Day: 120 | ၂၉ ဧပြီ ၂၀၂၃ | ကခုန်ခြင်းနှင့် ယဉ်ကျေးမှု (Dance and Culture) | ဓမ္မပဒ၊ နစ္စဂီတ | Cultural Studies
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာ ရတနာမြတ်သုံးပါးနဲ့တကွ မိဘဆရာသမားတို့အား ရိုသေမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပူဇော်ပါ၏။ ယနေ့ ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၂၉ ရက်၊ သာသနာနှစ် ၂၅၆၆ ခုနှစ်၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၅ ခုနှစ်၊ မြန်မာနှစ်ဆန်း (၁၃) ရက်နေ့မှာ ကြွရောက်လာကြတဲ့ သူတော်ကောင်းအပေါင်းတို့... ကိုယ်စိတ်နှစ်ဖြာ ကျန်းမာချမ်းသာကြပါစေလို့ ဦးပဉ္ဇင်းက ရှေးဦးစွာ မေတ္တာပို့သလိုက်ပါတယ်နော်။ ဒီနေ့ဟာ "ကမ္ဘာ့ကပြအကနေ့" (International Dance Day) ဖြစ်သလို၊ မနက်ဖြန် ကျရောက်မယ့် "ကမ္ဘာ့ဂျက်ဇ်ဂီတနေ့" (International Jazz Day) အကြိုကာလလည်း ဖြစ်ပါတယ်။ အနုပညာဖြင့် စိတ်ကို ကုစားနိုင်ပြီး၊ ငြိမ်းချမ်းမှု ရရှိကြပါစေလို့ ဦးပဉ္ဇင်းက ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သလိုက်ပါတယ်။
ဒီနေ့ တရားမဟောခင်မှာ အနုပညာဆိုတဲ့ "အရသာ" (Aesthetic Taste) ကို ခံစားရင်း၊ အဲဒီ ခံစားမှုကို ဉာဏ်နဲ့ ထိန်းကျောင်းနိုင်ဖို့ 'ဇိဝှါဝိညာဏဓာတ်' (လျက်သိစိတ်/အရသာသိစိတ်) ကို အသုံးပြုပြီး ကမ္မဋ္ဌာန်းလေး တစ်ခု စီးဖြန်းကြည့်ကြရအောင်။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... အနုပညာဆိုတာ စိတ်ရဲ့ အာဟာရ (Mental Food) တစ်မျိုးပါပဲ။ လျှာပေါ်မှာ အရသာတစ်ခု ပေါ်လာရင် "ချိုတယ်၊ ခါးတယ်" လို့ သိသလို၊ ကခုန်မှု (Visual Art) တစ်ခုကို မြင်ရင်လည်း "လှတယ်၊ ကြွတယ်" ဆိုတဲ့ "ရသ" (Rasa) ပေါ်လာတယ်။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ထမင်းစားတဲ့အခါ "အရသာ" မှာပဲ မျောနေရင် "လောဘ" ဖြစ်ပြီး၊ အရသာကို သိရုံသိပြီး ခန္ဓာကို ထောက်ပံ့ဖို့ စားရင် "ပညာ" ဖြစ်တယ်။ ထို့အတူပါပဲ... ကခုန်တာ၊ သီဆိုတာတွေကို ခံစားတဲ့အခါ "သာယာမှု" (Attachment) သက်သက် မဖြစ်စေဘဲ၊ "ဒါဟာ ယဉ်ကျေးမှုရဲ့ ပြယုဂ်၊ စိတ်ခံစားမှုရဲ့ ပုံရိပ်" လို့ ဉာဏ်နဲ့ ယှဉ်ပြီး ကြည့်တတ်ဖို့ လိုပါတယ်။ "စားသိစိတ်" လေးကို သတိကပ်ပြီး၊ အာရုံခံစားမှု (Sensory Experience) တိုင်းမှာ သတိ (Mindfulness) ရှိနေအောင် လေ့ကျင့်လိုက်ကြပါဦး။
စိတ်ကလေး ကြည်လင်လန်းဆန်းသွားပြီဆိုရင် ဒီနေ့ရဲ့ ခေါင်းစဉ်ဖြစ်တဲ့ "ကခုန်ခြင်းနှင့် ယဉ်ကျေးမှု" ဆိုတဲ့ အကြောင်းအရာကို ခေတ်သစ် "ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ လေ့လာမှု" (Cultural Studies) နဲ့ "အာရုံကြောသိပ္ပံ" (Neuroscience of Dance) ရှုထောင့်ကနေ အရင်ဆုံး လေ့လာကြည့်ကြရအောင်။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... သိပ္ပံပညာမှာ ကခုန်ခြင်းကို 'Embodied Cognition' (ခန္ဓာကိုယ်ဖြင့် သိမြင်ခြင်း) လို့ ခေါ်တယ်။ ဦးနှောက်က တွေးတာကို ခန္ဓာကိုယ်က ပုံဖော်တာပါ။
ကခုန်တဲ့အခါ ဦးနှောက်ရဲ့ 'Motor Cortex' (လှုပ်ရှားမှု ထိန်းချုပ်ရာ) နဲ့ 'Cerebellum' (ဟန်ချက် ထိန်းချုပ်ရာ) တို့ အလုပ်လုပ်ကြတယ်။ ဒါတင်မကဘူး၊ 'Mirror Neurons' (ကြေးမုံ နျူရွန်များ) ကြောင့် ကနေတာကို ကြည့်တဲ့ ပရိသတ်ကလည်း ကိုယ်တိုင် ကနေသလိုမျိုး စိတ်ထဲမှာ ခံစားရတယ်။ ယဉ်ကျေးမှု (Culture) ဆိုတာ ဒီလို "လှုပ်ရှားမှု" (Movement) ကနေတဆင့် မျိုးဆက်တစ်ခုနဲ့ တစ်ခု လက်ဆင့်ကမ်းကြတာပါ။ မြန်မာ့အကမှာ "ခေါင်း၊ ခါး၊ ခြေ၊ လက်" ညီညာမှု (Harmony) ရှိသလို၊ လူ့ဘောင်မှာလည်း စိတ်နဲ့ ကိုယ် ညီညွတ်မှ ယဉ်ကျေးတဲ့ လူ့အဖွဲ့အစည်း ဖြစ်လာမှာပါ။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ရှေးဟောင်း သုတေသီတွေက ကျောက်ခေတ်လူသားတွေဟာ စကားမပြောတတ်ခင်ကတည်းက ကခုန်တတ်ကြတယ်လို့ ဆိုတယ်။ ကခုန်ခြင်းဟာ "ဘာသာစကားမလိုသော ဆက်သွယ်ရေး" (Non-verbal Communication) ပါ။ ယဉ်ကျေးမှုတစ်ခုနဲ့ တစ်ခု မတူကြပေမဲ့၊ ကခုန်ခြင်းကနေတဆင့် ရဲရင့်မှု၊ နူးညံ့မှု၊ ဝမ်းနည်းမှုတွေကို ဖလှယ်နိုင်ကြပါတယ်။ ဒါကြောင့် "အနုပညာသည် ယဉ်ကျေးမှု၏ ပြယုဂ်" လို့ ဆိုတာပါ။ ဒါပေမဲ့ အဲဒီ အနုပညာမှာ "သတိ" ကင်းလွတ်သွားရင်တော့ ယဉ်ကျေးမှု မဟုတ်တော့ဘဲ၊ "ရူးသွပ်မှု" (Madness) ဖြစ်သွားနိုင်ပါတယ်။
ဒီနေရာမှာ ဒကာကြီးတစ်ယောက်က မေးစရာ ရှိတာက "အရှင်ဘုရား... ကတာ ခုန်တာ သီချင်းဆိုတာတွေက ကာမဂုဏ် မဟုတ်ဘူးလား၊ အကုသိုလ် မဖြစ်ဘူးလား" ပေါ့။ မှန်ပါတယ်၊ သာမန်အားဖြင့် လောဘ၊ ရာဂနဲ့ ယှဉ်ရင် အကုသိုလ် ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ "ယဉ်ကျေးမှု ထိန်းသိမ်းခြင်း" (Preservation of Culture) သဘောနဲ့၊ "စိတ်ဓာတ်ကြံ့ခိုင်မှု" (Mental Resilience) သဘောနဲ့ လုပ်ဆောင်ရင်တော့ အကုသိုလ် မဖြစ်အောင် ထိန်းလို့ ရပါတယ်။ အရေးကြီးတာက "စေတနာ" ပါ။ ကာမဂုဏ်နောက် လိုက်တာလား၊ ပညာပေးဖို့ (Education) လုပ်တာလား ဆိုတာ ကွဲပြားပါတယ်။
အခု သိပ္ပံပညာက ပြတဲ့ Embodied Cognition နဲ့ Mirror Neurons သဘောတရားတွေကို နားလည်ထားမှသာလျှင် ဘုရားရှင်ဟောတဲ့ 'နစ္စဂီတ' (အမြဲတမ်း သီဆိုကခုန်ခြင်း) အကြောင်းနဲ့ သံဃာ့ဂုဏ်တော်ရဲ့ အနှစ်သာရကို ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပိုပြီး ထိုးထွင်းသိမြင်နိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။ ရုပ်က ကနေတာ၊ စိတ်က ခံစားနေတာကို ခွဲခြားသိမြင်ပုံကို ပါဠိတော် အနက်ဖွင့်ဆိုချက်တွေနဲ့ ဆက်ပြီး လေ့လာကြည့်ကြရအောင်...။
ကိုင်း... ရှေ့မှာ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ Neuroscience of Dance (ကခုန်ခြင်းဆိုင်ရာ အာရုံကြောသိပ္ပံ) အရ ကခုန်ခြင်းဟာ ကိုယ်ခန္ဓာ လှုပ်ရှားမှုသာမက၊ စိတ်ခံစားမှု ကူးစက်ခြင်း (Emotional Contagion) ဖြစ်ကြောင်း ပြောခဲ့ပြီးပြီနော်။ အခု အဲဒီအချက်ကို တို့ဘုရားရှင်ရဲ့ ဓမ္မပဒ၊ အပ္ပမာဒဝဂ်မှာ လာရှိတဲ့ "နစ္စဂီတ" (အမြဲတမ်း သီဆိုကခုန်ခြင်း) နဲ့ ပတ်သက်တဲ့ အဆုံးအမနဲ့ ချိန်ထိုးပြီး အနှစ်သာရကို ရှာကြည့်ကြရအောင်။
ဘုရားရှင်လက်ထက်က "ပဉ္စဂ္ဂဒါယက" ဆိုတဲ့ အမျိုးသားတစ်ယောက် ရှိတယ်။ သူက ဘယ်တော့မှ တရားမနာဘူး၊ အမြဲတမ်း ပွဲလမ်းသဘင်တွေမှာပဲ ပျော်ပါးနေတတ်တယ်။ တစ်နေ့တော့ ဘုရားရှင်က သူ့ကို ဆုံးမတယ်။ "ချစ်သား... အမြဲတမ်း ကခုန်ပျော်ပါးနေခြင်း (နစ္စဂီတ) ဟာ သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲကို မေ့လျော့စေတယ် (ပမာဒ)" တဲ့။ ကခုန်ခြင်း၊ သီဆိုခြင်းဟာ "ဝိသုကာ" (Visuka - ဆူးငြောင့်) သဘော ရှိတယ်။ သတိမထားရင် ကုသိုလ်စိတ်ကို ထိုးနှက်ဖျက်ဆီးတတ်တယ်။ ဒါပေမဲ့ ယဉ်ကျေးမှုအရ (Cultural Context) ထိန်းသိမ်းရမယ်ဆိုရင် "သတိ" (Mindfulness) နဲ့ ယှဉ်ပြီး လုပ်ဆောင်ရပါမယ်။
ဒီနေရာမှာ မဟာသရဏဂုံတော်ကြီးရဲ့ (၂၉) ပုဒ်မြောက် (Verse 29) နဲ့ ရှစ်ပါးသီလရဲ့ ပဉ္စမသိက္ခာပုဒ် "သုရာမေရယ" (မူးယစ်ဆေးဝါး သုံးစွဲခြင်း) ကို ချိတ်ဆက်ကြည့်ရအောင်။ ရှစ်ပါးသီလမှာ သတ္တမမြောက် သိက္ခာပုဒ် (နစ္စဂီတဝါဒိတ...) က ကခုန်ခြင်းကို တားမြစ်ထားပေမဲ့၊ ဒီနေရာမှာ ဦးပဉ္ဇင်းက ပဉ္စမသိက္ခာပုဒ်နဲ့ တွဲပြချင်တယ်။ ဘာကြောင့်လဲဆိုတော့ ကပွဲတွေ၊ အနုပညာပွဲတွေမှာ "အရက်သေစာ" (Intoxicants) ဟာ အမြဲလိုလို တွဲပါလာတတ်လို့ပါပဲ။
"အနုပညာသည် ယဉ်ကျေးမှု၏ ပြယုဂ်" ဖြစ်ပေမဲ့၊ အရက်ပါလာရင် "ယဉ်ကျေးမှု" ကနေ "ရိုင်းစိုင်းမှု" (Uncultured) ဖြစ်သွားတတ်တယ်။ "ရုပ်က ကနေတာ၊ စိတ်က ခံစားနေတာ" ဆိုတဲ့ အသိ ရှိရင် မူးစရာ မလိုပါဘူး။ စိတ်အာရုံကို အရက်နဲ့ ထုံထိုင်းအောင် လုပ်မယ့်အစား၊ "ပညာ" နဲ့ ထက်မြက်အောင် လုပ်ပြီး ကခုန်တာဟာ အဆင့်မြင့်တဲ့ အနုပညာ (High Art) ဖြစ်ပါတယ်။ သီလလုံခြုံစွာနဲ့ ယဉ်ကျေးမှုကို ထိန်းသိမ်းခြင်းဟာ မွန်မြတ်တဲ့ လုပ်ရပ်ပါ။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ရုပ်သေးရုပ်လေးတွေကို ကြည့်ပါ။ ကြိုးဆွဲသူ (Controller) က ကောင်းကောင်း ဆွဲမှ အရုပ်က ကောင်းကောင်း ကတာ။ ထို့အတူပါပဲ... ခန္ဓာကိုယ် (Puppet) ကို "သတိ" (Mindfulness) ဆိုတဲ့ ကြိုးဆွဲသူက ထိန်းချုပ်ထားရင် အကဟာ ယဉ်ကျေးမယ်။ "လောဘ/မောဟ" (Greed/Delusion) ဆိုတဲ့ ကြိုးဆွဲသူက ထိန်းချုပ်ရင် အကဟာ ရိုင်းစိုင်းပြီး ဘေးဖြစ်စေမယ်။
ကိုင်း... အခု ဝိပဿနာ ရှုကွက်ဘက်ကို တိုးကြည့်ကြရအောင်။ ဒီနေ့ရဲ့ အဓိက အာရုံက 'ဇိဝှါဝိညာဏဓာတ်' (လျက်သိစိတ်) နဲ့ 'ကာယဝိညာဉ်' (ကိုယ်သိစိတ်) ကို တွဲဖက်ပြီး၊ အနုပညာ ခံစားမှုကို ဓာတ်သဘော ခွဲခြားရှုမှတ်ဖို့ပဲ။
ရှုကွက်မှာ အဆင့် (၅) ဆင့် ရှိတယ်။ (၁) ဒွါရ - ဇိဝှါ/ကာယဒွါရ။ (၂) အာရုံ - ရသာရုံ/ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံ (အရသာ/အထိအတွေ့)။ (၃) ဝိညာဉ် - သိစိတ်။ (၄) စေတနာ - သာယာစိတ် (တဏှာ)။ (၅) ပညာ - ရုပ်နာမ်သဘောဟု သိမြင်မှု။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ကပွဲတစ်ခုကို ကြည့်နေတယ်၊ သို့မဟုတ် ကိုယ်တိုင် ကနေတယ် ဆိုပါစို့။
၁။ လက်ကို မြှောက်လိုက်တယ် (ဝါယောဓာတ် - လှုပ်ရှားမှု)။
၂။ ခြေထောက်ကို ဆောင့်လိုက်တယ် (ပထဝီဓာတ် - မာကျောမှု)။
၃။ "မြင်တယ်... သိတယ်"၊ "ထိတယ်... သိတယ်"။
၄။ အဲဒီအချိန်မှာ စိတ်ထဲက "ပျော်လိုက်တာ" (Pleasant Feeling) ဖြစ်လာရင် သတိထားကြည့်ပါ။ "ဒါ ဝေဒနာ (Feeling) ပဲ"။
၅။ "ကနေတာက ရုပ် (Matter)၊ သိနေတာက နာမ် (Mind)"။ ဒီနှစ်ခုပဲ ရှိတယ်။ "ငါ ကနေတာ" မဟုတ်ဘူး။
ဒီလို ခွဲခြားမြင်လိုက်ရင် ကာမဂုဏ်စိတ် (Sensual Desire) လျော့နည်းပြီး၊ အနုပညာကို သက်သက် ရသ (Pure Aesthetic) အနေနဲ့ပဲ ခံစားနိုင်ပါလိမ့်မယ်။
ဒီနေရာမှာ ဒကာကြီးတစ်ယောက်က မေးစရာ ရှိတာက "အရှင်ဘုရား... ကတာကို တရားမှတ်လို့ ရသလား" ပေါ့။ ရပါတယ် ဒကာကြီး။ "စင်္ကြံလျှောက်" တာတောင် တရားမှတ်လို့ ရသေးတာပဲ။ ကတာလည်း လှုပ်ရှားမှု (Movement) တစ်မျိုးပဲလေ။ ဒါပေမဲ့ "သတိ" ပါဖို့ လိုတယ်။ သတိမပါဘဲ ကရင် "ကိလေသာ" ဖြစ်မယ်။ သတိပါရင် "ကုသိုလ်" (သို့မဟုတ်) "ကြိယာ" ဖြစ်မယ်။ ရှေးခေတ် ရဟန္တာမထေရ်မြတ်တွေတောင် ကချေသည်မလေးရဲ့ အကကို ကြည့်ပြီး အရိုးစု (Skeleton) အဖြစ် နှလုံးသွင်းကာ တရားရခဲ့တဲ့ သာဓကတွေ ရှိပါတယ်။
ဒိဋ္ဌိဖြုတ်ဟောစဉ်ကို ဆက်ကြည့်ရအောင်။ လူတွေမှာ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ဆိုတာ အမြဲ ကပ်ပါနေတယ်။ "ငါ ကတတ်တယ်၊ ငါ့အကက အကောင်းဆုံး" ဆိုတဲ့ မာန (Mana) ဟာ ဒိဋ္ဌိနဲ့ တွဲနေတယ်။ တကယ်တော့ 'ကခုန်ခြင်း' ဆိုတာ ဓာတ်ကြီးလေးပါးရဲ့ ပုံသဏ္ဌာန် ပြောင်းလဲမှု (Change of Form) မျှသာ။
မျက်လှည့်ပြသူရဲ့ ဥပမာကို သုံးကြည့်စို့။ မျက်လှည့်ဆရာက အရုပ်ကို အသက်ဝင်သလို လှုပ်ပြသလို၊ 'စိတ္တဇရုပ်' (Mind-produced Matter) တွေက ခန္ဓာကိုယ်ကို လှုပ်ရှားစေတာ။ "ငါ" ဆိုတဲ့ ကောင်က လှုပ်တာ မဟုတ်ဘူး။ စိတ်က လှုပ်ခိုင်းလို့ ရုပ်က လှုပ်တာ။ အကြောင်း (Cause) နဲ့ အကျိုး (Effect) ပဲ။ ဒီသဘောကို မြင်ရင် "ငါ့အက" ဆိုတဲ့ အစွဲ ပြုတ်ပါတယ်။
သဿတဒိဋ္ဌိ ဆိုတာကတော့ "ငါ့ရဲ့ အနုပညာ အမွေအနှစ်တွေ ထာဝရ တည်တံ့မယ်" လို့ ထင်တာ။ ယဉ်ကျေးမှုဆိုတာ ခေတ်အလိုက် ပြောင်းလဲနေတာ (Evolution)။ ရှေးခေတ်အက နဲ့ ခေတ်သစ်အက မတူတော့ဘူး။ ဘာမှ မမြဲဘူး။ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ ဆိုတာကတော့ "ပျော်ပျော်နေ သေရင်ပြီးရော" ဆိုပြီး အပျော်အပါးမှာ နစ်မွန်းတာ။ မဟုတ်ဘူး... ပျော်ပါးရင်း ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့ လောဘ၊ မောဟ ကံတွေက သံသရာကို လိုက်ပါအကျိုးပေးမှာ။ အကြောင်းအကျိုးကို သိရင် ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ ပြုတ်ပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။
အလုပ်ပေး ရှုကွက်အနေနဲ့ ပြောရရင်... "အနုပညာသည် ယဉ်ကျေးမှု၏ ပြယုဂ်၊ ရုပ်က ကနေတာ၊ စိတ်က ခံစားနေတာ"။ တေးသီချင်း ကြားတိုင်း၊ အကကို မြင်တိုင်း "ရုပ်နာမ်... ရုပ်နာမ်" လို့ မှတ်ပါ။ အရသာတစ်ခုခု စားတိုင်း "စားသိစိတ်" ကို သတိပြုပါ။ ပျော်ပွဲရွှင်ပွဲတွေမှာ သတိလက်လွတ် မဖြစ်စေဘဲ၊ ယဉ်ကျေးမှုကို ထိန်းသိမ်းသူ၊ သီလကို စောင့်ထိန်းသူများ ဖြစ်ကြပါစေ။
ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... အခု ဦးပဉ္ဇင်း ဟောခဲ့တဲ့ 'Neuroscience of Dance' (ကခုန်ခြင်းနှင့် ဦးနှောက်)၊ နစ္စဂီတ အဆုံးအမနဲ့ သီလစောင့်ထိန်းခြင်းတို့ကို လက်တွေ့ဘဝမှာ ဘယ်လို အသုံးချရမလဲဆိုတာ ပိုပြီး မျက်စိထဲ မြင်သွားအောင် တို့ Hswagata ပြတိုက်ရဲ့ မှတ်တမ်းတစ်ခုဖြစ်တဲ့ Case-2520 (Template T156) လေးကို ပြောပြချင်ပါတယ်။ ဒါကတော့ ပြတိုက်ရဲ့ "ယဉ်ကျေးမှု ဖလှယ်ရေးပွဲတော်" (Cultural Exchange Festival) မှာ ဖြစ်ပွားခဲ့တဲ့ အဖြစ်အပျက်လေးပေါ့။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... ကမ္ဘာ့ကပြအကနေ့ အထိမ်းအမှတ်အနေနဲ့ ပြတိုက်ရဲ့ ကဇာတ်ရုံမှာ ရိုးရာအက ဖျော်ဖြေပွဲ ကျင်းပတယ်။ နိုင်ငံခြားသား ဧည့်သည်တွေရော၊ ဒေသခံတွေပါ စည်ကားနေတာပေါ့။ အဲဒီမှာ နာမည်ကြီး အကပညာရှင် တစ်ယောက်က ဖျော်ဖြေဖို့ ရောက်လာတယ်။ ဒါပေမဲ့ ပြဿနာက သူက "အနုပညာ ခံစားမှု (Mood) ဝင်အောင်" ဆိုပြီး ကခါနီးမှာ အရက် (Intoxicant) နည်းနည်း သောက်ထားတယ်။
သူ့အလှည့်ရောက်တော့ စင်ပေါ်တက် ကတယ်။ အစပိုင်းမှာ ကောင်းပေမဲ့၊ ကြာလာတော့ အရက်ရှိန် တက်လာပြီး (Intoxication takes over)၊ သူ့ရဲ့ လှုပ်ရှားမှုတွေက ယိမ်းယိုင်လာတယ်။ ရိုးရာအကရဲ့ ကျက်သရေ ရှိမှု (Gracefulness) ပျောက်ပြီး၊ ရိုင်းစိုင်းတဲ့ အမူအရာတွေ ပါလာတယ်။ ပရိသတ်တွေက အံ့သြပြီး တီးတိုး ဝေဖန်ကုန်ကြတယ်။ "ဒါ မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုလား၊ အရက်သမား ကပွဲလား" ဆိုပြီး ဂုဏ်သိက္ခာ ကျဆင်းစရာ ဖြစ်လာတယ်။
ဒီနေရာမှာ တို့ပြတိုက်ရဲ့ Policy 2 (Cultural Representation) နဲ့ Article 2.5 ဖြစ်တဲ့ "ယဉ်ကျေးမှု ဖော်ထုတ်ရာတွင် ကျင့်ဝတ်နှင့်အညီ တင်ဆက်ခြင်း" (Ethical Cultural Performance) ကို အသက်သွင်းရမယ့် အချိန်ပဲ။ ဦးပဉ္ဇင်းက ပွဲစီစဉ်သူတွေကို အချက်ပြပြီး လိုက်ကာ (Curtain) ချခိုင်းလိုက်တယ်။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... ဦးပဉ္ဇင်းက အဲဒီ အကပညာရှင်ကို နားနေခန်းမှာ တွေ့ပြီး မေတ္တာနဲ့ ပြောရတယ်။ "ဒကာကြီး... အနုပညာဆိုတာ 'ယဉ်ကျေးမှု' (Culture) ပါ။ အရက်ဆိုတာ 'ရိုင်းစိုင်းမှု' (Uncultured) ပါ။ ဒီနှစ်ခုကို ရောလိုက်ရင် အဆိပ် ဖြစ်သွားတယ်။ ဒကာကြီးရဲ့ 'ရုပ်' က ကနေပေမဲ့၊ 'စိတ်' က မူးနေတော့ (Deluded Mind)၊ ဒကာကြီးရဲ့ အကက အသက်မပါတော့ဘူး။ ပရိသတ်က ဒကာကြီးရဲ့ နှလုံးသားကို မြင်ချင်တာ၊ အရက်နံ့ကို ရှူချင်တာ မဟုတ်ဘူး" လို့ ဆုံးမလိုက်တယ်။
ပြီးတော့ "အနုပညာရှင် စစ်စစ်ဆိုတာ 'သတိ' (Sati) နဲ့ ကရတယ်။ မူးမှ ကတတ်တာ မဟုတ်ဘူး။ သတိနဲ့ ကမှ ခြေလှမ်းတိုင်းက တိကျပြီး လှပတာ" လို့ ရှင်းပြတယ်။ အဲဒီ အကပညာရှင်လည်း ရှက်ပြီး သတိပြန်ဝင်လာတယ်။ မျက်နှာသစ်၊ ရေနွေးကြမ်းသောက်ပြီး အမူးပြေအောင် လုပ်တယ်။ ပြီးမှ စင်ပေါ်ပြန်တက်ပြီး၊ ဒီတစ်ခါတော့ အရက်မပါဘဲ သတိထားပြီး ကပြလိုက်တယ်။ ပရိသတ်တွေက လက်ခုပ်သံ တဖြောင်းဖြောင်းနဲ့ အားပေးကြတယ်။ ဒါဟာ "ရှစ်ပါးသီလ" (၅) ဖြစ်တဲ့ သုရာမေရယကို ရှောင်ကြဉ်လိုက်လို့ ရလာတဲ့ အောင်မြင်မှုပါပဲ။
ဒီဖြစ်ရပ်ကနေ တို့ ဘာသင်ခန်းစာ ရသလဲဆိုတော့... "အနုပညာသည် ယဉ်ကျေးမှု၏ ပြယုဂ်" ဖြစ်ဖို့အတွက် "သီလ" ဆိုတဲ့ အခြေခံအုတ်မြစ် လိုအပ်ပါတယ်။ ပျော်ရွှင်မှု (Entertainment) ကို ရှာဖွေရာမှာ အသိတရား မလွတ်ဖို့ အရေးကြီးပါတယ်။ ရုပ်က ကနေပေမဲ့ စိတ်က ငြိမ်းချမ်းနေမှသာ စစ်မှန်တဲ့ အနုပညာ ဖြစ်ပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။
ကိုင်း... ဒီနေ့ ဟောကြားခဲ့တဲ့ တရားတော်ကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ ပြန်ပြီး ခြုံငုံကြည့်ကြရအောင်။
အာရုံငါးပါး ကာမဂုဏ်၌ သာယာပြီး သံသရာ၌ လည်နေရခြင်း၊ မူးယစ်မေ့လျော့ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သော ဆင်းရဲဒုက္ခသည် 'ဒုက္ခသစ္စာ' ပဲ။
အပျော်အပါးကို မက်မောသော တဏှာ၊ အာရုံခံစားမှုကို စွဲလမ်းသော လောဘ (Craving for Sensory Pleasure) သည် 'သမုဒယသစ္စာ' ပဲ။
ကာမဂုဏ် အာရုံများမှ လွတ်မြောက်ပြီး၊ ငြိမ်းချမ်းတည်ငြိမ်သော နိဗ္ဗာန်ဓာတ်သည် 'နိရောဓသစ္စာ' ပေါ့။
အဲဒီ ငြိမ်းချမ်းမှုကို ရဖို့အတွက် သတိ (Sati) ထားခြင်း၊ သီလစောင့်ထိန်းခြင်း၊ ရုပ်နာမ်ကို ခွဲခြားသိမြင်ခြင်း ဆိုတဲ့ မဂ္ဂင်လမ်းစဉ်ဟာ 'မဂ္ဂသစ္စာ' ပဲ ဖြစ်ပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။
ဒါကြောင့် သူတော်ကောင်းတို့လည်း ကမ္ဘာ့ကပြအကနေ့မှာ ယဉ်ကျေးမှု အကအလှများကို ထိန်းသိမ်းရင်း၊ မိမိတို့၏ စိတ်ကိုလည်း ကိလေသာ အက၊ လောဘ အကများ မကမိအောင် သတိဖြင့် ထိန်းကျောင်းကြပါ။ မနက်ဖြန် ကျရောက်မယ့် "ကမ္ဘာ့ဂျက်ဇ်ဂီတနေ့" ကိုလည်း ကြိုဆိုသောအားဖြင့်၊ လောကဓံ တီးလုံးသံများကြားမှာ စိတ်နှလုံး ငြိမ်းချမ်းစွာ နေထိုင်နိုင်ကြပါစေ။
ဒီနေ့ ဟောကြားခဲ့တဲ့ ဓမ္မအလျှောက် အားလုံးပဲ ယဉ်ကျေးမှုကို မြတ်နိုးသူ၊ သီလကို တန်ဖိုးထားသူ၊ နိဗ္ဗာန်ချမ်းသာကို မျက်မှောက်ပြုနိုင်သူများ ဖြစ်ကြပါစေကုန်သတည်း။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက
The Office Of Siridantamahapalaka
The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.
နေ့စွဲ - ၂၉ ဧပြီ ၂၀၂၃
ORCID: 0009-0000-0697-4760
Website: www.siridantamahapalaka.com
Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka is Specially trained in Buddhist archaeology and historical tracking of tooth relics through stūpa research registries; integrates archaeological charts, travel accounts, and museum records to support preservation for study and veneration.
