Day: 096 | ၅ ဧပြီ ၂၀၂၃ | ဉာဏ် (Conscience) နှင့် ဝိညာဏက္ခန္ဓာ | ဓမ္မပဒ၊ ဟိရိ ဩတ္တပ္ပ | Moral Philosophy
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာ ရတနာမြတ်သုံးပါးနဲ့တကွ မိဘဆရာသမားတို့အား ရိုသေမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပူဇော်ပါ၏။ ယနေ့ ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၅ ရက်၊ သာသနာနှစ် ၂၅၆၆ ခုနှစ်၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၄ ခုနှစ်၊ တန်ခူးလပြည့်ကျော် ၁ ရက်နေ့မှာ ကြွရောက်လာကြတဲ့ သူတော်ကောင်းအပေါင်းတို့... ကိုယ်စိတ်နှစ်ဖြာ ကျန်းမာချမ်းသာကြပါစေလို့ ဦးပဉ္ဇင်းက ရှေးဦးစွာ မေတ္တာပို့သလိုက်ပါတယ်နော်။ ဒီနေ့ဟာ ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးနေ့ (World Health Day) နဲ့လည်း နီးကပ်နေပြီဖြစ်လို့ သူတော်ကောင်းတို့ အားလုံး ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ကျန်းမာရုံတင်မကဘဲ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာမှာလည်း အလွန်စင်ကြယ်ပြီး ကျန်းမာခြင်းဆုနဲ့ ပြည့်စုံကြပါစေလို့ ဆုတောင်းပေးလိုက်ပါတယ်နော်။
ဒီနေ့ တရားတော်ကို မစတင်ခင်မှာ တို့ရဲ့ စိတ်ကလေးကို ကျန်းမာသွားအောင်၊ တည်ငြိမ်သွားအောင် 'ဗုဒ္ဓါနုဿတိ' ကမ္မဋ္ဌာန်းလေးကို ခဏလောက် အတူတူ ပွားများကြည့်ကြရအောင်။ မြတ်စွာဘုရားရှင်ဟာ ကိလေသာမှန်သမျှ ကင်းစင်တော်မူတဲ့ 'အရဟံ' ဂုဏ်ရှင် ဖြစ်ပါတယ်။ ဘုရားရှင်ရဲ့ စိတ်တော်ဟာ ဘယ်လောက်တောင် စင်ကြယ်သလဲဆိုရင် ဆိတ်ကွယ်ရာမှာတောင် မကောင်းမှုကို လုံးဝ (လုံးဝ) မပြုတော်မူဘူး။ အဲဒီ စင်ကြယ်တဲ့ စိတ်ထား၊ အဲဒီ ကိုယ်ကျင့်တရား (Conscience) တွေကို အာရုံပြုပြီး "ငါ့မြတ်စွာဘုရားဟာ အင်မတန် စင်ကြယ်တော်မူပါလား" လို့ နှလုံးသွင်းကာ စိတ်ကလေးကို ငြိမ်အောင် ထားလိုက်ကြရအောင်။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... တို့တွေဟာ တစ်ခါတလေမှာ ဘယ်သူမှ မမြင်ဘူးဆိုရင် မကောင်းမှု လုပ်ချင်တဲ့ စိတ်ကလေးတွေ ပေါ်လာတတ်ကြတယ် မဟုတ်လား။ ဒါပေမဲ့ တို့ရဲ့ ဘုရားရှင်ကတော့ ဘယ်သူမှ မမြင်တဲ့ စိတ်ကွယ်ရာမှာတောင် မကောင်းမှု လုပ်ဖို့ နေနေသာသာ၊ ကြံတောင် မကြံစည်ဘူး။ အဲဒါဟာ ဘုရားရှင်ရဲ့ အတုမရှိတဲ့ 'ဉာဏ်' နဲ့ 'ကိုယ်ကျင့်တရား' ပဲ။ အဲဒီ ဂုဏ်တော်ကို အာရုံပြုလိုက်တဲ့အခါ တို့စိတ်ထဲမှာ ရှိနေတဲ့ မစင်ကြယ်တဲ့ အညစ်အကြေးတွေဟာ တဖြည်းဖြည်းနဲ့ လွင့်စင်သွားပါလိမ့်မယ်။ စိတ်ကလေး ကြည်လင်မှသာလျှင် ဒီနေ့ရဲ့ နက်နဲတဲ့ တရားအနှစ်သာရတွေကို တို့တွေ ဉာဏ်နဲ့ ထိုးထွင်းသိမြင်နိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။
အခုလို စိတ်ကလေး တည်ငြိမ်သွားတဲ့အခါ လက်ရှိ သိနေတဲ့ 'သိစိတ်' ကလေးကိုပါ သတိထားကြည့်လိုက်စမ်းပါဦး။ "ငါ သိနေတယ်" ဆိုတဲ့ စိတ်ကလေးဟာ ဘယ်ကလာတာလဲ၊ ဘယ်လိုမျိုး အလုပ်လုပ်သလဲဆိုတာကို ဒီနေ့ တို့တွေ အသေးစိတ် ဓာတ်ခွဲကြည့်ကြမှာပါ။ ကျန်းမာရေးနေ့မှာ ရုပ်ခန္ဓာကို စစ်ဆေးသလိုမျိုး၊ ဒီနေ့မှာ တို့ရဲ့ စိတ်ကျန်းမာရေးရဲ့ အခြေခံဖြစ်တဲ့ 'ဉာဏ် (Conscience)' အကြောင်းကို ခေတ်သစ်ပညာရပ်တွေနဲ့ နှိုင်းယှဉ်ပြီး လေ့လာကြည့်ကြရအောင်။
ဒီနေ့ခေတ် သိပ္ပံပညာ၊ အထူးသဖြင့် နည်းပညာနဲ့ ဦးနှောက်အာရုံကြော သိပ္ပံ (Neuroscience) နယ်ပယ်မှာ 'Conscience' လို့ ခေါ်တဲ့ အမှားအမှန် ခွဲခြားသိမြင်တဲ့ 'ဉာဏ်' အကြောင်းကို အင်မတန် စိတ်ဝင်တစား လေ့လာနေကြတယ်။ လူတစ်ယောက်ဟာ မကောင်းမှု လုပ်တော့မယ့် အချိန်မှာ စိတ်ထဲကနေ "မလုပ်နဲ့၊ ဒါဟာ မကောင်းဘူး" လို့ တားမြစ်တဲ့ အသံကလေးကို တို့တွေ ကြားဖူးကြတယ် မဟုတ်လား။ ဒါကို သိပ္ပံပညာမှာ ဦးနှောက်ရဲ့ 'Prefrontal Cortex' လို့ ခေါ်တဲ့ အရှေ့ပိုင်း ဧရိယာကနေ ဆုံးဖြတ်ချက်တွေ ချပေးတာလို့ ဆိုပါတယ်။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... တို့ဦးနှောက်ထဲမှာ 'Neural Pathways' လို့ ခေါ်တဲ့ အာရုံကြော လမ်းကြောင်းတွေ ရှိတယ်။ တို့တွေက ကောင်းတဲ့အလုပ်ကို ခဏခဏ လုပ်ရင် အဲဒီလမ်းကြောင်းက ပိုခိုင်မာလာပြီး "ကောင်းတဲ့ဉာဏ်" က ပိုပြီး အားကောင်းလာတတ်တယ်။ ဒါပေမဲ့ မကောင်းတဲ့အလုပ်ကို လုပ်တဲ့အခါမှာတော့ ဦးနှောက်ထဲက 'Amygdala' လို့ ခေါ်တဲ့ အပိုင်းက စိုးရိမ်စိတ်နဲ့ ကြောက်ရွံ့မှုကို ထုတ်ပေးတယ်။ အဲဒီအချိန်မှာ တို့ရဲ့ Conscience က "ဒါဟာ မင်းရဲ့ ဂုဏ်သိက္ခာကို ထိခိုက်စေမယ်" လို့ သတိပေးတာပါ။ သိပ္ပံပညာအရ ဒါဟာ လူသားတွေရဲ့ ရှင်သန်မှုအတွက် အင်မတန် အရေးကြီးတဲ့ 'Moral Compass' တစ်ခုပဲ ဖြစ်ပါတယ်။
"အရှင်ဘုရား... သိပ္ပံပညာက 'ဉာဏ်' ကို ဦးနှောက်ရဲ့ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုလို့ ပြောပေမဲ့၊ တို့ ဓမ္မအရကျတော့ ဘယ်လို မြင်ရမလဲ" ပေါ့။ ဒါဟာ အင်မတန် ကောင်းတဲ့ မေးခွန်းပဲ ဒကာကြီးရဲ့။ သိပ္ပံပညာက ဟာ့ဒ်ဝဲ (Hardware) ဖြစ်တဲ့ ဦးနှောက်ကိုပဲ ကြည့်နိုင်ပေမဲ့၊ တို့ ဘုရားရှင်ကတော့ အဲဒီ ဟာ့ဒ်ဝဲကို ခိုင်းစေနေတဲ့ ဆော့ဖ်ဝဲ (Software) ဖြစ်တဲ့ 'စိတ်' နဲ့ 'စေတသိက်' တွေကို အသေးစိတ် မြင်တော်မူခဲ့တာ။ 'Conscience' ဆိုတာ တို့ ဓမ္မမှာတော့ 'ဟိရိ' နဲ့ 'ဩတ္တပ္ပ' လို့ ခေါ်တဲ့ လောကစောင့်ကြပ်တရားတွေပဲ မဟုတ်လား သူတော်ကောင်းတို့ရေ။
ဒါကို နောက်ထပ် ဥပမာတစ်ခုနဲ့ ထပ်ပြီး ချဲ့ထွင်ပြရရင်... ကွန်ပျူတာတစ်လုံးမှာ ဗိုင်းရပ်စ် (Virus) မဝင်အောင် ကာကွယ်ပေးတဲ့ 'Antivirus' ပရိုဂရမ်လိုပဲ။ တို့ရဲ့ စိတ်ထဲကို အကုသိုလ် ဗိုင်းရပ်စ်တွေ မဝင်အောင် ကာကွယ်ပေးတာဟာ တို့ရဲ့ Conscience ပဲ။ အဲဒီ 'ဉာဏ်' မရှိရင် တို့တွေဟာ တိရစ္ဆာန်တွေလိုပဲ အလိုရမ္မက်နောက်ကို လိုက်ပြီး မကောင်းမှုမှန်သမျှ လုပ်မိကြမှာပဲ။ သိပ္ပံပညာက ဦးနှောက်က ဆုံးဖြတ်တယ်လို့ ပြောပေမဲ့၊ တကယ်တမ်းမှာတော့ အဲဒီ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ဖြစ်စေတာက တို့ရဲ့ 'ဝိညာဏက္ခန္ဓာ' နဲ့ 'သင်္ခါရက္ခန္ဓာ' တို့ ပေါင်းစပ်ပြီး ပြုပြင်လိုက်တာ ဖြစ်ပါတယ်နော်။
ဒီနေရာမှာ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ သတိထားရမှာက... သိပ္ပံပညာက 'ဉာဏ်' ကို ရှင်းပြနိုင်ပေမဲ့ 'ရှက်ခြင်း' နဲ့ 'ကြောက်ခြင်း' ဆိုတဲ့ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အနှစ်သာရကိုတော့ အပြည့်အဝ မဖော်ပြနိုင်ဘူး။ တို့ ဓမ္မမှာကျတော့ မကောင်းမှု လုပ်ရမှာကို ကိုယ့်ဂုဏ်သိက္ခာနဲ့ မတန်ဘူးလို့ ရှက်တတ်တဲ့ 'ဟိရိ' နဲ့၊ မကောင်းမှုရဲ့ အကျိုးဆက်ကို ကြောက်တတ်တဲ့ 'ဩတ္တပ္ပ' ဆိုတာကို အင်မတန် အလေးထားပါတယ်။ ဒါဟာ လူသားတစ်ယောက်ရဲ့ အမြင့်ဆုံး ဂုဏ်သိက္ခာပဲ။ ဒီ 'ဉာဏ်' ရှိနေသရွေ့ တို့ရဲ့ လောကကြီးဟာ ကျန်းမာပြီး ငြိမ်းချမ်းနေမှာပါပဲ သူတော်ကောင်းတို့ရေ။
အခု သိပ္ပံပညာက ပြတဲ့ 'Conscience' ရဲ့ အရေးပါပုံနဲ့ ဦးနှောက်ရဲ့ လုပ်ဆောင်ချက်တွေကို နားလည်ထားမှသာလျှင် ဘုရားရှင်ဟောတဲ့ 'ဝိညာဏက္ခန္ဓာ' ရဲ့ သိမြင်မှုသဘောနဲ့ 'ဟိရိ၊ ဩတ္တပ္ပ' တို့ရဲ့ စောင့်ရှောက်ပုံကို တို့တွေ ပိုပြီး ထိုးထွင်းသိမြင်နိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။ စိတ်ရဲ့ ကျန်းမာရေးကို စောင့်ရှောက်တဲ့ ဒီ 'ဉာဏ်' အကြောင်းကို ပါဠိတော် အနက်ဖွင့်ဆိုချက်တွေနဲ့ ဆက်ပြီး လေ့လာကြည့်ကြရအောင်...။
ကိုင်း... ရှေ့မှာ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ သိပ္ပံနည်းကျ ဦးနှောက်ရဲ့ အလုပ်လုပ်ပုံနဲ့ Conscience လို့ ခေါ်တဲ့ အမှားအမှန် ခွဲခြားသိမြင်တဲ့ 'ဉာဏ်' အကြောင်းကို ပြောခဲ့ပြီးပြီနော်။ အခု အဲဒီအချက်ကို တို့ဘုရားရှင်ရဲ့ ဓမ္မပဒ ပါဠိတော်တွေနဲ့ နှိုင်းယှဉ်ပြီး အနှစ်သာရကို ရှာကြည့်ကြရအောင်။ ဘုရားရှင်က ဓမ္မပဒ ပါဠိတော်မှာတင်မကဘဲ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်မှာပါ "ဟိရီသြတ္တပ္ပသမ္ပန္နာ၊ သုက္ကဓမ္မသမာဟိတာ။ သန္တော သပ္ပုရိသာ လောကေ၊ ဒေဝဓမ္မာတိ ဝုစ္စရေ" လို့ ဟောကြားခဲ့ပါတယ်။ အနက်ဖွင့်ရရင်တော့ 'ဟိရီ' ဆိုတဲ့ မကောင်းမှုလုပ်ရမှာ ရှက်ခြင်း၊ 'သြတ္တပ္ပ' ဆိုတဲ့ မကောင်းမှုလုပ်ရမှာ ကြောက်ခြင်းနဲ့ ပြည့်စုံတဲ့သူ၊ 'သုက္ကဓမ္မ' ဆိုတဲ့ ဖြူစင်တဲ့ တရားတွေမှာ တည်ကြည်တဲ့သူတွေကိုသာလျှင် လောကမှာ 'ဒေဝဓမ္မ' လို့ ခေါ်တဲ့ နတ်ကောင်းနတ်မြတ်တို့ရဲ့ တရားရှိသူတွေလို့ ခေါ်ဆိုထိုက်တာပါ။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... 'ဟိရီ' ဆိုတာ အပြင်ကလူတွေ သိမှာကို ရှက်တာ မဟုတ်ဘူး၊ ကိုယ့်ကိုယ်ကို ပြန်ကြည့်ပြီး "ငါလို လူစားမျိုးက ဒါမျိုး မလုပ်အပ်ဘူး" လို့ ကိုယ့်ဂုဏ်သိက္ခာကို ငဲ့ပြီး ရှက်တာကို ပြောတာ။ 'သြတ္တပ္ပ' ဆိုတာကလည်း အဖမ်းခံရမှာ ကြောက်တာမျိုး မဟုတ်ဘဲ၊ ဒီမကောင်းမှုကြောင့် ဖြစ်လာမယ့် အကျိုးဆက် (ကံရဲ့ အကျိုး) ကို ကြောက်တာကို ဆိုလိုတာပါ။ ပါဠိတော်အရ Nissaya အနက်ဖွင့်ရရင် 'ဟိရီ' ဆိုတာ အတွင်းကနေ စောင့်ရှောက်တဲ့ တရား (အဇ္ဈတ္တသမုဋ္ဌာန)၊ 'သြတ္တပ္ပ' ဆိုတာ အပြင်ကနေ စောင့်ရှောက်တဲ့ တရား (ဗဟိဒ္ဓသမုဋ္ဌာန) ပဲ။ ဒီတရားနှစ်ပါးသာ လောကမှာ မရှိတော့ရင် လူနဲ့ တိရစ္ဆာန် ဘာမှ ထူးတော့မှာ မဟုတ်ဘူး သူတော်ကောင်းတို့ရေ။
ဒီနေရာမှာ မဟာသရဏဂုံတော်ကြီးရဲ့ ပဉ္စမမြောက်ပုဒ် (Verse 5) ဖြစ်တဲ့ "ဣတိပိ သော ဘဂဝါ အနုတ္တရော ပုရိသဒမ္မသာရထိ" ဆိုတဲ့ ဂုဏ်တော်နဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး ကြည်ညိုကြည့်ရအောင်။ 'အနုတ္တရော ပုရိသဒမ္မသာရထိ' ဆိုတာ ဆုံးမထိုက်တဲ့ သတ္တဝါတွေကို အတုမရှိ ဆုံးမတော်မူတဲ့ ဂုဏ်ရှင်ပေါ့။ ဘုရားရှင်က တို့ကို ဘယ်လို ဆုံးမသလဲဆိုရင် အပြင်ကနေ ကြိမ်လုံးနဲ့ ရိုက်ပြီး ဆုံးမတာ မဟုတ်ဘူး။ တို့ရဲ့ စိတ်ထဲမှာ 'ဟိရီ' နဲ့ 'သြတ္တပ္ပ' ဆိုတဲ့ ကိုယ်စောင့်နတ် တရားနှစ်ပါး ကပ်နေအောင် ဆုံးမပေးတာ။ အဲဒီတရားနှစ်ပါး ရှိလာရင် ဘယ်သူမှ ဆုံးမစရာ မလိုတော့ဘဲ ကိုယ့်ဉာဏ် (Conscience) နဲ့ ကိုယ် စောင့်ရှောက်နိုင်သွားတာပေါ့။ ဒါဟာ အဆင့်မြင့်ဆုံးသော ဆုံးမနည်းပဲ မဟုတ်လား သူတော်ကောင်းတို့ရေ။
ဒါကို နောက်ထပ် ဥပမာတစ်ခုနဲ့ ထပ်ပြီး ချဲ့ထွင်ပြရရင်... လမ်းဘေးမှာ ရှိတဲ့ လမ်းပြမီး (Street Light) လေးတွေလိုပဲပေါ့။ လောကကြီး မှောင်နေတဲ့အချိန်မှာ အဲဒီမီးလေးတွေက လမ်းပြပေးသလိုမျိုး၊ တို့ရဲ့ စိတ်ထဲမှာ လောဘ၊ ဒေါသ မှောင်အတိ ကျနေတဲ့အချိန်မှာ ဟိရီနဲ့ သြတ္တပ္ပက "ဟေ့... ဒါဟာ မင်းရဲ့ ဂုဏ်သိက္ခာ၊ ဒါဟာ မင်းရဲ့ လမ်းမှန်" လို့ လင်းခနဲ ပြပေးတာ။ အဲဒီ အလင်းရောင်ကို သိပ္ပံပညာက Neuro-circuitry လို့ ပြောပေမယ့်၊ တို့ဘုရားရှင်ကတော့ ဒါဟာ လောကကို စောင့်ရှောက်တဲ့ 'လောကပါလ' တရားတွေလို့ မြင်တော်မူခဲ့တာပါ။ ဟုတ်လား သူတော်ကောင်းတို့ရေ...။
ကိုင်း... အခု ဝိပဿနာ ရှုကွက်ဘက်ကို တိုးကြည့်ကြရအောင်။ ဒီနေ့ရဲ့ အဓိက အာရုံက 'ဝိညာဏက္ခန္ဓာ' (Consciousness Aggregate) ပဲ။ ဝိညာဉ်ဆိုတာ "သိခြင်း" လို့ အနက်ရတယ်။ ရှုကွက်မှာ အဆင့် (၅) ဆင့် ရှိတယ်။ (၁) ဒွါရ - မျက်စိ၊ နား၊ နှာ၊ လျှာ၊ ကိုယ်၊ စိတ်။ (၂) အာရုံ - မြင်စရာ၊ ကြားစရာ စတာတွေ။ (၃) ဝိညာဉ် - သိစိတ်ကလေး။ (၄) ဖဿ - တွေ့ထိမှု။ (၅) ဝေဒနာ/သညာ/သင်္ခါရ - ခံစားမှုနဲ့ ပြုပြင်မှုတွေ။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... "ငါ သိနေတယ်" လို့ ပြောတဲ့အခါ အဲဒီ 'သိစိတ်' (ဝိညာဏက္ခန္ဓာ) ကို သေချာ စောင့်ကြည့်ကြည့်စမ်းပါ။ မကောင်းမှု လုပ်ချင်တဲ့ စိတ်ကလေး ပေါ်လာတဲ့အခါ အဲဒါကို သိလိုက်တဲ့ 'မနောဝိညာဉ်' ကလေး ရှိတယ်။ အဲဒီအချိန်မှာတင် "ရှက်တယ်" ဆိုတဲ့ ဟိရီ စေတသိက်ကလေးက အဲဒီ သိစိတ်နဲ့အတူ တွဲပြီး ပေါ်လာတာ။ ရှုကွက်မှာ ဘယ်လိုရှုရမလဲဆိုတော့... "ရှက်တဲ့ သိစိတ်ကလေး ပေါ်လာတယ်... သိလိုက်တယ်"၊ "ကြောက်တဲ့ သိစိတ်ကလေး ပေါ်လာတယ်... သိလိုက်တယ်" လို့ မှတ်ရမယ်။ အဲဒီ ဝိညာဏက္ခန္ဓာဟာ တစ်ခဏချင်းမှာတင် ဖြစ်ပြီး ပျက်နေတာ။ ရှက်စိတ်ကလေး ပေါ်လာပြီးရင် ခဏနေတော့ ပျောက်သွားတာပဲ။ ဒါပေမဲ့ အဲဒီ သိစိတ်ကလေးက တို့ကို လမ်းမှားမရောက်အောင် စက္ကန့်ပိုင်းအတွင်းမှာ စောင့်ရှောက်သွားတာ ဖြစ်ပါတယ်နော်။
"အရှင်ဘုရား... သိစိတ်က အကုန်လုံး တူတူပဲလား" ပေါ့။ ဝိညာဉ်ဆိုတဲ့ 'သိခြင်း' သဘောကတော့ အတူတူပဲ ဒကာကြီးရဲ့။ ဒါပေမဲ့ အဲဒီ သိစိတ်နဲ့ ယှဉ်တွဲတဲ့ စေတသိက်တွေက ကွဲပြားတာ။ မကောင်းမှု လုပ်တဲ့အခါမှာလည်း သိစိတ်က ရှိတာပဲ၊ ဒါပေမဲ့ အဲဒီ သိစိတ်ဟာ အကုသိုလ်နဲ့ ယှဉ်နေတယ်။ တို့က ဝိပဿနာ ရှုတဲ့အခါမှာ "သိနေတဲ့ သဘောကလေး" ကိုပဲ အာရုံစိုက်ပြီး "ဒါဟာ ငါ မဟုတ်ဘူး၊ ဝိညာဏက္ခန္ဓာ ဓာတ်သဘောမျှသာ ဖြစ်တယ်" လို့ မြင်အောင် ကြည့်ရပါမယ်။ အဲဒီလို မြင်ရင် တို့ရဲ့ ဉာဏ် (Conscience) ဟာ ပိုပြီး စူးရှလာပါလိမ့်မယ်။
ဒိဋ္ဌိဖြုတ်ဟောစဉ်ကို ဆက်ကြည့်ရအောင်။ လူတွေမှာ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ဆိုတာ အမြဲ ကပ်ပါနေတယ်။ "ငါ ရှက်တာ၊ ငါ ကြောက်တာ၊ ငါ သိတာ" ဆိုတဲ့ အယူအဆဟာ ဒိဋ္ဌိပဲ။ တကယ်တော့ 'ငါ' လည်း မရှိဘူး၊ 'ရှက်တဲ့သူ' လည်း မရှိဘူး။ ရှိတာက ရုပ်ဓာတ်တွေနဲ့ နာမ်ဓာတ်တွေ အကြောင်းတိုက်ဆိုင်လို့ ပေါင်းစပ်နေတာပဲ။ သိစိတ်ဆိုတာ အာရုံနဲ့ ဒွါရ တိုက်ဆိုင်မှ ပေါ်လာတဲ့ ဓာတ်သဘောပါ။ အဲဒီ 'ငါ' ဆိုတဲ့ အစွဲကို ဖြုတ်ဖို့အတွက် မျက်လှည့်ပြသူရဲ့ ဥပမာကို သုံးကြည့်စို့။
မျက်လှည့်ဆရာက ပလ္လင်ပေါ်မှာ ဘာမှမရှိဘဲနဲ့ လူတစ်ယောက် ပေါ်လာအောင် ပြလိုက်သလိုပဲ၊ 'ဝိညာဏက္ခန္ဓာ' ဆိုတဲ့ မျက်လှည့်ဆရာကလည်း အာရုံကို သိလိုက်တဲ့အခါမှာ "ငါ သိလိုက်ပြီ" ဆိုတဲ့ ပုဂ္ဂိုလ် သတ္တဝါကြီး ရှိနေသယောင် လှည့်စားပြနေတာ။ တကယ်တော့ မျက်လှည့်ထဲမှာ လူအစစ် မရှိသလိုပဲ၊ ပရမတ္ထသဘောအရတော့ 'ငါ' ဆိုတာ မရှိပါဘူး။ အဲဒီ လှည့်စားမှုကို ကျော်ပြီး "ဒါဟာ ဝိညာဏက္ခန္ဓာရဲ့ အလုပ်ပဲ" လို့ သိလိုက်ရင် 'ငါ' ဆိုတဲ့ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ပြုတ်သွားမှာပါ။
သဿတဒိဋ္ဌိ ဆိုတာကတော့ "ဒီသိစိတ်ကြီးက အမြဲတမ်း ရှိနေတယ်၊ မပျက်စီးဘူး" လို့ ယူတာပေါ့။ ဒါပေမဲ့ ဝိညာဏက္ခန္ဓာကို စက္ကန့်နဲ့အမျှ စောင့်ကြည့်ကြည့်ပါ၊ သိစိတ်ကလေးတွေက တစ်ခုပြီးတစ်ခု အစားထိုး ဖြစ်ပျက်နေတာ။ ရှက်တဲ့စိတ်ကလေး ပေါ်ပြီးရင် ပျောက်သွားတယ်၊ နောက်ထပ် သိစိတ်အသစ်ကလေး ပေါ်လာပြန်တယ်။ မမြဲတဲ့ သဘောကို မြင်ရင် သဿတဒိဋ္ဌိ ပြုတ်ပါတယ်။ နောက်ပြီး ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ ဆိုတာကတော့ "မကောင်းမှု လုပ်လည်း ဘာမှ မဖြစ်ဘူး၊ သေရင် အကုန်ပြီးပြီ" လို့ အပြတ်ယူတာ။ အမှန်တော့ မဟုတ်ဘူး၊ ဝိညာဏက္ခန္ဓာရဲ့ အဟုန်ဟာ နောက်ဘဝကို အကျိုးပေးဦးမှာပဲ။ အကြောင်းအကျိုး ဆက်စပ်မှုကို သိရင် ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ ပြုတ်ပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။
အလုပ်ပေး ရှုကွက်အနေနဲ့ ပြောရရင်... မကောင်းမှု လုပ်ချင်တဲ့ စိတ်ကလေး ပေါ်လာတိုင်း "သိတယ်... သိတယ်" လို့ မှတ်ပါ။ အဲဒီအချိန်မှာ "ရှက်တာ၊ ကြောက်တာ" ဆိုတဲ့ ဉာဏ်ကလေးကို လက်ကိုင်ထားပြီး "ဒါဟာ လူ့ဂုဏ်သိက္ခာပဲ" လို့ နှလုံးသွင်းပါ။ "သိစိတ်သည် အမြဲမမြဲ" ဆိုတာကို အခြေခံပြီး ကိုယ့်ရဲ့ ကိုယ်ကျင့်တရားကို အမြဲ စောင့်ကြည့်နေဖို့ တိုက်တွန်းချင်ပါတယ်နော်။
ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... အခု ဦးပဉ္ဇင်း ဟောခဲ့တဲ့ ဝိညာဏက္ခန္ဓာနဲ့ ဟိရီသြတ္တပ္ပ တရားတွေဟာ လက်တွေ့ဘဝမှာ ဘယ်လောက်အထိ အရေးပါတယ်ဆိုတာ တို့ Hswagata ပြတိုက်ရဲ့ မှတ်တမ်းတစ်ခုဖြစ်တဲ့ Case-2496 လေးကို မျက်စိထဲမြင်အောင် ပြောပြပေးချင်ပါတယ်။ ဒါကတော့ တို့ပြတိုက်မှာ အကြီးအကျယ် ကျင်းပခဲ့တဲ့ ပွဲတော်တစ်ခုအတွင်းမှာ ဖြစ်ခဲ့တဲ့ အဖြစ်အပျက်လေးပေါ့။ အဲဒီနေ့က လူတွေကလည်း အင်မတန် များသလို၊ လုံခြုံရေးကလည်း အင်မတန် အရေးကြီးနေတဲ့ အချိန်ပေါ့။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... တို့ပြတိုက်ရဲ့ လုံခြုံရေးဝန်ထမ်းလေးတစ်ယောက် (သူ့နာမည်ကိုတော့ တို့အဖွဲ့အစည်းရဲ့ ကျင့်ဝတ်အရ လျှို့ဝှက်ထားရမယ်နော်) ရှိတယ်။ သူဟာ အင်မတန် ရိုးသားတဲ့ လူငယ်လေးပါ။ အဲဒီနေ့က လူအုပ်ကြီးထဲမှာ အလွန်တန်ဖိုးရှိတဲ့ ပစ္စည်းတစ်ခု (Sacred object) ကို လာရောက်လှူဒါန်းတဲ့သူတစ်ယောက်က ပစ္စည်းကို မှားပြီး ချန်ထားခဲ့မိတယ်။ အဲဒီဝန်ထမ်းလေးက ကောက်ရလိုက်တဲ့အခါမှာ သူ့ရဲ့ စိတ်ထဲမှာ ခဏတာ "လောဘ" စိတ်ကလေး ဝင်လာတယ်။ "ဒါကို ငါ ယူထားလိုက်ရင် ငါ့ဘဝ တစ်သက်လုံး ချမ်းသာပြီ" ဆိုတဲ့ သိစိတ်ကလေး ပေါ်လာတာပေါ့။
ဒီနေရာမှာ တို့ရဲ့ Policy 1 (Institutional Ethics) နဲ့ Article 1.5 မှာ ပါတဲ့ "ဝန်ထမ်းများ၏ ကိုယ်ကျင့်တရားနှင့် တာဝန်ယူမှု" ဆိုတဲ့ မူဝါဒကို သူဟာ သတိရသွားတယ်။ အဲဒီထက် ပိုအရေးကြီးတာက သူ့ရဲ့ Conscience ပါပဲ။ သူ့စိတ်ထဲကနေ "ဟေ့... မင်းဟာ ဘုရားရှင်ရဲ့ ဓာတ်တော်တွေကို စောင့်ရှောက်နေတဲ့သူ၊ ဒီလို ယုတ်မာတဲ့ အလုပ်ကို မင်း ဂုဏ်သိက္ခာနဲ့ မတန်ဘူး" ဆိုတဲ့ ဟိရီစိတ်နဲ့၊ "ဒီမကောင်းမှုကြောင့် မင်းဘဝ ဘယ်တော့မှ ငြိမ်းချမ်းမှာ မဟုတ်ဘူး" ဆိုတဲ့ သြတ္တပ္ပစိတ်တွေက ချက်ချင်း ပေါ်လာတော့တာပဲ။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... အဲဒီ ဝန်ထမ်းလေးဟာ သူ့ရဲ့ ဝိညာဏက္ခန္ဓာကို သတိနဲ့ စောင့်ကြည့်လိုက်တဲ့အခါမှာ လောဘစိတ်ကလေး ချုပ်ငြိမ်းသွားပြီး "ဟိရီ၊ သြတ္တပ္ပ" ဆိုတဲ့ ဖြူစင်တဲ့ တရားတွေ နေရာယူသွားတယ်။ သူဟာ အဲဒီပစ္စည်းကို ချက်ချင်းပဲ အထက်လူကြီးဆီ အပ်နှံခဲ့တယ်။ ပိုင်ရှင်ကို ပြန်ရှာပေးနိုင်တဲ့အခါမှာ အဲဒီပိုင်ရှင်က ဝမ်းသာလွန်းလို့ သူ့ကို ဆုငွေတွေ အများကြီး ပေးပေမဲ့ သူက "မလိုပါဘူး၊ ကျွန်တော့်ရဲ့ ဂုဏ်သိက္ခာကို ကျွန်တော် စောင့်ရှောက်နိုင်တာကပဲ ကျွန်တော့်အတွက် အကြီးမားဆုံး ဆုလာဘ်ပါ" လို့ ပြန်ပြောခဲ့တယ်။ ဒါဟာ တို့ပြတိုက်ရဲ့ Template T240 (Event Security & Crowd Safety Plan) မှာ ပါတဲ့ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ လုံခြုံရေးရဲ့ ပြယုဂ်တစ်ခုပဲ မဟုတ်လား သူတော်ကောင်းတို့ရေ။
ဒီဖြစ်ရပ်ကနေ တို့ ဘာသင်ခန်းစာ ရသလဲဆိုတော့... တို့ရဲ့ လောကကြီးမှာ အပြင်ပန်း လုံခြုံရေးတွေ ဘယ်လောက်ပဲ ထားထား၊ အရေးအကြီးဆုံး လုံခြုံရေးကတော့ ကိုယ့်စိတ်ထဲက ဟိရီနဲ့ သြတ္တပ္ပ ဆိုတဲ့ 'ကိုယ်ကျင့်တရား' ပဲဆိုတာပါပဲ။ အဲဒီ 'ဉာဏ်' ရှိနေသရွေ့ တို့ရဲ့ လောကကြီးဟာ ကျန်းမာပြီး ငြိမ်းချမ်းနေမှာပါ။ ဝန်ထမ်းလေးဟာ သူ့ရဲ့ သိစိတ်ကို သတိနဲ့ စောင့်ကြည့်နိုင်ခဲ့လို့သာလျှင် မကောင်းမှုရဲ့ နွံထဲကနေ လွတ်မြောက်ခဲ့တာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါဟာ တို့ဘုရားရှင်ရဲ့ 'အနုတ္တရော ပုရိသဒမ္မသာရထိ' ဂုဏ်တော်က တို့ကို ဆုံးမထားတဲ့အတိုင်း ကျင့်ဆောင်တာ ဖြစ်ပါတယ်နော်။
ကိုင်း... ဒီနေ့ ဟောကြားခဲ့တဲ့ တရားတော်ကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ ပြန်ပြီး ခြုံငုံကြည့်ကြရအောင်။ မကောင်းမှု လုပ်ချင်တဲ့ စိတ်တွေ၊ အဲဒီနောက်ကွယ်က စိုးရိမ်သောကတွေဟာ 'ဒုက္ခသစ္စာ' ပဲ။ အဲဒီ မကောင်းမှုတွေကို ဖြစ်စေချင်တဲ့ လောဘနဲ့ တဏှာတွေဟာ 'သမုဒယသစ္စာ' ပဲ။ ဟိရီနဲ့ သြတ္တပ္ပကြောင့် မကောင်းမှုတွေ ချုပ်ငြိမ်းပြီး စိတ်ထဲမှာ အေးချမ်းသွားတာကတော့ 'နိရောဓသစ္စာ' ပေါ့။ အဲဒီ နိရောဓသစ္စာကို ရောက်အောင် 'ဝိညာဏက္ခန္ဓာ' ကို ဉာဏ်နဲ့ ခွဲစိတ်ပြီး "သတိ" ဆိုတဲ့ ကင်းသမားနဲ့ ကိုယ့်စိတ်ကို အမြဲ စောင့်ကြည့်နေတဲ့ လမ်းစဉ်ဟာ 'မဂ္ဂသစ္စာ' ပဲ ဖြစ်ပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။
ဒါကြောင့် သူတော်ကောင်းတို့လည်း ဘဝလမ်းကို လျှောက်တဲ့အခါ ကျန်းမာရေးကို ဂရုစိုက်သလိုပဲ၊ ကိုယ့်ရဲ့ စိတ်ကျန်းမာရေးဖြစ်တဲ့ 'ဉာဏ် (Conscience)' ကိုလည်း အမြဲ ဂရုစိုက်ကြပါ။ ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးနေ့မှာ ရုပ်ခန္ဓာ ကျန်းမာရုံတင် မဟုတ်ဘဲ၊ ဟိရီ၊ သြတ္တပ္ပ တရားတွေနဲ့ စိတ်နှလုံး ဖြူစင်ကျန်းမာကြပါစေ။ ကိုယ့်ရဲ့ ဂုဏ်သိက္ခာကို အမြဲ တန်ဖိုးထားပြီး သစ္စာတရားကို ထိုးထွင်းသိမြင်နိုင်ကြပါစေ။
ဒီနေ့ ဟောကြားခဲ့တဲ့ ဓမ္မအလျှောက် အားလုံးပဲ ကျန်းမာခြင်းဆုနဲ့ ပြည့်စုံကြပါစေ၊ မကောင်းမှုမှန်သမျှမှ ကင်းဝေးကြပါစေ၊ သစ္စာတရားကို မျက်မှောက်ပြုပြီး ဒုက္ခခပ်သိမ်း ငြိမ်းရာ နိဗ္ဗာန်သို့ အမြန်ဆုံး ရောက်ရှိနိုင်ကြပါစေကုန်သတည်း။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက
The Office Of Siridantamahapalaka
The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.
နေ့စွဲ - ၅ ဧပြီ ၂၀၂၃
ORCID: 0009-0000-0697-4760
Website: www.siridantamahapalaka.com
Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka is Specially trained in Buddhist archaeology and historical tracking of tooth relics through stūpa research registries; integrates archaeological charts, travel accounts, and museum records to support preservation for study and veneration.
