့ 'အရဟံ' ဂုဏ်ရှင် ဖြစ်ပါတယ်၊ လူနတ်ဗြဟ္မာတို့ရဲ့ ပူဇော်ထူးကို ခံယူထိုက်တဲ့ စင်ကြယ်တဲ့ ဂုဏ်ရှင် ဖြစ်ပါတယ်။ အဲဒီ ဂုဏ်တော်ကို အာရုံပြုရင်း ခဏလောက် ငြိမ်ငြိမ်လေး နေကြည့်လိုက်ကြရအောင်။ "ငါ့မြတ်စွာဘုရားဟာ ကိလေသာ ကင်းစင်တော်မူတယ်၊ မကောင်းမှုမှန်သမျှ ဆိတ်ကွယ်ရာမှာတောင် မပြုတော်မူဘူး" ဆိုတဲ့ အသိလေးနဲ့ စိတ်ကို တည်ငြိမ်အောင် ထားလိုက်ပါဦး။
ဒီလို ဂုဏ်တော်ကို အာရုံပြုလိုက်တဲ့အခါ စိတ်ထဲမှာ လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟတွေ ငြိမ်ကျသွားမယ်။ အထူးသဖြင့် ဒီနေ့လို ဧပြီလ ၁ ရက်နေ့မှာ သူတစ်ပါးကို နောက်ပြောင်ချင်တဲ့စိတ်၊ လိမ်ညာချင်တဲ့ စိတ်ရိုင်းလေးတွေ ပေါ်မလာအောင် စောင့်စည်းနိုင်သွားမှာပါ။ စိတ်ကလေး ငြိမ်သွားမှ တရားရဲ့ အနှစ်သာရကို ပိုပြီး ထိုးထွင်းသိမြင်နိုင်မှာမို့လို့ပါပဲ။ ကိုင်း... အားလုံးပဲ စိတ်ကလေးတွေ ကြည်လင်သွားပြီဆိုရင် ဒီနေ့ရဲ့ တရားစကားကို စတင်ကြရအောင်။
ဒီနေ့ဟာ သူတော်ကောင်းတို့ သိကြတဲ့အတိုင်း 'April Fools' Day' လို့ ခေါ်တဲ့ နေ့ဖြစ်တယ်။ ကမ္ဘာတစ်ဝန်းမှာ တစ်ယောက်နဲ့တစ်ယောက် အပျော်သဘောနဲ့ လိမ်ကြ၊ ညာကြ၊ နောက်ကြတဲ့ ဓလေ့တစ်ခုပေါ့။ "ဒီနေ့တော့ ငါ့သူငယ်ချင်းကို ဘယ်လို လှည့်စားလိုက်ရမလဲ" ဆိုတဲ့ အတွေးမျိုးတွေ ဝင်နေတတ်ကြတယ်။ ဒါပေမဲ့ ဒီကနေ့ခေတ် သိပ္ပံပညာနဲ့ နည်းပညာနယ်ပယ်မှာ ကြည့်မယ်ဆိုရင် ဒီလို လှည့်စားမှုတွေဟာ အပျော်သဘောတင် မဟုတ်တော့ဘဲ 'Fake News' လို့ ခေါ်တဲ့ သတင်းမှားတွေရဲ့ အန္တရာယ်က ကြီးမားလာတာကို တွေ့ရမယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... ဒီနေ့ခေတ် သတင်းအချက်အလက် နည်းပညာ (Information Technology) မှာ 'Ethics' လို့ ခေါ်တဲ့ ကျင့်ဝတ်ဟာ အလွန် အရေးကြီးလာတယ်။ အွန်လိုင်းပေါ်မှာ သတင်းတစ်ခု ပျံ့နှံ့သွားဖို့ဆိုတာ စက္ကန့်ပိုင်းပဲ ကြာတယ်။ အဲဒီသတင်းဟာ အမှန်လား၊ အမှားလားဆိုတာကို သေချာ မစိစစ်ဘဲ ဖြန့်ဝေလိုက်တဲ့အခါ လူမှုကွန်ရက်တွေထဲမှာ 'Information Cascade' လို့ ခေါ်တဲ့ သတင်းမှားတွေ ရေလျှံသွားတော့တာပဲ။ တစ်ယောက်က လိမ်လိုက်တာဟာ သန်းနဲ့ချီတဲ့ လူတွေကို ထိခိုက်သွားနိုင်တဲ့ အခြေအနေမျိုးတွေ ဖြစ်လာတာပါ။
"အရှင်ဘုရား... အပျော်သဘော လိမ်တာပဲဥစ္စာ၊ ဒါက ဘာဆိုးကျိုး ရှိမှာမို့လို့လဲ" ပေါ့။ ဟုတ်တယ်... သိပ္ပံနည်းကျ စိတ်ပညာ (Psychology) အရ ကြည့်ရင် လူတစ်ယောက်ဟာ တစ်ခါလိမ်လိုက်တိုင်း သူ့ရဲ့ ဦးနှောက်ထဲက 'Amygdala' လို့ ခေါ်တဲ့ အစိတ်အပိုင်းက တုံ့ပြန်မှုတွေ လျော့နည်းလာတတ်တယ်။ ဆိုလိုတာကတော့ တစ်ခါလိမ်ဖူးသွားရင် နောက်တစ်ခါ လိမ်ဖို့ ပိုလွယ်သွားတာပဲ။ အဲဒါကို 'Emotional Adaptation to Lying' လို့ ခေါ်တယ်။ အပျော်သဘောနဲ့ စလိမ်လိုက်ပေမဲ့ နောက်ပိုင်းမှာတော့ လိမ်ညာရတာကို အပြစ်လို့ မမြင်တော့တဲ့ စိတ်အခြေအနေ ရောက်သွားတတ်တာဟာ အင်မတန် ကြောက်ဖို့ ကောင်းပါတယ်နော်။
ဒီနေ့ခေတ် သတင်းမှား (Fake News) တွေဟာ စီးပွားရေး၊ နိုင်ငံရေး၊ လူမှုရေး နယ်ပယ်တွေမှာတင် မဟုတ်ဘူး၊ လူတွေရဲ့ ယုံကြည်မှု (Trust) ကိုပါ ဖြိုဖျက်နေတာပါ။ အယ်လ်ဂိုရစ်သမ် (Algorithm) တွေက လူတွေ စိတ်ဝင်စားမယ့် သတင်းမှားတွေကို ပိုပြီး တွန်းတင်ပေးလေ့ ရှိတယ်။ ဘာကြောင့်လဲဆိုတော့ သတင်းမှားတွေဟာ သတင်းမှန်တွေထက် ၆ ဆလောက် ပိုပြီး မြန်မြန်ပျံ့နှံ့တတ်လို့ပဲ။ ဒါဟာ သိပ္ပံနည်းကျ သုတေသနတွေက ပြထားတဲ့ အချက်ပါ။ လူတွေရဲ့ ဦးနှောက်ဟာ စိတ်လှုပ်ရှားစရာကောင်းတဲ့၊ ထူးဆန်းတဲ့ အချက်အလက်တွေကို ပိုပြီး မှတ်သားတတ်တဲ့ 'Confirmation Bias' ရှိနေတာကြောင့် သတင်းမှားတွေရဲ့ သားကောင် ဖြစ်သွားကြရတာပေါ့။
ဒါကို နောက်ထပ် သေချာစဉ်းစားကြည့်မယ်ဆိုရင်... သတင်းမှားတစ်ခုရဲ့ နောက်ကွယ်မှာ လူတွေရဲ့ စိတ်ဓာတ် (Morality) ကွယ်ပျောက်နေတာကို တွေ့ရလိမ့်မယ်။ အိုင်တီပညာရှင်တွေက သတင်းအချက်အလက်တွေကို စစ်ဆေးဖို့ (Fact-checking) နည်းပညာတွေ ထွင်နေကြပေမဲ့၊ အဓိက အရေးကြီးတာက သတင်းပို့သူနဲ့ သတင်းဖတ်သူရဲ့ ကျင့်ဝတ် (Ethics) ပဲ ဖြစ်တယ်။ "ငါ ပြောလိုက်တဲ့ စကားဟာ သူတစ်ပါးအတွက် အကျိုးရှိရဲ့လား၊ မှန်ကန်ရဲ့လား" ဆိုတဲ့ ဆင်ခြင်တုံတရား (Discretion) မရှိရင် နည်းပညာတွေ ဘယ်လောက်တိုးတက်တိုးတက် လူမှုပတ်ဝန်းကျင်ဟာ ပရမ်းပတာ ဖြစ်နေဦးမှာပဲ သူတော်ကောင်းတို့ရေ။
ဒီနေ့ခေတ်မှာ 'Deepfake' လို့ ခေါ်တဲ့ AI နည်းပညာတွေနဲ့ လူတစ်ယောက်ရဲ့ ရုပ်ပုံ၊ အသံတွေကို တုပပြီး လိမ်ညာတာတွေအထိ ရှိလာပြီ။ ဒါဟာ 'ဧပြီဖူးလ်' ဆိုတဲ့ အပျော်သဘောထက် အများကြီး ကျော်လွန်သွားပြီနော်။ ဒီလို လှည့်စားမှုတွေဟာ လူသားတွေကြားမှာ ရှိရမယ့် 'သစ္စာ' ဆိုတဲ့ တံတိုင်းကြီးကို ဖြိုချပစ်တာပဲ။ သစ္စာတရား မရှိတဲ့ လူ့အဖွဲ့အစည်းဟာ အုတ်မြစ်မခိုင်တဲ့ အဆောက်အဦးလိုပဲ ဘယ်အချိန်မှာ ပြိုကျသွားမလဲ မသိနိုင်ဘူး။
"အရှင်ဘုရား... အပျော်သဘောနဲ့ လိမ်တာတောင် မလုပ်ရဘူးလား" ပေါ့။ အမှန်တော့ သိပ္ပံပညာက ပြထားတဲ့ သတင်းမှားတွေရဲ့ အန္တရာယ်ဟာ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ဘုရားရှင် ဟောကြားခဲ့တဲ့ မုသာဝါဒရဲ့ ဆိုးကျိုးတွေနဲ့ တိုက်ရိုက် သက်ဆိုင်နေတာပါ။ အပျော်သဘောနဲ့ စနောက်တာဟာ ကံကြီးထိုက်တာ မဟုတ်ပေမဲ့ ကိုယ့်ရဲ့ သစ္စာတရားကိုတော့ ညှိုးနွမ်းစေတယ်။ သစ္စာပျက်တဲ့လူဟာ လူအများရဲ့ ယုံကြည်မှုကို မရတော့ဘူး။ ယုံကြည်မှု မရှိရင် ဘယ်လူမှုဆက်ဆံရေးမှ မခိုင်မြဲနိုင်ဘူးဆိုတာ မျက်စိထဲ မြင်အောင် ကြည့်လိုက်ကြပါဦး။
ကိုင်း... ဒီလို ခေတ်သစ်သိပ္ပံနဲ့ ကျင့်ဝတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ရှုထောင့်ကနေ ကြည့်လိုက်ရင် သတင်းမှားတွေရဲ့ ဆိုးကျိုးကို သူတော်ကောင်းတို့ ရိပ်မိလောက်ပြီ ထင်ပါတယ်နော်။ "ဧပြီဖူးလ်" ဆိုပြီး ပေါ့ပေါ့ပါးပါး တွေးလိုက်ပေမဲ့ အဲဒီနောက်ကွယ်မှာ ပါသွားတဲ့ 'မုသာဝါဒ' ရဲ့ အငွေ့အသက်တွေဟာ ကိုယ့်ရဲ့ စိတ်ဓာတ် စင်ကြယ်မှုကို ဘယ်လောက် ထိခိုက်စေသလဲဆိုတာ မြတ်စွာဘုရားရှင်ရဲ့ ပါဠိတော် အနက်ဖွင့်ဆိုချက်တွေနဲ့ ဆက်ပြီး ချိန်ထိုးကြည့်ကြရအောင်...
ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ရှေ့က သိပ္ပံနည်းကျ အမြင်တွေကို ဘုရားရှင်ရဲ့ ပါဠိတော် အနက်ဖွင့်ဆိုချက်တွေနဲ့ ဆက်ပြီး နှိုင်းယှဉ်ကြည့်ကြရအောင်။ မြတ်စွာဘုရားရှင်က အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်၊ သစ္စာဝဂ်မှာ "သစ္စံ ဝေ အမတာ ဝါစာ၊ ဧသ ဓမ္မော သနန္တနော" လို့ ဟောကြားခဲ့ပါတယ်။ "မှန်ကန်တဲ့ သစ္စာစကားဟာ မသေတဲ့စကား ဖြစ်တယ်၊ ဒါဟာ ရှေးသူဟောင်းတို့ ကျင့်ဆောင်ခဲ့တဲ့ ထာဝရတရားဖြစ်တယ်" တဲ့။ ဒီပါဠိတော်ကို တစ်လုံးချင်း Nissaya အနက်ဖွင့်ရရင် 'သစ္စံ' ဆိုတာ ဖောက်ပြန်မှုမရှိတဲ့ အမှန်တရား၊ 'အမတာ ဝါစာ' ဆိုတာ နိဗ္ဗာန်ကို ရောက်စေနိုင်တဲ့၊ သေခြင်းကင်းရာကို လမ်းညွှန်တဲ့ စကားလို့ ဆိုလိုတာပါ။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... ဧပြီဖူးလ်မှာ လိမ်လိုက်တဲ့ စကားဟာ 'မုသာ' ဖြစ်လို့ ခဏတာအတွင်းမှာတင် သေဆုံးသွားမယ့်၊ အနှစ်မရှိတဲ့ စကားဖြစ်ပေမဲ့ ဘုရားရှင်ရဲ့ စကားတော်ကတော့ နှစ်ပေါင်းနှစ်ထောင့်ငါးရာကျော်တိုင်အောင် မသေဘဲ ရှင်သန်နေတုန်းပဲ။ ဘာကြောင့်လဲဆိုတော့ အမှန်တရား (Truth) ကို အခြေခံထားလို့ပဲ။ သိပ္ပံပညာမှာ သတင်းအချက်အလက်တွေဟာ အချိန်နဲ့အမျှ ပြောင်းလဲနေတတ်ပေမဲ့ ဘုရားရှင်ဟောတဲ့ 'ရုပ်နာမ်' အမှန်တရားကတော့ ဘယ်တော့မှ မပြောင်းလဲဘူး။ ဟုတ်လား သူတော်ကောင်းတို့ရေ...။
ဒီနေရာမှာ မဟာသရဏဂုံတော်ကြီးရဲ့ ပထမဆုံးပုဒ်ဖြစ်တဲ့ "ဣတိပိ သော ဘဂဝါ အရဟံ" ဆိုတဲ့ ဂုဏ်တော်နဲ့ ချိတ်ဆက်ကြည့်ရအောင်။ 'အရဟံ' ဆိုတာ ကိလေသာ ကင်းစင်တဲ့အတွက် ဆိတ်ကွယ်ရာမှာတောင် မကောင်းမှု မပြုဘူး၊ လိမ်ညာလှည့်စားခြင်း လုံးဝမရှိဘူးလို့ ဆိုလိုတာပါ။ ဧပြီလ ၁ ရက်နေ့မှာ လူတွေက "ငါ့ကို ဘယ်သူမှ မသိအောင် လိမ်လိုက်မယ်" လို့ တွေးကြပေမဲ့ ဘုရားရှင်ကတော့ ဘယ်သူမှမသိတဲ့ စိတ်ကွယ်ရာမှာတောင် သစ္စာတရားကိုပဲ လက်ကိုင်ထားတာ။ ဒါဟာ 'Fake News' ခေတ်ကြီးမှာ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ အားကျအတုယူရမယ့် စံပြ (Role Model) ကြီးပဲပေါ့။
ကိုင်း... ဝိပဿနာ ရှုကွက်ဘက်ကို လှည့်ကြည့်ရအောင်။ သူတော်ကောင်းတို့ "ငါ လိမ်လိုက်ပြီ" လို့ ပြောတဲ့အခါ အဲဒီ 'ငါ' ကို ဓာတ်ခွဲကြည့်စို့။ လိမ်စကား ပြောလိုက်တဲ့အခါ ပထမဆုံး 'ရူပက္ခန္ဓာ' လို့ ခေါ်တဲ့ ရုပ်တရားက ဘယ်လို ဖြစ်သွားသလဲ။ လိမ်ပြောဖို့ စိတ်ကူးလိုက်တာနဲ့ ခန္ဓာကိုယ်ထဲမှာ ရုပ်ဓာတ်တွေ ဖောက်ပြန်လာတယ်။ နှလုံးခုန် မြန်လာမယ်၊ အာရုံကြောတွေ တင်းမာလာမယ်။ ဒါဟာ ရုပ်တရားရဲ့ ဖောက်ပြန်မှု သဘောပဲ။ ဝစီဒွါရ (နှုတ်ခမ်း၊ လျှာ၊ အာခေါင်) တွေကတစ်ဆင့် အသံတွေ ထွက်လာတာဟာလည်း ရုပ်ဓာတ်တွေ တစ်ခုနဲ့တစ်ခု ရိုက်ခတ်လို့ ပေါ်လာတဲ့ သဘောမျှသာ ဖြစ်ပါတယ်။
"အရှင်ဘုရား... လိမ်ပြောတာက စိတ်က လိမ်တာ မဟုတ်လား၊ ဘာလို့ ရုပ်ကို ရှုခိုင်းတာလဲ" ပေါ့။ ဟုတ်ပါတယ်... ဒါပေမဲ့ စိတ်ရဲ့ ခိုင်းစေမှုကြောင့် ရုပ်မှာ သိသိသာသာ ပြောင်းလဲသွားတာကို အရင်ရှုရတာ ပိုလွယ်လို့ပါ။ လိမ်စကား ပြောနေတဲ့အချိန်မှာ ကိုယ့်ရဲ့ အသံနေအသံထား၊ ကိုယ့်ရဲ့ မျက်နှာအမူအရာတွေဟာ ပုံမှန်မဟုတ်ဘဲ ဖောက်ပြန်နေတာကို သတိနဲ့ ကပ်ကြည့်လိုက်ပါ။ "အော်... ဒါဟာ 'ငါ' လိမ်နေတာ မဟုတ်ပါလား၊ ရုပ်ဓာတ်တွေ ဖောက်ပြန်နေတာပါလား" လို့ သိလိုက်ရင် သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ပြုတ်ဖို့ လမ်းစပေါ်ပြီသာ မှတ်တော့။
ဒိဋ္ဌိဖြုတ်ပုံကို ထပ်ပြီး အကျယ်ချဲ့ရရင်... မျက်လှည့်ပြတဲ့သူ (Illusionist) တစ်ယောက်ကို ကြည့်ပါ။ သူက ဦးထုပ်ထဲက ယုန်ကလေး ထွက်လာအောင် ပြတယ်၊ လူကို အပိုင်းပိုင်း ဖြတ်ပြတယ်။ ကြည့်တဲ့သူက "တကယ်ကြီးပဲ" လို့ ထင်ပြီး လှည့်စားခံရတာပေါ့။ မုသာဝါဒဆိုတာလည်း အဲဒီလိုပဲ။ 'ငါ' ဆိုတဲ့ မျက်လှည့်ဆရာက စိတ်ကူးထဲမှာ ပုံဖော်ပြီး နှုတ်ကနေ ထွက်အောင် လုပ်လိုက်တာ။ ဒါပေမဲ့ အဲဒီနောက်ကွယ်မှာ တကယ်ရှိတာကတော့ စိတ်၊ စေတသိက်နဲ့ ရုပ်တရားတွေ အကြောင်းတိုက်ဆိုင်လို့ ပေါင်းစပ်ဖြစ်ပေါ်နေတာပဲ။ 'လိမ်တဲ့သူ' ဆိုတဲ့ ပုဂ္ဂိုလ် သတ္တဝါ အနှစ်သာရ လုံးဝမရှိဘူးဆိုတာကို ဉာဏ်နဲ့ ခွဲစိတ်ကြည့်ရမယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။
အလုပ်ပေး ရှုကွက်အနေနဲ့ ပြောရရင်... လိမ်ညာချင်တဲ့စိတ် ပေါ်လာတဲ့အခါ "လိမ်ချင်တယ်... သိတယ်" လို့ မှတ်ပါ။ လိမ်စကား ပြောနေတုန်းမှာလည်း "ပြောနေတယ်... သိတယ်" လို့ မှတ်ပါ။ အဲဒီစကားကို 'ဝစီကံ' တစ်ခုအနေနဲ့ပဲ ရှုမှတ်ပြီး ကိုယ့်ရဲ့ ရုပ်ခန္ဓာမှာ ဖြစ်ပေါ်နေတဲ့ တင်းမှု၊ ပူမှု၊ လှုပ်ရှားမှုတွေကို သတိကပ်ပါ။ "ဧပြီဖူးလ်ပဲ၊ အပျော်ပဲ" လို့ ပေါ့ပေါ့မတွေးပါနဲ့။ အဲဒီ "အပျော်" လို့ ထင်တဲ့ နောက်ကွယ်မှာ သစ္စာတရား ပျက်ယွင်းသွားတဲ့ အကုသိုလ် စေတနာကလေး ပါသွားတတ်လို့ပဲ။ ဟုတ်လား...။
ကိုင်း... ဦးပဉ္ဇင်းတို့ Hswagata ပြတိုက်က Case-2492 လေးကို ပြောပြမယ်။ ဒါက အလွန် သင်ခန်းစာရဖို့ ကောင်းပါတယ်။ တစ်ခါက ဧပြီလ ၁ ရက်နေ့မှာ ဝန်ထမ်းငယ်လေးတစ်ယောက်က အပျော်သဘောနဲ့ "အရှင်ဘုရား... ပြတိုက်ထဲက ဓာတ်တော်အိတ် တစ်အိတ် ပျောက်နေပြီ" လို့ လာပြီး လိမ်ညာနောက်ပြောင်ခဲ့ဖူးတယ်။ အဲဒီအချိန်မှာ တာဝန်ရှိသူတွေ အကုန်လုံး ထိတ်လန့်တုန်လှုပ်ကုန်ကြတာပေါ့။ ဒါဟာ ဧပြီဖူးလ် စနောက်တာ ဖြစ်ပေမဲ့ ရလဒ်ကတော့ လူတွေရဲ့ စိတ်ထဲမှာ သောကမီးတွေ တောက်လောင်သွားစေခဲ့တာပဲ။
"အပျော်ပဲဟာကို၊ ဘာလို့ ဒီလောက်အထိ ဖြစ်ရတာလဲ" ပေါ့။ ဒါဟာ မုသာဝါဒရဲ့ သဘောပဲ။ လိမ်တဲ့သူက အပျော်ဆိုပေမဲ့ အလိမ်ခံရတဲ့သူမှာတော့ ရုပ်နာမ်တွေ အပြင်းအထန် ဖောက်ပြန်ကုန်ကြတာ။ အဲဒီဝန်ထမ်းလေးဟာ ဓာတ်တော်တွေရဲ့ တန်ဖိုးနဲ့ တာဝန်ယူမှုကို ပေါ့ပေါ့လေး တွေးခဲ့လို့ပဲ။ ဒါကြောင့် ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်ရဲ့ မူဝါဒ Policy 8 (Ethics and Integrity) အပိုဒ် 8.3 အရ "မည်သည့် အခြေအနေမျိုးမှာမဆို သတင်းအချက်အလက်ကို မမှန်မကန် ပြောဆိုခြင်း လုံးဝ (လုံးဝ) မပြုရ" ဆိုတဲ့ စည်းကမ်းကို တင်းတင်းကျပ်ကျပ် ချမှတ်ခဲ့ရတယ်။
အဲဒီဝန်ထမ်းလေးကိုလည်း ဦးပဉ္ဇင်းက ခေါ်ပြီး ဆုံးမရတယ်၊ "ဒကာလေး... မင်း လိမ်လိုက်တဲ့ စကားတစ်ခွန်းကြောင့် လူပေါင်းများစွာရဲ့ စိတ်မှာ ဒုက္ခသစ္စာတွေ ဆိုက်ကုန်ပြီ။ ဒါဟာ သစ္စာပျက်ရုံတင်မကဘူး၊ ယုံကြည်မှု (Trust) ကိုပါ ဖျက်ဆီးလိုက်တာပဲ" လို့။ အဲဒီနောက်ပိုင်းမှာတော့ ကျွန်ုပ်တို့ ပြတိုက်မှာ ဧပြီဖူးလ်ကို အပျော်သဘောနဲ့တောင် လိမ်ညာခြင်း မပြုဖို့၊ အချက်အလက်မှန်ကိုသာ ပြောဆိုဖို့ (Verification Protocol) ကို အမြဲ လက်ကိုင်ထားကြတော့တယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။
ဒါကြောင့် သူတော်ကောင်းတို့လည်း လောကီလူမှုဘဝမှာ ဖြစ်စေ၊ အလုပ်ခွင်မှာဖြစ်စေ သတင်းမှား (Fake News) တွေ မဖြန့်မိဖို့၊ အပျော်သဘောနဲ့တောင် မလိမ်မိဖို့ သတိထားကြပါ။ လိမ်စကား တစ်ခွန်း ပြောလိုက်တိုင်း ကိုယ့်ရဲ့ သိက္ခာနဲ့ သစ္စာတရားဟာ တစ်ထပ်ချင်း လျော့ကျသွားတယ်ဆိုတာကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ကြည့်ကြပါ။ အမှန်အတိုင်း ပြောဆိုခြင်းဟာ ကိုယ့်ကိုယ်ကို ကာကွယ်ခြင်း ဖြစ်သလို၊ ပတ်ဝန်းကျင်ကိုလည်း ငြိမ်းချမ်းစေပါတယ်။
ဒီနေ့ ဟောကြားခဲ့တဲ့ တရားတော်ကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ ပြန်ပြီး ခြုံငုံကြည့်ကြရအောင်။ လိမ်ညာစကားတွေကြောင့် ဖြစ်လာတဲ့ ရှုပ်ထွေးမှုနဲ့ စိတ်ဆင်းရဲမှုတွေဟာ 'ဒုက္ခသစ္စာ' ပဲ။ အဲဒီလို လိမ်ညာချင်တဲ့၊ လှည့်စားချင်တဲ့ လောဘ၊ မောဟ စေတနာတွေဟာ 'သမုဒယသစ္စာ' ပဲ။ သစ္စာစကားကိုပဲ ပြောဆိုလို့ စိတ်ထဲမှာ ကြည်လင်အေးချမ်းသွားတာဟာ 'နိရောဓသစ္စာ' ရဲ့ အရသာကို ခံစားရတာပဲ။ အဲဒီလို အမှန်အတိုင်း ပြောဆိုနိုင်အောင်၊ ရုပ်နာမ်ကို ခွဲခြားသိအောင် ကြိုးစားနေတဲ့ သတိပဋ္ဌာန် လမ်းစဉ်ဟာ 'မဂ္ဂသစ္စာ' ပဲ ဖြစ်ပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။
ကိုင်း... အားလုံးပဲ ဧပြီဖူးလ်နေ့မှာ လှည့်စားခြင်း ကင်းဝေးကြပါစေ။ နှုတ်မှ ထွက်သမျှ စကားတိုင်းဟာ သူတစ်ပါးအတွက် အကျိုးရှိသော၊ မှန်ကန်သော သစ္စာစကားများသာ ဖြစ်နိုင်ကြပါစေ။ မုသာဝါဒဘေးမှ ကင်းဝေးပြီး သစ္စာတရားရဲ့ အေးရိပ်မှာ ထာဝရ ခိုလှုံနိုင်ကြပါစေ၊ ဒုက္ခခပ်သိမ်း ငြိမ်းရာ နိဗ္ဗာန်သို့ အမြန်ဆုံး ရောက်ရှိနိုင်ကြပါစေကုန်သတည်း။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက
The Office Of Siridantamahapalaka
The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.
နေ့စွဲ - ၁ ဧပြီ ၂၀၂၃
ORCID: 0009-0000-0697-4760
Website: www.siridantamahapalaka.com
Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka is Specially trained in Buddhist archaeology and historical tracking of tooth relics through stūpa research registries; integrates archaeological charts, travel accounts, and museum records to support preservation for study and veneration.
