Day: 094 | ၃ ဧပြီ ၂၀၂၃ | အချိန် (Time) ဆိုတာဘာလဲ | အဘိဓမ္မ၊ ကာလ (ပညတ်) | Time Dilation
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာ ရတနာမြတ်သုံးပါးနဲ့တကွ မိဘဆရာသမားတို့အား ရိုသေမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပူဇော်ပါ၏။ ယနေ့ ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၃ ရက်၊ သာသနာနှစ် ၂၅၆၆ ခုနှစ်၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၄ ခုနှစ်၊ တန်ခူးလဆန်း ၁၃ ရက်နေ့မှာ ကြွရောက်လာကြတဲ့ သူတော်ကောင်းအပေါင်းတို့... ကိုယ်စိတ်နှစ်ဖြာ ကျန်းမာချမ်းသာကြပါစေလို့ ဦးပဉ္ဇင်းက ရှေးဦးစွာ မေတ္တာပို့သလိုက်ပါတယ်နော်။ ဒီနေ့ခေတ်မှာ ကမ္ဘာတစ်ဝန်းမှာရော၊ တို့နိုင်ငံမှာပါ မိုင်းအန္တရာယ်တွေ၊ ဘေးအန္တရာယ်တွေက များလှပါတယ်၊ အဲဒီလို မိုင်းအန္တရာယ်တွေကြားထဲမှာ သူတော်ကောင်းတို့ အားလုံး ဘေးကင်းလုံခြုံကြပါစေ၊ အချိန်တိုင်း စက္ကန့်တိုင်းမှာ ဘေးဥပဒ်တွေကနေ ကင်းဝေးကြပါစေလို့ ဦးပဉ္ဇင်းက ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သလိုက်ပါတယ်နော်။
ဒီနေ့ တရားမဟောခင်မှာ အချိန်အကြောင်းကို ပြောမှာဖြစ်တဲ့အတွက် လက်ရှိ အခိုက်အတန့် (Present Moment) လေးမှာ စိတ်ကလေးကို တည်ငြိမ်သွားအောင် 'အာနာပါနဿတိ' ကမ္မဋ္ဌာန်းလေးကို အရင်ဆုံး ပွားများကြည့်ကြရအောင်။ "အချိန်ဆိုတာ ဘာလဲ" လို့ မစဉ်းစားခင်မှာ လက်ရှိ ဝင်နေတဲ့ လေကလေး၊ ထွက်နေတဲ့ လေကလေးကိုပဲ အာရုံစိုက်ထားလိုက်ပါ။ အတိတ်က အကြောင်းတွေကိုလည်း မတွေးနဲ့ဦး၊ အနာဂတ်မှာ ဘာဖြစ်မယ်ဆိုတာကိုလည်း ခဏလေး မေ့ထားလိုက်ပါဦး။ အခု အသက်ရှူနေတဲ့ ဒီစက္ကန့်လေးထဲမှာပဲ စိတ်ကို ထားကြည့်လိုက်စမ်းပါ။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... တို့တွေဟာ အချိန်တွေ ကုန်ဆုံးသွားတယ်၊ အချိန်တွေ နှေးတယ်၊ မြန်တယ်လို့ ပြောနေကြပေမဲ့ တကယ်တမ်းမှာ တို့ပိုင်တာက အခု ရှူလိုက်တဲ့ လေတစ်ချက်၊ ထုတ်လိုက်တဲ့ လေတစ်ချက်ပဲ ရှိတာပါ။ အဲဒီ လေကလေး ဝင်လာတာကို သိနေတဲ့ စိတ်ကလေး ငြိမ်သွားမှသာလျှင် အချိန်ရဲ့ လှည့်စားမှုကို တို့တွေ ကျော်လွှားနိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။ စိတ်ကလေး ငြိမ်သွားတဲ့အခါမှာ အချိန်ဆိုတဲ့ အတိုင်းအတာတွေ ပျောက်သွားပြီးတော့ တကယ့် ငြိမ်းချမ်းတဲ့ သဘောကို ခံစားရမှာ ဖြစ်ပါတယ်။ ခဏလောက် ငြိမ်ငြိမ်လေး ရှူကြည့်လိုက်ကြပါဦး။
စိတ်ကလေး ကြည်လင်သွားပြီဆိုရင် ဒီနေ့ရဲ့ ခေါင်းစဉ်ဖြစ်တဲ့ "အချိန် (Time) ဆိုတာဘာလဲ" ဆိုတာကို ခေတ်သစ် သိပ္ပံပညာ ရှုထောင့်ကနေ အရင်ဆုံး လေ့လာကြည့်ကြရအောင်။ လူတွေက အချိန်ကို နာရီနဲ့ တိုင်းတာကြတယ်၊ စက္ကန့်၊ မိနစ်၊ နာရီ ဆိုပြီး သတ်မှတ်ထားကြတာပေါ့။ ဒါပေမဲ့ ကမ္ဘာကျော် သိပ္ပံပညာရှင် အဲလ်ဘတ် အိုင်းစတိုင်း (Albert Einstein) ကတော့ အချိန်ဟာ လူတွေထင်သလို ပုံသေ (Absolute) မဟုတ်ဘူးလို့ ပြောခဲ့တယ်။ သူက 'Time Dilation' လို့ ခေါ်တဲ့ အချိန်နှေးကွေးသွားခြင်း သဘောတရားကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့တာပါ။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... အချိန်ဟာ နေရာဒေသနဲ့ အလျင် (Speed) ပေါ်မှာ မူတည်ပြီး ပြောင်းလဲနေတယ်လို့ ဆိုလိုတာပါ။ ဥပမာ- သူတော်ကောင်းတို့ထဲက တစ်ယောက်က အလင်းရဲ့ အလျင်နီးပါး မြန်တဲ့ ဒုံးပျံတစ်စင်းနဲ့ အာကာသထဲကို ခရီးထွက်သွားတယ် ဆိုပါစို့။ အာကာသထဲမှာ ငါးနှစ်လောက် ခရီးသွားပြီး ကမ္ဘာမြေကို ပြန်ရောက်လာတဲ့အခါ၊ ကမ္ဘာပေါ်မှာ ကျန်ခဲ့တဲ့ သူငယ်ချင်းတွေက အသက် ၅၀ လောက် ကြီးသွားပေမဲ့၊ ဒုံးပျံနဲ့ သွားတဲ့သူကတော့ ငါးနှစ်ပဲ အသက်ကြီးသေးတာမျိုး ဖြစ်နိုင်တယ်။ ဒါကို 'Twin Paradox' လို့ သိပ္ပံပညာမှာ ခေါ်ကြတာပေါ့။
သိပ္ပံပညာအရ အချိန်ဆိုတာ အာကာသ (Space) နဲ့ ခွဲခြားလို့မရတဲ့ 'Spacetime' ဆိုတဲ့ အရာတစ်ခုပဲ။ ဒြပ်ထု (Mass) အလွန်ကြီးမားတဲ့ အရာတွေ၊ ဥပမာ- Black Hole လို့ ခေါ်တဲ့ တွင်းနက်ကြီးတွေရဲ့ အနားမှာဆိုရင် အချိန်ဟာ အလွန်အမင်း နှေးကွေးသွားတတ်တယ်။ အဲဒီနေရာမှာ တစ်နာရီလောက် နေလိုက်တာဟာ ကမ္ဘာပေါ်မှာ နှစ်ပေါင်းများစွာ ကြာသွားတာမျိုး ဖြစ်နိုင်ပါတယ်။ ဒါကို ကြည့်ရင် အချိန်ဆိုတာ တို့ထင်သလို အမြဲတမ်း တပြေးညီ စီးဆင်းနေတာ မဟုတ်ဘူးဆိုတာ သိပ္ပံပညာက သက်သေပြနေတာပဲ မဟုတ်လား သူတော်ကောင်းတို့ရေ။
"အရှင်ဘုရား... အဲဒါက အာကာသထဲမှာ ဖြစ်တာလေ၊ တို့ရဲ့ နေ့စဉ်ဘဝမှာရော အချိန်က ပြောင်းလဲသလား" ပေါ့။ ပြောင်းလဲတာပေါ့ ဒကာကြီးရဲ့။ စိတ်ပညာ (Psychology) အရလည်း အချိန်ဟာ စိတ်ခံစားမှုပေါ် မူတည်ပြီး ပြောင်းလဲနေတာပဲ။ သူတော်ကောင်းတို့ အရမ်းပျော်နေတဲ့အချိန်မှာ "အချိန်တွေ ကုန်တာ မြန်လိုက်တာ" လို့ မခံစားရဘူးလား။ ဒါပေမဲ့ အရမ်း ဒုက္ခရောက်နေတဲ့အချိန်၊ ဒါမှမဟုတ် စောင့်နေရတဲ့ အချိန်မျိုးမှာကျတော့ "အချိန်တွေကလည်း နှေးလိုက်တာ" လို့ ဖြစ်နေတတ်တာ။ ဒါဟာ တို့ရဲ့ ဦးနှောက်က အချိန်ကို မှတ်သားပုံ (Time Perception) မတူညီလို့ပဲ ဖြစ်ပါတယ်။
ဒီသိပ္ပံနည်းကျ အချက်အလက်တွေကို ကြည့်ရင် အချိန်ဆိုတာ အပြင်လောကမှာ တကယ်ရှိတဲ့ အရာလား၊ ဒါမှမဟုတ် တို့ရဲ့ စိတ်က ဖန်တီးထားတဲ့ အရာလားဆိုတာ သံသယ ဖြစ်စရာ ကောင်းလာပြီနော်။ အိုင်းစတိုင်းကတော့ "အတိတ်၊ ပစ္စုပ္ပန်၊ အနာဂတ် ဆိုတာဟာ အလွန် ဇွဲကောင်းတဲ့ လှည့်စားမှုကြီး တစ်ခုမျှသာ ဖြစ်တယ်" လို့တောင် ဆိုခဲ့ဖူးတယ်။ အချိန်ဆိုတာ တို့ရဲ့ အာရုံခံစားမှုတွေက အဖြစ်အပျက်တွေကို အစဉ်လိုက် စီတန်းလိုက်တဲ့အခါ ပေါ်လာတဲ့ 'ပညတ်' တစ်ခုမျှသာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဒါကို နောက်ထပ် ဥပမာတစ်ခုနဲ့ ထပ်ပြီး ချဲ့ထွင်ပြရရင်... ရုပ်ရှင်ကားတစ်ကားကို ကြည့်နေသလိုပဲပေါ့။ ရုပ်ရှင်ဆိုတာ တကယ်တော့ တည်ငြိမ်နေတဲ့ ဓာတ်ပုံ (Frame) လေးတွေကို အမြန်နှုန်း တစ်ခုနဲ့ ဆက်တိုက် ပြလိုက်တာပဲ။ အဲဒီ ဓာတ်ပုံလေးတွေ အမြန်ပြေးနေတဲ့အခါမှာ တို့က "ဇာတ်လမ်းကြီး စီးဆင်းနေတယ်၊ အချိန်တွေ ကုန်နေတယ်" လို့ ထင်တာ။ တကယ်တမ်းမှာတော့ အဲဒီ ဓာတ်ပုံလေး တစ်ပုံချင်းစီမှာ အချိန်ဆိုတာ မရှိဘူး။ အဲဒီလိုပဲ တို့ရဲ့ ဘဝမှာလည်း စိတ်အစဉ်က အာရုံတွေကို တရစပ် သိမှတ်နေတဲ့အခါမှာ "အချိန်" ဆိုတဲ့ ထင်ယောင်ထင်မှားမှုကြီး ပေါ်လာတာ ဖြစ်ပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။
အခု သိပ္ပံပညာက ပြောတဲ့ Time Dilation နဲ့ အချိန်ရဲ့ လှည့်စားမှုတွေကို နားလည်ထားမှသာလျှင် ဘုရားရှင်ဟောတဲ့ 'ကာလ (ပညတ်)' နဲ့ 'သညာက္ခန္ဓာ' ရဲ့ သဘောတရားကို ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပိုပြီး ထိုးထွင်းသိမြင်နိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။ အချိန်ဆိုတာ အပြင်မှာ တကယ်မရှိဘဲ စိတ်ထဲမှာပဲ ရှိနေတာပါလားဆိုတာကို အဘိဓမ္မာ နည်းစနစ်တွေနဲ့ ဆက်ပြီး လေ့လာကြည့်ကြရအောင်...။
ကဲ... ရှေ့မှာ သိပ္ပံပညာရှင် အိုင်းစတိုင်းရဲ့ အချိန်နှေးကွေးခြင်း သဘောတရားတွေကို ပြောခဲ့ပြီးပြီနော်။ အခု အဲဒီအချက်ကို ဘုရားရှင်ရဲ့ အဘိဓမ္မာ ပါဠိတော်တွေနဲ့ နှိုင်းယှဉ်ပြီး အနှစ်သာရကို ရှာကြည့်ကြရအောင်။ ဘုရားရှင်က အဘိဓမ္မာမှာ "ကာလ" ဆိုတာကို 'ပညတ်' အနေနဲ့ပဲ သတ်မှတ်ထားပါတယ်။ အဘိဓမ္မာ ပါဠိတော်မှာ "အတီတံ ကာလံ၊ အနာဂတံ ကာလံ၊ ပစ္စုပ္ပန္နံ ကာလံ" လို့ ပါရှိပါတယ်။ အနက်ဖွင့်ရရင်တော့ 'အတီတံ' ဆိုတာ ကုန်လွန်သွားခဲ့တဲ့ အတိတ်ကာလ၊ 'အနာဂတံ' ဆိုတာ မရောက်သေးတဲ့ အနာဂတ်ကာလ၊ 'ပစ္စုပ္ပန္နံ' ဆိုတာ လက်ရှိ ရောက်ဆဲကာလလို့ ဆိုလိုတာပါ။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... အဘိဓမ္မာ ရှုထောင့်အရ ကြည့်ရင် "အချိန်" ဆိုတာ သီးခြား ဒြပ်ရှိတဲ့ တရား (Paramattha) မဟုတ်ဘူး။ ရုပ်နာမ်တရားတွေရဲ့ 'အဖြစ်' နဲ့ 'အပျက်' ကြားထဲမှာ တို့ရဲ့ စိတ်က မှတ်သားလိုက်တဲ့ 'ပညတ်' (Concept) မျှသာ ဖြစ်တယ်။ သိပ္ပံပညာက Time Dilation လို့ ပြောတဲ့ အချိန်နှေးကွေးမှုဟာ အဘိဓမ္မာအရ ကြည့်ရင် တို့ရဲ့ စိတ်အစဉ်က ရုပ်နာမ်ဖြစ်စဉ်တွေကို သိမှတ်တဲ့ အကြိမ်အရေအတွက် ကွဲပြားသွားတာပဲ။ ပါဠိတော်အရ Nissaya အနက်ဖွင့်ရရင် 'ကာလ' ဆိုတာ ရုပ်နာမ်တရားတို့ရဲ့ ဖြစ်ပေါ်မှု၊ တည်တံ့မှု၊ ပျက်စီးမှု အစဉ်အတန်းကို စိတ်က ပုံဖော်လိုက်တဲ့ အခါသမယမျှသာ ဖြစ်ပါတယ်နော်။
ဒီနေရာမှာ မူလပရိယာယသုတ်နဲ့ အဘိဓမ္မာ သင်္ဂဟကျမ်းလာ အဆိုတွေကို ချိန်ထိုးကြည့်ရင် အချိန်ဆိုတာ တို့ရဲ့ 'သညာ' က ဖန်တီးထားတာလို့ တွေ့ရလိမ့်မယ်။ ဘုရားရှင်က မဟာသရဏဂုံတော်ကြီးရဲ့ တတိယမြောက်ပုဒ် (Verse 3) မှာ 'ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပန္န' ဂုဏ်တော်ကို အာရုံပြုဖို့ လမ်းညွှန်ထားတယ်။ 'ဝိဇ္ဇာ' ဆိုတာ အမှန်ကို အမှန်အတိုင်း သိမြင်တဲ့ ဉာဏ်ပညာပဲ။ အချိန်ရဲ့ လှည့်စားမှုကို ဉာဏ်နဲ့ ထိုးထွင်းသိမြင်တဲ့သူဟာ အချိန်ရဲ့ ကျွန်အဖြစ်က လွတ်မြောက်သွားတာပေါ့။ ဟုတ်လား သူတော်ကောင်းတို့ရေ...။
ဒါကို နောက်ထပ် ဥပမာတစ်ခုနဲ့ ထပ်ပြီး ချဲ့ထွင်ပြရရင်... သူတော်ကောင်းတို့ နာရီတစ်လုံးကို ကြည့်လိုက်စမ်းပါ။ လက်တံကလေးတွေ ရွေ့နေတာကို ကြည့်ပြီး "အချိန်တွေ သွားနေပြီ" လို့ ထင်ကြတယ်။ တကယ်တော့ ရွေ့နေတာက နာရီလက်တံ (ရုပ်ဓာတ်) ပဲ ရှိတာ။ အချိန်ဆိုတာ မရှိဘူး။ အဲဒီ ရုပ်ဓာတ်လေးတွေ ရွေ့သွားတာကို တို့ရဲ့ စိတ်က မှတ်သားပြီး "စက္ကန့်ကုန်သွားပြီ၊ မိနစ်ကုန်သွားပြီ" လို့ နာမည်တပ်လိုက်တာ။ အဲဒီ နာမည်တပ်လိုက်တဲ့ သဘောဟာ 'ပညတ်' ပဲ။ သိပ္ပံပညာက ဒြပ်ထုကြီးတဲ့နေရာမှာ အချိန်နှေးတယ်လို့ ပြောတာဟာ အဘိဓမ္မာအရ ကြည့်ရင် အဲဒီနေရာမှာ ရုပ်နာမ်တရားတွေရဲ့ ဖြစ်ပျက်မှု အဟုန်က ပြောင်းလဲသွားတဲ့ သဘောမျှသာ ဖြစ်ပါတယ်။
"အရှင်ဘုရား... အချိန်မရှိဘူးဆိုရင် တို့တွေ ဘာလို့ အသက်ကြီးလာတာလဲ" ပေါ့။ အသက်ကြီးလာတယ်ဆိုတာ အချိန်ကြောင့် ကြီးတာ မဟုတ်ဘူး ဒကာကြီးရဲ့။ ရုပ်နာမ်တရားတွေက အစဉ်မပြတ် ဖောက်ပြန်ပျက်စီးနေလို့ ကြီးလာတာ။ တို့က အဲဒီ ပျက်စီးမှု အစဉ်အတန်းကြီးကို "အချိန်" လို့ နာမည်တပ်ပြီး "ငါ အသက် ၆၀ ရှိပြီ" လို့ ပြောနေကြတာ။ တကယ်တမ်းမှာတော့ '၆၀' ဆိုတဲ့ ကိန်းဂဏန်းဟာ ပညတ်ပဲ။ ရှိတာကတော့ တရစပ် ဖြစ်ပျက်နေတဲ့ ရုပ်နာမ်အစုအဝေးကြီးပဲ ရှိတာ။ အဲဒီ အမှန်တရားကို သိတာဟာ 'ဝိဇ္ဇာ' ဉာဏ်ပဲ မဟုတ်လား သူတော်ကောင်းတို့ရေ။
ကိုင်း... အခု ဝိပဿနာ ရှုကွက်ဘက်ကို တိုးကြည့်ကြရအောင်။ ဒီနေ့ရဲ့ အဓိက အာရုံက 'သညာက္ခန္ဓာ' (Perception Aggregate) ပဲ။ သညာဆိုတာ "မှတ်သားမှု" လို့ အနက်ရတယ်။ အချိန်ဆိုတာကို တို့ရဲ့ သညာက ဘယ်လို လှည့်စားထားသလဲဆိုတာကို ဓာတ်ခွဲကြည့်စို့။ ရှုကွက်မှာ အဆင့် (၅) ဆင့် ရှိတယ်။ (၁) ဒွါရ - မျက်စိ၊ နား စတဲ့ တံခါးပေါက်တွေ။ (၂) အာရုံ - အဆင်း၊ အသံ စတဲ့ သိစရာတွေ။ (၃) ဝိညာဉ် - သိစိတ်။ (၄) ဖဿ - တွေ့ထိမှု။ (၅) သညာ - မှတ်သားမှု။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... ဥပမာ- သူတော်ကောင်းတို့ နာရီသံ "ကလောက်... ကလောက်" ဆိုတာကို ကြားလိုက်တယ် ဆိုပါစို့။ 'သောတဒွါရ' (နား) နဲ့ 'သဒ္ဒါရုံ' (အသံ) တိုက်လိုက်တဲ့အခါ 'သောတဝိညာဉ်' (ကြားစိတ်) ပေါ်လာတယ်။ အဲဒီအချိန်မှာ 'ဖဿ' ဖြစ်တယ်၊ ပြီးတာနဲ့ 'သညာ' က "ဒါဟာ နာရီသံပဲ၊ ဒါဟာ တစ်စက္ကန့်ပဲ" လို့ မှတ်သားလိုက်တယ်။ အဲဒီလို မှတ်သားလိုက်တဲ့ အခိုက်အတန့်မှာပဲ တို့က "အချိန်" ဆိုတဲ့ အစွဲကြီးထဲကို ကျရောက်သွားတော့တာပဲ။ တကယ်တော့ အသံကလေးက ဖြစ်ပြီး ပျက်သွားပြီ။ ဒါပေမဲ့ သညာက အဲဒီ အသံဟောင်းကြီးကို ပြန်ပြီး အရိပ်ထင်အောင် မှတ်ထားတဲ့အတွက် တို့က အချိန်ဆိုတာ ရှိနေတယ်လို့ ထင်နေရတာ။
"အရှင်ဘုရား... အချိန်မရှိဘူးလို့ ပြောရင် တို့တွေ အလုပ်တွေ ဘယ်လို လုပ်ကြမလဲ" ပေါ့။ ဦးပဉ္ဇင်းက "အချိန်မရှိဘူး" လို့ ပြောတာဟာ အဘိဓမ္မာ သဘောအရ ပြောတာပါ။ လောကဝတ်အရတော့ အချိန်ကို သုံးရမှာပဲ။ ဒါပေမဲ့ "အချိန်မရှိဘူး" လို့ ညည်းတွားနေမယ့်အစား "ငါ့မှာ သတိမရှိတာပါလား" လို့ ပြောင်းပြီး စဉ်းစားစေချင်တာ။ အချိန်ဆိုတာ လူတိုင်းအတွက် တူတူပဲ။ ဒါပေမဲ့ သတိရှိတဲ့သူအတွက် အချိန်ဟာ အင်မတန် အနှစ်သာရ ရှိလာသလို၊ သတိမရှိတဲ့သူအတွက်တော့ အချိန်ဟာ လှည့်စားမှုတစ်ခုပဲ ဖြစ်နေမှာပေါ့။ ဟုတ်လား သူတော်ကောင်းတို့ရေ...။
ဒိဋ္ဌိဖြုတ်ဟောစဉ်ကို ဆက်ကြည့်ရအောင်။ လူတွေမှာ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ဆိုတာ အမြဲ ကပ်ပါနေတယ်။ "ငါဟာ အချိန်ထဲမှာ ရှင်သန်နေတယ်၊ ငါ့ရဲ့ အတိတ်၊ ငါ့ရဲ့ အနာဂတ်" ဆိုတဲ့ အယူအဆဟာ ဒိဋ္ဌိပဲ။ တကယ်တော့ 'ငါ' လည်း မရှိဘူး၊ 'အချိန်' လည်း မရှိဘူး။ ရှိတာက သညာက မှတ်သားလိုက်တဲ့ ရုပ်နာမ် ဖြစ်စဉ်တွေပဲ။ 'ငါ' ဆိုတာကို အချိန်နဲ့ ပေါင်းစပ်လိုက်တဲ့အခါ "ငါ အသက်ကြီးလာပြီ၊ ငါ သေတော့မယ်" ဆိုတဲ့ သောကတွေ ဖြစ်လာတာ။ အဲဒီ 'ငါ' ဆိုတဲ့ အစွဲကို ဖြုတ်ဖို့အတွက် မျက်လှည့်ပြသူရဲ့ ဥပမာကို သုံးကြည့်စို့။
မျက်လှည့်ဆရာက ပဝါအလွတ်ကြီးထဲကနေ ပန်းစည်းကြီး ထွက်လာအောင် ပြလိုက်သလိုပဲ၊ 'သညာ' ဆိုတဲ့ မျက်လှည့်ဆရာကလည်း မရှိတဲ့ အတိတ်ကို ရှိသယောင်၊ မရောက်သေးတဲ့ အနာဂတ်ကို ရှိသယောင် လှည့်စားပြနေတာ။ သညာက မှတ်သားထားတဲ့ အရိပ်တွေကို ကြည့်ပြီး တို့က "အချိန်" ဆိုတာကြီးကို အစစ်အမှန်လို့ ထင်နေကြတာ။ အဲဒီ လှည့်စားမှုကို ကျော်ပြီး "ဒါဟာ သညာက္ခန္ဓာရဲ့ အလုပ်ပဲ၊ အတိတ်ဆိုတာ သညာက မှတ်ထားတဲ့ အရိပ်၊ အနာဂတ်ဆိုတာ သညာက ကြိုတင်ပုံဖော်တဲ့ အိမ်မက်" လို့ သိလိုက်ရင် 'ငါ' ဆိုတဲ့ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ပြုတ်သွားမှာပါပဲ။
သဿတဒိဋ္ဌိ ဆိုတာကတော့ "အချိန်ဆိုတာ အမြဲတမ်း စီးဆင်းနေတဲ့ ထာဝရအရာကြီး" လို့ ယူတာပေါ့။ ဒါပေမဲ့ သညာက္ခန္ဓာကို စက္ကန့်နဲ့အမျှ စောင့်ကြည့်ကြည့်ပါ၊ မှတ်သားမှုကလေးတွေက တစ်ခုပြီးတစ်ခု ပြောင်းလဲနေတာ။ မှတ်သားမှု အသစ်ကလေး ပေါ်လာတိုင်း အဟောင်းကလေးက ပျက်စီးသွားတာပဲ။ အချိန်ဆိုတဲ့ အစဉ်အတန်းကြီးဟာ မမြဲတဲ့ သဘောရှိတယ်ဆိုတာကို မြင်ရင် သဿတဒိဋ္ဌိ ပြုတ်ပါတယ်။ နောက်ပြီး ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ ဆိုတာကတော့ "အချိန်ကုန်ရင် ဘဝက ပြီးသွားပြီ၊ ဘာမှ မရှိတော့ဘူး" လို့ အပြတ်ယူတာ။ အမှန်တော့ အကြောင်းရှိရင် အကျိုးဖြစ်နေတာ။ အခု သညာက မှတ်သားလိုက်တဲ့ အရှိန်ဟာ နောက်စိတ်အစဉ်ကို အကျိုးပေးနေဦးမှာပဲ။ အကြောင်းအကျိုး ဆက်စပ်မှုကို သိရင် ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ ပြုတ်ပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။
အလုပ်ပေး ရှုကွက်အနေနဲ့ ပြောရရင်... "အချိန်မရှိဘူး" လို့ မပြောပါနဲ့၊ "သတိမရှိတာ" လို့ ပြောင်းပြီး မှတ်ပါ။ အချိန်အကြောင်း တွေးမိတိုင်း "တွေးတယ်... သိတယ်"၊ "မှတ်သားတယ်... သိတယ်" လို့ ရှုမှတ်ပါ။ လက်ရှိ ပစ္စုပ္ပန်တည့်တည့်မှာ ပေါ်လာတဲ့ ရုပ်နာမ်ဖြစ်စဉ်ကိုပဲ သတိကပ်ကြည့်ပါ။ အဲဒီလို သတိကပ်နေတဲ့ အချိန်မှာ "အချိန်" ဆိုတဲ့ လှည့်စားမှုကြီး ပျောက်သွားပြီးတော့ တကယ့် အေးချမ်းတဲ့ 'အသင်္ခတ' သဘောကို ဉာဏ်က လှမ်းမျှော်ကြည့်နိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။
ကိုင်း... ဒီနေရာမှာ ခဏ ရပ်ပြီးတော့ စဉ်းစားကြည့်ကြစို့။ တို့တွေဟာ အချိန်တွေကို နှမြောနေကြတယ်၊ အချိန်တွေ မလောက်ဘူးလို့ ပြောနေကြတယ်။ တကယ်တော့ တို့တွေ နှမြောရမှာက 'သတိ' လွတ်သွားတဲ့ အခိုက်အတန့်တွေကိုပါ။ သညာရဲ့ လှည့်စားမှုကို ခံနေရသရွေ့ တို့တွေဟာ အချိန်ရဲ့ ကျွန်တွေ ဖြစ်နေဦးမှာပဲ။ အဲဒီ ကျွန်အဖြစ်က လွတ်မြောက်ဖို့အတွက် သညာက္ခန္ဓာကို ဉာဏ်နဲ့ ခွဲစိတ်ကြည့်နိုင်ဖို့ အင်မတန် အရေးကြီးပါတယ်နော်။
ကိုင်း... အချိန်ဆိုတာ တို့ရဲ့ 'သညာ' က မှတ်သားထားတဲ့ ပညတ်တရားမျှသာ ဖြစ်တယ်၊ အပြင်လောကမှာ တကယ်ရှိတဲ့ အရာမဟုတ်ဘူးဆိုတာကို သူတော်ကောင်းတို့ မျက်စိထဲ ပိုပြီး ထင်ထင်ရှားရှား မြင်သွားအောင် တို့ Hswagata ပြတိုက်မှာ တကယ်ဖြစ်ခဲ့တဲ့ ဖြစ်ရပ်ကလေးတစ်ခုကို ပြောပြပေးချင်ပါတယ်။ အဲဒီနေ့က Case-2494 လို့ တို့မှတ်တမ်းတင်ထားတဲ့၊ ပြတိုက်ရဲ့ လုံခြုံရေးမှာ အင်မတန် အရေးကြီးတဲ့ မိုင်းအန္တရာယ် သတိပေးချက် တက်လာတဲ့ နေ့ပေါ့။ အဲဒီအချိန်မှာ လူတွေရဲ့ စိတ်ထဲမှာ "အချိန်" ဆိုတာ ဘယ်လို လှည့်စားသွားသလဲဆိုတာ သေချာ နားထောင်ကြည့်ကြစမ်းပါ။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... အဲဒီနေ့က ပြတိုက်ရဲ့ အနီးအနားမှာ မိုင်းအန္တရာယ် ရှိနိုင်တယ်ဆိုတဲ့ သတင်းကြောင့် အရေးပေါ် အခြေအနေ (Emergency) ကြေညာလိုက်ရတယ်။ အဲဒီအချိန်မှာ ပြတိုက်ဝန်ထမ်းတွေရော၊ လာရောက်ဖူးမြော်တဲ့ ဒကာ၊ ဒကာမတွေရော အားလုံး ထိတ်လန့်တုန်လှုပ်ကုန်ကြတာပေါ့။ အဲဒီ စက္ကန့်ပိုင်းကလေးတွေအတွင်းမှာ လူတွေရဲ့ စိတ်ထဲမှာ အချိန်ဟာ အင်မတန် နှေးကွေးသွားသလို ခံစားကြရတယ်။ တို့ရဲ့ လုံခြုံရေးအရာရှိ ဒကာကြီးတစ်ယောက်ဆိုရင် "အရှင်ဘုရား... အဲဒီ အချက်ပေးသံ မြည်နေတဲ့ ၅ မိနစ်ကလေးဟာ တပည့်တော်အတွက်တော့ ငါးနာရီလောက် ကြာနေသလိုပဲ" လို့ နောက်ပိုင်းမှာ လာလျှောက်ဖူးတယ်။
"အရှင်ဘုရား... ဘာဖြစ်လို့ အဲဒီလို ဖြစ်ရတာလဲ" ပေါ့။ ဒါဟာ ရှေ့မှာ ဦးပဉ္ဇင်း ပြောခဲ့တဲ့ သညာက္ခန္ဓာရဲ့ လှည့်စားမှုပဲ။ အန္တရာယ်နဲ့ ကြုံရတဲ့အခါ တို့ရဲ့ ဦးနှောက်က အချက်အလက်တွေကို အဆမတန် များများ မှတ်သားလိုက်တယ်။ အဲဒီလို အမှတ်အသား (သညာ) တွေ များသွားတဲ့အခါမှာ "အချိန်တွေ အကြာကြီး ကုန်သွားပြီ" လို့ ထင်ယောင်ထင်မှား ဖြစ်သွားတာ။ တကယ်တော့ နာရီလက်တံက ၅ မိနစ်ပဲ ရွေ့တာပါ။ ဒါပေမဲ့ တို့ရဲ့ သညာက အဲဒီ ၅ မိနစ်ကို အပိုင်းအစပေါင်း ကုဋေကုဋာ ဖြတ်ပြီး မှတ်သားလိုက်တဲ့အတွက် အချိန်ဟာ ဆွဲဆန့်ခံလိုက်ရသလို ဖြစ်သွားတာပေါ့။
အဲဒီ အရေးပေါ် အခြေအနေမှာ ဦးပဉ္ဇင်းက Policy 20 (Emergency Management) နဲ့ Article 20.4 မှာ ပါတဲ့ "ချက်ချင်း တုံ့ပြန်မှုနှင့် တည်ငြိမ်မှု မူဝါဒ" အတိုင်း လုပ်ဆောင်ဖို့ လမ်းညွှန်ခဲ့ရတယ်။ အဲဒီ မူဝါဒရဲ့ အနှစ်သာရက "အချိန်ကို မကြည့်နဲ့၊ လက်ရှိ လုပ်ဆောင်ရမယ့် အလုပ် (Protocol) ကိုပဲ ကြည့်" ဆိုတာပဲ။ လူတွေက "ဘယ်တော့ ပြီးမလဲ၊ ဘယ်တော့ ပေါက်ကွဲမလဲ" ဆိုပြီး အနာဂတ်ကို လှမ်းမျှော်ပြီး ကြောက်နေကြတဲ့အချိန်မှာ ဦးပဉ္ဇင်းက "အခု ဘာလုပ်ရမလဲ" ဆိုတဲ့ ပစ္စုပ္ပန်တည့်တည့်ကိုပဲ အာရုံစိုက်ခိုင်းလိုက်တယ်။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... အဲဒီအချိန်မှာ တို့ရဲ့ ဝန်ထမ်းလေးတစ်ယောက်ဟာ ကြောက်လွန်းလို့ မျက်ရည်တွေတောင် ဝဲလို့ "အရှင်ဘုရား... တပည့်တော်တို့ သေတော့မှာလား" လို့ လာမေးတယ်။ ဦးပဉ္ဇင်းက ပြုံးပြီး ပြောလိုက်တယ် "ဒကာလေး... မင်း အခု သေနေပြီလား" ဆိုတော့ သူက "မသေသေးပါဘူးဘုရား" တဲ့။ "အေး... မသေသေးရင် အခု လုပ်ရမယ့် လုံခြုံရေး အစီအစဉ်တွေကို သတိနဲ့ လုပ်စမ်းပါ။ မရောက်သေးတဲ့ အနာဂတ်ကို သညာနဲ့ ပုံဖော်ပြီး ကြောက်မနေနဲ့" လို့ ဆုံးမလိုက်ရတယ်။ သူဟာ သတိလေး ကပ်လိုက်တဲ့အခါမှာ အချိန်ရဲ့ ခြောက်လှန့်မှုကနေ လွတ်မြောက်သွားပြီး အလုပ်ကို စနစ်တကျ လုပ်နိုင်သွားတော့တာပဲ။
ဒီဖြစ်ရပ်ကနေ တို့ ဘာသင်ခန်းစာ ရသလဲဆိုတော့ အချိန်ဆိုတာ တို့ရဲ့ 'သညာ' က မှတ်သားတဲ့ အတိုင်းအတာမျှသာ ဖြစ်တယ်ဆိုတာပဲ။ အဲဒီ သညာက တို့ကို အချိန်နဲ့ ခြောက်လှန့်နေတာ။ မိုင်းအန္တရာယ်ဆိုတာလည်း အချိန်မရွေး ဖြစ်နိုင်ပေမဲ့၊ တို့မှာ 'သတိ' ရှိနေရင် အဲဒီ အန္တရာယ်ကို တည်တည်ငြိမ်ငြိမ် ရင်ဆိုင်နိုင်မှာပါ။ အချိန်တွေ မရှိတော့ဘူးလို့ ညည်းနေမယ့်အစား၊ သတိရှိဖို့က ပိုအရေးကြီးတယ်ဆိုတာကို အဲဒီ ဖြစ်ရပ်က သက်သေပြခဲ့တာပဲ မဟုတ်လား သူတော်ကောင်းတို့ရေ။
ကိုင်း... ဒီနေ့ ဟောကြားခဲ့တဲ့ တရားတော်ကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ ပြန်ပြီး ခြုံငုံကြည့်ကြရအောင်။ "အချိန်တွေ ကုန်နေပြီ၊ ငါ အသက်ကြီးပြီ၊ ငါ အန္တရာယ်ရှိနေပြီ" ဆိုတဲ့ စိုးရိမ်သောကတွေဟာ 'ဒုက္ခသစ္စာ' ပဲ။ အဲဒီ အချိန်ဆိုတဲ့ လှည့်စားမှုကြီးကို အစစ်အမှန်လို့ ထင်ပြီး စွဲလမ်းနေတဲ့ တဏှာ၊ မောဟတွေဟာ 'သမုဒယသစ္စာ' ပဲ။ အချိန်ရဲ့ လှည့်စားမှုကနေ လွတ်မြောက်ပြီး တကယ့် ရုပ်နာမ်ဖြစ်စဉ်ရဲ့ ဖြစ်ပျက်မှုမှာ ငြိမ်းအေးသွားတာကတော့ 'နိရောဓသစ္စာ' ပေါ့။ အဲဒီ နိရောဓသစ္စာကို ရောက်အောင် 'သညာက္ခန္ဓာ' ကို ဉာဏ်နဲ့ ခွဲစိတ်ပြီး လက်ရှိ ပစ္စုပ္ပန်တည့်တည့်မှာ သတိကပ်နေတဲ့ လမ်းစဉ်ဟာ 'မဂ္ဂသစ္စာ' ပဲ ဖြစ်ပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။
ဒါကြောင့် သူတော်ကောင်းတို့လည်း ဘဝမှာ အချိန်တွေ မလောက်ဘူး၊ အချိန်တွေ ကုန်နေပြီလို့ စိတ်မပူကြပါနဲ့။ ဘုရားရှင်ရဲ့ 'ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပန္န' ဂုဏ်တော်ကို အာရုံပြုပြီး အမှန်ကို အမှန်အတိုင်း သိအောင် ကြိုးစားပါ။ အချိန်ဆိုတာ စိတ်ရဲ့ ဖန်တီးမှုမျှသာ ဖြစ်တယ်ဆိုတာကို သိမြင်ရင် အချိန်ရဲ့ နှိပ်စက်မှုကို ခံရတော့မှာ မဟုတ်ပါဘူး။ မိုင်းအန္တရာယ်တွေကြားမှာပဲ ဖြစ်ဖြစ်၊ ဘယ်လို ဘေးဒုက္ခတွေကြားမှာပဲ ဖြစ်ဖြစ် သတိနဲ့ နေနိုင်ကြပါစေ။
ဒီနေ့ ဟောကြားခဲ့တဲ့ ဓမ္မအလျှောက် အားလုံးပဲ ဘေးကင်းလုံခြုံကြပါစေ၊ အချိန်ရဲ့ လှည့်စားမှုကနေ လွတ်မြောက်ပြီး စစ်မှန်တဲ့ ငြိမ်းချမ်းမှုကို ရရှိကြပါစေ၊ ဒုက္ခခပ်သိမ်း ငြိမ်းရာ နိဗ္ဗာန်သို့ အမြန်ဆုံး ရောက်ရှိနိုင်ကြပါစေလို့ ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သလိုက်ပါတယ်။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက
The Office Of Siridantamahapalaka
The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.
နေ့စွဲ - ၃ ဧပြီ ၂၀၂၃
ORCID: 0009-0000-0697-4760
Website: www.siridantamahapalaka.com
Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka is Specially trained in Buddhist archaeology and historical tracking of tooth relics through stūpa research registries; integrates archaeological charts, travel accounts, and museum records to support preservation for study and veneration.
