Day: 124 | ၃ မေ ၂၀၂၄ | သတင်းလွတ်လပ်ခွင့် (သစ္စာတရားနှင့် မနောဓာတ်) | အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်၊ မုသာဝါဒ (ရှောင်) | Media Ethics
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ ဒီနေ့ဟာ သာသနာတော်နှစ် ၂၅၆၇ ခုနှစ်၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၆ ခုနှစ်၊ ခရစ်နှစ် ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ မေလ (၃) ရက်နေ့၊ ကမ္ဘာ့သတင်းလွတ်လပ်ခွင့်နေ့ (World Press Freedom Day) ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီလို အရေးကြီးတဲ့ နေ့ရက်မှာ ကမ္ဘာတစ်ဝှမ်းလုံးမှာရှိတဲ့ လူသားအားလုံး လွတ်လပ်စွာ တွေးခေါ်နိုင်ကြပါစေ၊ လွတ်လပ်စွာ ထုတ်ဖော်ပြောဆိုနိုင်ကြပါစေ၊ အမှန်တရားကို သိမြင်နိုင်သော ပညာမျက်စိများ ပွင့်လင်းကြပါစေလို့ ဦးပဉ္ဇင်းက ရှေးဦးစွာ မေတ္တာပို့သ နှုတ်ခွန်းဆက်သလိုက်ပါတယ်။
ကဲ... တရားမဟောမီ၊ တရားမနာမီမှာ ဒီနေ့ဟောကြားမယ့် "သတင်းနှင့် အမှန်တရား" ဆိုတဲ့ ခေါင်းစဉ်နဲ့ လိုက်လျောညီထွေဖြစ်အောင် ဦးပဉ္ဇင်းတို့ စိတ်ကလေးကို ခဏလောက် ကြည်လင်သွားအောင် "မနောဓာတ်" (Mind Element) ကို အာရုံပြုပြီး ရှုမှတ်ကြည့်ရအောင်။ သူတော်ကောင်းတို့ အခု တရားနာနေတဲ့အချိန်မှာ နားက အသံကြားတယ်၊ မျက်စိက မြင်တယ်၊ စိတ်က တွေးတယ်။ အဲဒီ အာရုံတွေ အားလုံးကို လက်ခံယူနေတဲ့ သဘောလေး တစ်ခုရှိတယ်။ အဲဒါကို "မနော" လို့ ခေါ်တယ်။ ဟိုရောက်ဒီရောက် တွေးနေတဲ့ စိတ်တွေကို ပြန်သိမ်းပြီး၊ ရင်ဘတ်ထဲက ဖြစ်စေ၊ ဦးခေါင်းထဲက ဖြစ်စေ "သိနေတဲ့ သဘောလေး" (Knowing Nature) ပေါ်မှာပဲ စိတ်ကို ငြိမ်ငြိမ်လေး တင်ထားလိုက်ပါ။ သတင်းအချက်အလက်တွေ၊ အသံတွေ ရှုပ်ထွေးနေတဲ့ လောကကြီးထဲမှာ ကိုယ့်စိတ်ကလေး တစ်ခုကိုတော့ အေးဆေးငြိမ်သက်အောင် (၁) မိနစ်လောက် ရှုမှတ်လိုက်ကြရအောင်...။
ကဲ... စိတ်ကလေး အတော်အတန် ငြိမ်သက်သွားပြီဆိုရင် ဒီနေ့ခေတ်ရဲ့ "စတုတ္ထမဏ္ဍိုင်" လို့ တင်စားခေါ်ဝေါ်ကြတဲ့ မီဒီယာလောကနဲ့ သတင်းလွတ်လပ်ခွင့် အကြောင်းကို ဓမ္မအမြင်၊ သိပ္ပံအမြင်နဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး လေ့လာကြည့်ကြရအောင်။ "သတင်းလွတ်လပ်ခွင့်" (Press Freedom) ဆိုတာ ဒီမိုကရေစီရဲ့ အသက်သွေးကြောလို့ ဆိုကြတယ်။ ဒါပေမဲ့ ခေတ်သစ် မီဒီယာကျင့်ဝတ် (Media Ethics) မှာ အရေးကြီးတဲ့ မေးခွန်းတစ်ခု ရှိလာတယ်။ "လွတ်လပ်ခွင့် ဆိုတာ ဘာလဲ။ လိမ်ညာခွင့်လား၊ အမှန်ကို ပြောခွင့်လား"။
ဒီနေ့ခေတ် သတင်းအချက်အလက် နည်းပညာ (Information Technology) အရ ပြောရမယ်ဆိုရင် ကမ္ဘာကြီးဟာ "Big Data" ခေတ်ကို ရောက်နေပါပြီ။ တစ်နေ့တစ်နေ့ အင်တာနက်ပေါ်မှာ သတင်းအချက်အလက်တွေ (Gigabytes) ပေါင်းများစွာ စီးဆင်းနေတယ်။ ဒီနေရာမှာ ဆက်သွယ်ရေး အင်ဂျင်နီယာပညာ (Telecommunication Engineering) ရဲ့ သဘောတရားတစ်ခုဖြစ်တဲ့ "Signal-to-Noise Ratio" (SNR) ကို ဥပမာပေးချင်ပါတယ်။ သတင်းအချက်အလက် တစ်ခုမှာ အနှစ်သာရဖြစ်တဲ့ "Signal" (အမှန်တရား) ရှိသလို၊ ရှုပ်ထွေးစေတဲ့ "Noise" (ဆူညံသံ/အမှား) တွေလည်း ပါဝင်နေတတ်ပါတယ်။ SNR တန်ဖိုး မြင့်မှသာ ကြည်လင်ပြတ်သားတဲ့ ပုံရိပ်ကို ရရှိမှာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဒါပေမဲ့ ဒီနေ့ခေတ် ဆိုရှယ်မီဒီယာတွေမှာ ဖြစ်ပျက်နေတာက "Noise" တွေက "Signal" ထက် ပိုများနေတတ်တယ်။ Algorithm တွေက လူကြိုက်များမယ့်၊ စိတ်လှုပ်ရှားစရာ ကောင်းမယ့် သတင်းတွေကိုပဲ ဦးစားပေး ဖော်ပြကြတယ်။ အဲဒီအခါမှာ "Deep Fake" လို နည်းပညာတွေနဲ့ ဖန်တီးထားတဲ့ သတင်းတုတွေ၊ အမုန်းစကား (Hate Speech) တွေက ဗိုင်းရပ်စ်လို ပျံ့နှံ့လွယ်ကြတယ်။ သိပ္ပံပညာမှာ "Entropy" (ဖရိုဖရဲဖြစ်မှု) သဘောတရားအရ သတင်းတစ်ခုဟာ တစ်ဆင့်ပြီးတစ်ဆင့် ကူးသွားတိုင်း မူရင်းအဓိပ္ပာယ် လွဲချော်ပြီး ပုံပျက်ပန်းပျက် ဖြစ်သွားတတ်ပါတယ်။ ဒါဟာ သတင်းလောကရဲ့ "အနိစ္စ" သဘောပါပဲ။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... ရေကြည်တစ်ခွက်ထဲကို မင်နီတစ်စက် ချလိုက်သလိုပါပဲ။ အစတုန်းက ရေက ကြည်လင်နေပေမဲ့ (Truth)၊ မင်နီတစ်စက် (Fake News) ကျသွားတာနဲ့ တဖြည်းဖြည်း ရေတစ်ခွက်လုံး အရောင်ပြောင်းပြီး နောက်ကျိသွားတယ်။ အင်တာနက်ပေါ်က သတင်းအမှား တစ်ပုဒ်ဟာလည်း ဒီအတိုင်းပါပဲ။ လူတစ်ယောက်က စိတ်ခံစားမှုနဲ့ Share လိုက်တဲ့အခါ၊ နောက်လူတွေရဲ့ စိတ်ထဲမှာ အဆိပ်တွေ ပျံ့သွားပြီး လူ့အဖွဲ့အစည်း တစ်ခုလုံး မငြိမ်မသက် ဖြစ်ကုန်ကြတယ်။ ဒါကြောင့် Media Ethics မှာ "Verification" (အတည်ပြုခြင်း) ဆိုတာ အသက်တမျှ အရေးကြီးတာ ဖြစ်ပါတယ်။ အင်ဂျင်နီယာတွေက Noise ကို ဖယ်ထုတ်ဖို့ Filter တွေ သုံးသလို၊ လူသားတွေကလည်း သတင်းအမှားကို ဖယ်ထုတ်ဖို့ "ပညာ" ဆိုတဲ့ Filter ကို တပ်ဆင်ထားရပါမယ်။
ကဲ... သိပ္ပံဘက်ကနေ ဘုရားရှင်ရဲ့ ပါဠိတော်ဘက်ကို ကူးပြီး ကြည့်ကြရအောင်။ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်၊ ပဉ္စကနိပါတ်၊ မုသာဝါဒသိက္ခာပုဒ်နဲ့ ပတ်သက်ပြီး ဘုရားရှင် ဟောကြားထားတာတွေကို လေ့လာကြည့်စို့။ ဘုရားရှင်က "မုသာဝါဒါ ဝေရမဏိ" (Musavada Veramani) - လိမ်ညာပြောဆိုခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်းကို သီလအဖြစ် သတ်မှတ်ပေးထားပါတယ်။ ဒီနေရာမှာ "မုသာဝါဒ" ဆိုတာ ပါးစပ်က ပြောတာတင် မကပါဘူး။ စာရေးတာ၊ လက်ဟန်ခြေဟန် ပြတာ၊ ဒီနေ့ခေတ်လို Facebook ပေါ်မှာ Post တင်တာ၊ Share တာတွေပါ အကျုံးဝင်ပါတယ်။
အဋ္ဌကထာဆရာမြတ်များက မုသာဝါဒ ဖြစ်မြောက်ဖို့ အင်္ဂါ (၄) ချက် ဖွင့်ဆိုထားပါတယ် -
(၁) အတထံ ဝတ္ထု - မဟုတ်မမှန်သော အရာဖြစ်ခြင်း (Fake content).
(၂) ဝိသံဝါဒန စိတ္တံ - လိမ်ညာလိုသော စိတ်ရှိခြင်း (Intent to deceive).
(၃) တဇ္ဇော ဝါယာမော - လိမ်ညာဖို့ အားထုတ်ခြင်း (Effort to publish/share).
(၄) ပရဿ တဒတ္ထ ဝိဇာနနံ - တစ်ဖက်သားက ထိုအဓိပ္ပာယ်ကို နားလည်သွားခြင်း (Impact on audience).
ဒီအချက် (၄) ချက် ညီညွတ်ရင် မုသာဝါဒ ကံမြောက်ပါတယ်။
ဘုရားရှင်က ဆက်လက်ပြီးတော့ "သစ္စဝါဒီ" (Saccavadi) - အမှန်ကို ဆိုလေ့ရှိသူ၊ "ဘူတဝါဒီ" (Bhutavadi) - ဟုတ်မှန်တာကိုသာ ဆိုလေ့ရှိသူ ဖြစ်ဖို့ ရဟန်းတော်တွေကို ဆုံးမတော်မူပါတယ်။ သတင်းလွတ်လပ်ခွင့် ဆိုတာ "လိမ်ညာခွင့်" (Freedom to Lie) မဟုတ်ပါဘူး။ "အမှန်တရားကို ဖော်ထုတ်ခွင့်" (Freedom to Truth) သာ ဖြစ်ပါတယ်။ ပါဠိတော်မှာ "ယော ကောစိ ဘိက္ခဝေ ဘိက္ခု သမ္ပဇာန မုသာ ဘာသတိ" - ရဟန်းဖြစ်စေ၊ လူဖြစ်စေ သိလျက်နဲ့ လိမ်ပြောရင် သူတော်ကောင်းတရားတွေ အကုန်မှောက်ပြီး၊ ခေါင်းပြတ်တဲ့ လူတစ်ယောက်လို ဖြစ်သွားတယ်လို့ အလွန်ပြင်းထန်စွာ ဟောထားပါတယ်။ ဘာကြောင့်လဲဆိုတော့ လိမ်ညာခြင်းဟာ ယုံကြည်မှု (Trust) ဆိုတဲ့ လူ့အဖွဲ့အစည်းရဲ့ အုတ်မြစ်ကို ဖျက်ဆီးပစ်လို့ပါပဲ။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... တံတားတစ်စင်း ဆောက်တဲ့ အင်ဂျင်နီယာက သံချောင်းအရေအတွက်ကို လိမ်ပြီး စာရင်းပြလိုက်တယ် ဆိုပါစို့။ စာရွက်ပေါ်မှာတော့ တံတားက ခိုင်မာနေပုံ ပေါက်ပေမဲ့၊ တကယ်တမ်း လူတွေဖြတ်ကူးတဲ့အခါ ကျိုးကျပြီး အသက်ပေါင်းများစွာ သေဆုံးရလိမ့်မယ်။ ထို့အတူပါပဲ... မီဒီယာသမားတစ်ယောက်၊ သို့မဟုတ် Facebook သုံးတဲ့ ဒကာ ဒကာမ တစ်ယောက်က သတင်းအမှား တစ်ခုကို လွှင့်တင်လိုက်တာဟာ မမြင်ရတဲ့ တံတားကျိုးကြီးကို တည်ဆောက်လိုက်တာနဲ့ တူပါတယ်။ အဲဒီ သတင်းအမှားကြောင့် လူတွေ အထင်လွဲမယ်၊ ရန်ဖြစ်မယ်၊ သတ်ကြဖြတ်ကြမယ်ဆိုရင် အဲဒီ အကုသိုလ်ကံဟာ စတင်ဖြန့်ဝေသူဆီကိုပဲ မြားဦး လှည့်လာမှာ ဖြစ်ပါတယ်။
ကဲ... ပါဠိတော်နဲ့ နှိုင်းယှဉ်ပြီးပြီဆိုတော့... အခု အပိုင်းမှာတော့ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ရဲ့ စိတ်ထဲကို ဉာဏ်နဲ့ ငုပ်လျှိုးပြီး "မနောဓာတ်" (Mano Dhatu) ဆိုတဲ့ စိတ်သဘောတရားကို ဝိပဿနာရှုကွက်နဲ့ အသေးစိတ် ဓာတ်ခွဲကြည့်ကြရအောင်။ ဒီနေ့ ရှုကွက်က သတင်းအချက်အလက်တွေကို လက်ခံရယူတဲ့ "မနောဓာတ်" ဖြစ်ပါတယ်။
အဘိဓမ္မာသဘောအရ "သတင်း" (News) ဆိုတာ ဘာလဲ။
ဖုန်းမျက်နှာပြင်ပေါ်က စာလုံးတွေ၊ ပုံတွေဆိုတာ "ရူပါရုံ" (Visual Object) - အရောင်အဆင်း သက်သက်ပါပဲ။
သတင်းဖတ်ပြတဲ့ အသံဆိုတာ "သဒ္ဒါရုံ" (Sound Object) - လေလှိုင်းခတ်မှု သက်သက်ပါပဲ။
အဲဒီ အရောင်တွေ၊ အသံတွေက မျက်စိ (စက္ခုဒွါရ)၊ နား (သောတဒွါရ) ကို လာတိုက်တဲ့အခါ "မြင်စိတ်၊ ကြားစိတ်" ပေါ်လာတယ်။
အဲဒီ မြင်စိတ်၊ ကြားစိတ်တွေ ချုပ်သွားတဲ့အခါ "မနောဓာတ်" (Mind Element) က အဲဒီ အာရုံတွေကို ဆက်လက် ဖမ်းယူလိုက်တယ်။ ပြီးတော့မှ "မနောဝိညာဏ်" (Mind Consciousness) က "ဒါက သတင်း၊ ဒါက နိုင်ငံရေး၊ ဒါက ရန်သူ" ဆိုပြီး ပညတ် (Concept) တွေ တပ်လိုက်တာပါ။
ဒီနေရာမှာ သူတော်ကောင်းတို့ သတိပြုရမယ့် ဝိပဿနာရှုကွက်က ဒါပါပဲ...
ဖုန်းကို ကြည့်လိုက်လို့ သတင်းတစ်ပုဒ် မြင်လိုက်ရတယ် ဆိုပါစို့။ "ဟာ... ဒေါသထွက်စရာပဲကွာ" လို့ စိတ်မဖြစ်ခင်မှာ...
"မျက်စိက အရောင်ပဲ မြင်တာ၊ စိတ်ကမှ အဓိပ္ပာယ် ကောက်နေတာပါလား" လို့ ခွဲခြားသိမြင်အောင် ကြိုးစားပါ။
သတင်းစာသားတွေဟာ "Pixel" လေးတွေ စုထားတဲ့ ရုပ်တရား (Rupa) မျှသာ ဖြစ်ပါတယ်။ အဲဒီ Pixel လေးတွေက သူတော်ကောင်းတို့ကို ဒေါသထွက်အောင် လုပ်နိုင်သလား။ မလုပ်နိုင်ပါဘူး။ ကိုယ့်ရဲ့ "မနော" က အဲဒီ အရုပ်တွေကို "အဓိပ္ပာယ်" (Meaning) ဖွင့်လိုက်ပြီး၊ ကိုယ်တိုင် ဒေါသ (Dosa) မီးကို ရှို့လိုက်တာပါ။
"သတင်းအမှား/အမှန် ခွဲခြားနိုင်သော ပညာကို ရှု" ဆိုတာ ဒါကို ပြောတာပါ။
အမှားအမှန် ဆိုတာ ပညတ်နယ်ပယ်မှာ ရှိတယ်။ ပရမတ်နယ်ပယ်မှာတော့ "မြင်တာ၊ ကြားတာ၊ သိတာ" ပဲ ရှိတယ်။
ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်က သတင်းဆိုးတစ်ခု ကြားရင် "ကြားစိတ်ကလေး ဖြစ်ပြီး ပျက်သွားပြီ" လို့ ရှုလိုက်တယ်။ အဲဒီတော့ "ငါ့ကို စော်ကားတယ်" ဆိုတဲ့ ဒိဋ္ဌိ ဝင်ခွင့်မရတော့ဘူး။ ဒိဋ္ဌိ မဝင်တော့ ဒေါသ မဖြစ်ဘူး။ ဒေါသ မဖြစ်တော့ မုသာဝါဒ နဲ့ တုံ့ပြန်ဖို့ (Reply ပြန်ဆဲဖို့) စိတ်ကူး မပေါ်တော့ဘူး။
ဒါဟာ "မနောဓာတ်" ကို စောင့်ထိန်းခြင်းအားဖြင့် သတင်းလောကရဲ့ အဆိပ်အတောက်တွေကို ကာကွယ်နည်းပါပဲ။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... ရုပ်ရှင်ကြည့်နေတဲ့ လူတစ်ယောက်နဲ့ တူပါတယ်။
ရုပ်ရှင်ထဲမှာ သရဲကား ပြနေရင် ကြောက်စရာကောင်းတယ်။ လူသတ်ကား ပြနေရင် ဒေါသထွက်စရာ ကောင်းတယ်။ ဒါပေမဲ့ ရုပ်ရှင်ရုံထဲက ပိတ်ကား (Screen) ကြီးကတော့ ဘာမှ မခံစားရဘူး။ သူက အရိပ်တွေကိုပဲ ထင်ဟပ်ပေးနေတာ။ သူတော်ကောင်းတို့ရဲ့ "မနောဓာတ်" ဆိုတာ အဲဒီ ပိတ်ကားကြီးနဲ့ တူပါတယ်။ အပြင်က သတင်းတွေ (အရိပ်တွေ) က ကောင်းလိုက်၊ ဆိုးလိုက် အမျိုးမျိုး လာထင်မယ်။ ပိတ်ကားကြီးကတော့ ဖြူစင်စွာပဲ နေရမယ်။ အရိပ်ကို အမှန်ထင်ပြီး ပိတ်ကားကြီးကို သွားမထုနဲ့။ ကိုယ့်စိတ်ကို ကိုယ်ပြန်မညစ်နွမ်းစေနဲ့။ သတင်းဆိုတာ "ပညတ်"၊ သိတာက "ပရမတ်" လို့ ခွဲခြားမြင်ရင် ငြိမ်းချမ်းပါလိမ့်မယ်။
ဒီနေရာမှာ မဟာသရဏဂုံတော်ကြီးရဲ့ ပုဒ်ရေ (၃၃) မှာ လာရှိတဲ့ "သရဏဂုံတည်ခြင်း၏ အကျိုး" (Benefit of Refuge) ကို ဆက်စပ်ပြီး ပြောပြချင်ပါတယ်။ ပုဒ်ရေ (၃၃) အရ ရတနာသုံးပါးကို ကိုးကွယ်ဆည်းကပ်သူဟာ "အပါယ်လေးပါး" (Four Woeful States) သို့ မကျရောက်နိုင်ဘူးလို့ ဆိုပါတယ်။ ဒီခေတ် သတင်းလောကနဲ့ ယှဉ်ကြည့်ရင်... သတင်းအမှားတွေကို ယုံကြည်မိခြင်းဟာ "မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ" (Wrong View) ဖြစ်စေပြီး၊ အဲဒီ အယူမှားကြောင့် အကုသိုလ်တွေ ပြုမိကာ အပါယ်ကျနိုင်ပါတယ်။
ဥပမာ - ဘာသာရေး၊ လူမျိုးရေး ပဋိပက္ခဖြစ်စေမယ့် သတင်းအမှား (Fake News) တစ်ခုကို ယုံပြီး တစ်ဖက်လူမျိုးကို သတ်ဖြတ်ချင်စိတ် ပေါက်သွားတယ် ဆိုပါစို့။ အဲဒီ "ယုံကြည်မှု" (Belief) ဟာ အမှားကြီး ဖြစ်နေတယ်။ အဲဒီ အမှားကြောင့် ဖြစ်လာတဲ့ ဒေါသက ငရဲကို ပို့ဆောင်လိမ့်မယ်။ ဒါကြောင့် "ဓမ္မ" ကို ကိုးကွယ်တယ် ဆိုတာ "အမှန်တရား" (Truth) ကို ကိုးကွယ်တာ ဖြစ်တဲ့အတွက်၊ သတင်းတစ်ခု မြင်တိုင်း "ဒါ အမှန်လား၊ အမှားလား၊ အကျိုးရှိလား၊ မရှိလား" ဆိုတဲ့ ဓမ္မပေတံနဲ့ တိုင်းတာခြင်းဟာ သရဏဂုံ တည်တာပါပဲ။ "ဘုရားရှင်သာဆိုရင် ဒီသတင်းကို ဘယ်လို တုံ့ပြန်မလဲ" လို့ နှလုံးသွင်းတာဟာ ဓမ္မကို အားကိုးရာ (Refuge) အဖြစ် ရယူတာပါပဲ။
ဒီအချက်ကို လက်တွေ့ဘဝမှာ ဘယ်လို အသုံးချမလဲဆိုတာ ပေါ်လွင်စေဖို့ Hswagata ပြတိုက်မှာ ကြုံတွေ့ခဲ့ရတဲ့ ဇာတ်လမ်း (Case-2524) လေးတစ်ခုကို ပြောပြချင်ပါတယ်။ ဒီဇာတ်လမ်းက "မီဒီယာ တိုက်ခိုက်မှုနှင့် တုံ့ပြန်ခြင်း" (Media Attack & Response) အပိုင်းဖြစ်ပြီး၊ Template T249 (Document & Media Index Sheet) ကို ဘယ်လို အသုံးပြုခဲ့သလဲ ဆိုတာပါ ပါဝင်ပါတယ်။
ဖြစ်စဉ်က ဒီလိုပါ။ တစ်နေ့မနက်ခင်းမှာ ပြတိုက်ရဲ့ Facebook Page Messenger မှာ ဆဲဆိုခြိမ်းခြောက်စာတွေ အများကြီး ရောက်လာတယ်။ အကြောင်းရင်းကို စုံစမ်းကြည့်တော့ နာမည်ကြီး Gossip Page တစ်ခုက "Hswagata ပြတိုက်မှ ဓာတ်တော်များသည် ပလပ်စတစ်လုံးများ ဖြစ်ကြောင်း အတွင်းလူတစ်ဦးမှ ဖွင့်ချ" ဆိုပြီး သတင်းအမှား တစ်ပုဒ် တင်လိုက်လို့ပါပဲ။
ပြတိုက်ရဲ့ မီဒီယာတာဝန်ခံ လူငယ်လေး "ကိုသစ္စာ" (အမည်လွှဲ) ဟာ ဒေါသတွေ အကြီးအကျယ် ထွက်နေတယ်။
"ဆရာတော်... ဒီကောင်တွေ တရားလွန်နေပြီ။ ကျွန်တော်တို့ ပြတိုက်က သိပ္ပံနည်းကျ စစ်ဆေးထားတဲ့ မှတ်တမ်းတွေ အများကြီး ရှိရက်နဲ့ ဒီလို လိမ်ပြောတာ ခံသာစရာလား။ ကျွန်တော် အခုချက်ချင်း ပြန်ဆဲပြီး Live လွှင့် ရှင်းမယ်" ဆိုပြီး ဖုန်းကို ကောက်ကိုင်လိုက်တယ်။
အဲဒီအချိန်မှာ ပြတိုက်မှူးချုပ်ဖြစ်တဲ့ ဆရာတော် (Siridantamahapalaka) က သူ့ကို တားလိုက်တယ်။
"နေပါဦး ဒကာလေး... ဒေါသနဲ့ တုံ့ပြန်ရင် ငါတို့လည်း မုသာဝါဒ နွံထဲ ပြန်ကျသွားလိမ့်မယ်။ မီဒီယာကို မီဒီယာနည်းနဲ့ပဲ ဖြေရှင်းရမယ်။ Policy 25 (Media Relation) ကို ဖွင့်ကြည့်စမ်း"
ဆရာတော်က T249 ဖောင် (Document & Media Index Sheet) ကို ထုတ်ပေးပြီး...
"ပထမဆုံး... သူတို့ ရေးထားတဲ့ သတင်းကို Screenshot ရိုက်ပြီး ဒီဖောင်ထဲမှာ မှတ်တမ်းတင်။ ဘယ်အချက်က မှားနေလဲ ဆိုတာကို အထောက်အထား (Evidence) နဲ့ ယှဉ်ပြီး ရေး။ ဥပမာ - သူတို့က ပလပ်စတစ်လို့ ပြောရင်၊ ငါတို့ဆီက Carbon-14 စစ်ဆေးချက် မှတ်တမ်း (Case Record) ကို ရှာထုတ်။ စိတ်နဲ့ မတုံ့ပြန်နဲ့၊ အချက်အလက် (Fact) နဲ့ တုံ့ပြန်ရမယ်"
ကိုသစ္စာလည်း ဆရာတော် ပြောတဲ့အတိုင်း စိတ်ကို လျှော့၊ T249 ဖောင်ကို ဖြည့်ပြီး အချက်အလက်တွေကို စုစည်းလိုက်တယ်။ ပြီးတော့မှ ပြတိုက်ရဲ့ တရားဝင် စာမျက်နှာကနေ "အများပြည်သူ သိစေရန် ရှင်းလင်းချက်" ဆိုပြီး ယဉ်ကျေးသိမ်မွေ့စွာ၊ ဒါပေမဲ့ ခိုင်မာပြတ်သားတဲ့ အထောက်အထားတွေနဲ့ တုံ့ပြန်လိုက်တယ်။
"ကျွန်တော်တို့ ပြတိုက်အနေနဲ့ သတင်းမှားကြောင့် စိတ်မကောင်း ဖြစ်ရပေမဲ့၊ အမှန်တရားကိုတော့ သိပ္ပံနည်းကျ အဖြေပေးလိုက်ပါတယ်။ ရူပဗေဒ မှတ်တမ်းတွေအရ..." ဆိုပြီး တင်ပြလိုက်တဲ့အခါ၊ ပရိသတ်တွေက အမှန်ကို နားလည်သွားကြတယ်။ Gossip Page က သတင်းအမှား တင်မိမှန်း သိပြီး ပြန်ဖြုတ်သွားရတယ်။
အဲဒီညနေမှာ ဆရာတော်က ကိုသစ္စာကို ခေါ်ပြီး ဆုံးမတယ်။
"တွေ့လား ဒကာလေး... မနက်က မင်းသာ ဒေါသနဲ့ ပြန်ဆဲလိုက်ရင်၊ သူတို့က 'ပြတိုက်ဝန်ထမ်းက ရိုင်းတယ်' ဆိုပြီး ခေါင်းစဉ်ပြောင်း တိုက်ခိုက်လိမ့်မယ်။ အခုတော့ ငါတို့က 'သစ္စာ' (Truth) ဆိုတဲ့ လက်နက်ကို သုံးလိုက်တော့ 'မုသာ' (Lie) ဆိုတဲ့ ရန်သူ အလိုလို ဆုတ်ခွာသွားတယ်။ ဒါဟာ သတင်းလွတ်လပ်ခွင့်ကို တရားနဲ့အညီ သုံးစွဲနည်းပဲ"
ကိုသစ္စာလည်း "မှန်လှပါဘုရား... သတင်းဆိုတာ ပညတ်၊ အမှန်တရားက ပရမတ် ဆိုတာ လက်တွေ့ သိလိုက်ရပါပြီ" လို့ ဝန်ခံလျှောက်ထားပါတော့တယ်။
ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ခုနက "သတင်း" နဲ့ "မနော" အကြောင်း ပြောခဲ့ကြပြီးပြီ။ အခု ဒီထက်နက်နဲတဲ့ အပိုင်းဖြစ်တဲ့ "ဒိဋ္ဌိ" (View) ကို ဘယ်လိုဖြုတ်မလဲ ဆိုတာကို အဏုစိတ် ဓာတ်ခွဲကြည့်ကြစို့။ သတင်းတစ်ပုဒ် ဖတ်လိုက်လို့ စိတ်ဆင်းရဲရတာ၊ ဒေါသထွက်ရတာ၊ ကြောက်လန့်ရတာတွေဟာ သတင်းကြောင့် မဟုတ်ပါဘူး။ ကိုယ့်အထဲမှာ ကပ်ငြိနေတဲ့ "ဒိဋ္ဌိ" (Wrong View) ကြောင့်သာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဒီနေရာမှာ မီဒီယာသုံးစွဲရင်း ဖြစ်တတ်တဲ့ ဒိဋ္ဌိ (၃) မျိုးကို ဘယ်လို ဖြုတ်မလဲဆိုတာ လက်တွေ့ ဥပမာနဲ့ ရှင်းပြပါမယ်။ သေသေချာချာ နားထောင်နော်။
၁။ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ဖြုတ်ပုံ (The Illusion of "I")
လောကီအမြင်:
သူတော်ကောင်းတို့ ဖုန်းဖွင့်လိုက်တယ်။ ကိုယ်မကြိုက်တဲ့ နိုင်ငံရေးသမားတစ်ယောက်ရဲ့ ပုံကို မြင်လိုက်ရတယ်။ ချက်ချင်းပဲ "ဟာ... ဒီလူကြီး ငါ့ကို ဒုက္ခပေးနေတာ၊ ငါ မုန်းတယ်" ဆိုတဲ့ စိတ် ဖြစ်လာတယ်။ ဒီနေရာမှာ "ငါ" (I) ဆိုတာ ပါနေတယ်။ "ငါ့ကို ဒုက္ခပေးတယ်"၊ "ငါ ခံစားရတယ်" ပေါ့။ ဒါဟာ သက္ကာယဒိဋ္ဌိပါပဲ။
ဓမ္မဖြင့် ဖြိုခွဲခြင်း:
တကယ်တမ်း ဖြစ်ပျက်နေတာက ဘာလဲ။
ရုပ် (Rupa): ဖုန်းမျက်နှာပြင်ပေါ်မှာ အရောင် (Color Pixels) လေးတွေ ပေါ်နေတာပဲ ရှိတယ်။ အဲဒီ အရောင်တွေက "ငါ နိုင်ငံရေးသမားပါ" လို့ ပြောသလား။ မပြောပါဘူး။
နာမ် (Nama): မျက်စိအကြည် (Cakkhu Pasada) နဲ့ အရောင် (Ruparammana) တိုက်မိလို့ "မြင်သိစိတ်" (Seeing Consciousness) လေး ပေါ်လာတာပဲ ရှိတယ်။
သင်္ခါရ: အဲဒီ မြင်စိတ်ကလေးကို မနောက ဖမ်းယူပြီး "ဒါက ရန်သူပဲ" လို့ "မှတ်သားမှု" (Sanna) နဲ့ "ပြုပြင်မှု" (Sankhara) လုပ်လိုက်တာ။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်...
လမ်းဘေးက ခွေးတစ်ကောင် ဟောင်လိုက်လို့ လန့်သွားတယ် ဆိုပါစို့။ "ငါလန့်သွားတယ်" လို့ ထင်ပေမဲ့၊ တကယ်တော့ "အသံလှိုင်း" (Sound Wave) နဲ့ "နားစည်" (Eardrum) တိုက်မိတဲ့ ဖြစ်စဉ်တစ်ခုပါပဲ။ ခွေးဟောင်သံက သူ့ဘာသာသူ လေထဲမှာ ပျောက်သွားတာ။ ကိုယ့်စိတ်ကသာ "ငါ့ကို ဟောင်တာ" လို့ အဓိပ္ပာယ် ကောက်လိုက်လို့ ဒေါသထွက်ရတာ။ သတင်းဖတ်တာလည်း ဒီအတိုင်းပါပဲ။ "ငါ" မရှိပါဘူး။ "အာရုံ" နဲ့ "ဒွါရ" တိုက်ပွဲ ဖြစ်နေတာ သက်သက်ပါပဲ။ ဒီလို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာလိုက်ရင် "ငါ ခံစားရတယ်" ဆိုတဲ့ အစွဲ ပြုတ်သွားပါလိမ့်မယ်။
၂။ သဿတဒိဋ္ဌိ ဖြုတ်ပုံ (The Illusion of Permanence)
လောကီအမြင်:
Facebook ပေါ်မှာ သတင်းဆိုးတစ်ခု မြင်လိုက်ရင် "ဟာ... တိုင်းပြည်တော့ ဒုက္ခရောက်ပါပြီ၊ ဒီပြဿနာကြီးက ဘယ်တော့မှ ပြီးမှာ မဟုတ်တော့ဘူး၊ ထာဝရ ဆိုးနေတော့မှာပဲ" လို့ တွေးမိတတ်ကြတယ်။ ဒါက အရာရာကို "ခိုင်တယ်၊ မြဲတယ်၊ ထာဝရ ဖြစ်နေမယ်" လို့ ထင်တဲ့ သဿတဒိဋ္ဌိ ပါပဲ။
ဓမ္မဖြင့် ဖြိုခွဲခြင်း:
မီဒီယာလောကရဲ့ သဘောကို ကြည့်ပါ။ မနက်က "Breaking News" ဆိုပြီး တက်လာတဲ့ သတင်းဟာ ညနေကျတော့ "Old News" ဖြစ်သွားပြီ။ နောက်ရက်ကျတော့ လူတွေ မေ့သွားပြီ။ သတင်းဆိုတာ ရေပွက်ပမာပါပဲ။ ဖြစ်ပြီးရင် ပျက်တာချည်းပါပဲ။
ကိုယ့်စိတ်ထဲမှာ ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့ "စိုးရိမ်စိတ်" (Anxiety) ကို ပြန်ကြည့်ပါ။ အခုလေးတင် "ကြောက်တယ်" ဆိုတဲ့ စိတ် ဖြစ်တယ်။ နောက်တစ်ခါ ဟာသဗီဒီယိုလေး တက်လာတော့ "ရယ်ချင်တဲ့စိတ်" ဖြစ်သွားပြန်ရော။ စိုးရိမ်စိတ်က မြဲသလား။ မမြဲပါဘူး။
"သတင်းလည်း မမြဲ၊ စိတ်လည်း မမြဲ" ဆိုတဲ့ အနိစ္စသဘောကို ရှုမြင်လိုက်ရင်၊ "ထာဝရ ဒုက္ခရောက်နေပြီ" ဆိုတဲ့ အစွဲ ပြုတ်သွားပါတယ်။
၃။ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ ဖြုတ်ပုံ (The Illusion of No Consequences)
လောကီအမြင်:
"Fake Account တစ်ခုဖွင့်ပြီး ငါကြိုက်တာ လိုက်ဆဲမယ်၊ ဘယ်သူမှ ငါ့ကို မသိဘူး၊ ဘာမှလည်း မဖြစ်ဘူး" လို့ ထင်နေတာဟာ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ (ပြတ်စဲခြင်းအယူ) ပါပဲ။ "လုပ်ရပ်သာ ရှိတယ်၊ အကျိုးဆက် မရှိဘူး" လို့ ယူဆတာကိုး။
ဓမ္မဖြင့် ဖြိုခွဲခြင်း:
ဒီဂျစ်တယ်လောက (Digital World) မှာတောင် "Digital Footprint" ဆိုတာ ရှိတယ်။ ကိုယ်ရေးလိုက်တဲ့ ကွန်မန့်တစ်ခု၊ Share လိုက်တဲ့ ပို့စ်တစ်ခုဟာ ဆာဗာ (Server) တွေပေါ်မှာ မှတ်တမ်းကျန်နေသလိုပဲ၊ "ကမ္မနိယာမ" (Law of Kamma) အရ ကိုယ့်ရဲ့ စိတ်အစဉ် (Mental Stream) မှာလည်း "ကံမျိုးစေ့" အဖြစ် မှတ်တမ်းတင်ပြီးသား ဖြစ်သွားပါပြီ။
အခု လိမ်ပြောလိုက်ရင်၊ အခုချက်ချင်း "မုသာဝါဒ စေတနာ" ကြောင့် ကိုယ့်စိတ်က ညစ်နွမ်းသွားပြီ။ ဒီဘဝမှာ လူမသိရင်တောင်၊ နောင်သံသရာမှာ ဒီဝစီကံရဲ့ အကျိုးကို ပြန်ခံစားရမှာ အသေအချာပါပဲ။ "သေရင် ပြတ်တာပဲ၊ ဘာမှ မဖြစ်ဘူး" ဆိုတဲ့ အယူကို ဒီ "အကြောင်းအကျိုး" (Cause & Effect) နည်းနဲ့ ဖြိုခွဲရပါမယ်။
ကဲ... တရားပွဲပြီးလို့ အိမ်ပြန်ရောက်ရင်၊ သို့မဟုတ် ရုံးမှာ ဖုန်းသုံးရင်း ဒီတရားကို ဘယ်လို လက်တွေ့ကျင့်မလဲ။
အလုပ်ပေး (Assignment):
၁။ ဖုန်းကို ကိုင်လိုက်တာနဲ့ "ဒါဟာ ဖန်သားပြင် (Rupa) သက်သက်ပါလား" လို့ နှလုံးသွင်းပါ။
၂။ သတင်းခေါင်းစဉ်တစ်ခုကို မြင်လို့ စိတ်ထဲမှာ "ဝုန်း" ခနဲ ဒေါသဖြစ်ဖြစ်၊ လောဘဖြစ်ဖြစ် ပေါ်လာရင် ဖုန်းကို ခဏမှောက်ထားလိုက်ပါ။
၃။ မျက်လုံးမှိတ်ပြီး "အခု ပူသွားတာ ငါလား၊ ဒေါသလား" လို့ မေးပါ။ "ဒေါသဓာတ် (Tejo+Dosa) လောင်ကျွမ်းသွားတာပါလား" လို့ ရှုပါ။
၄။ ကွန်မန့် (Comment) တစ်ခု မရေးခင် "ဒီစာသားက ငါ့သံသရာအတွက် အကျိုးရှိမလား၊ အကုသိုလ် ဖြစ်မလား" လို့ စက္ကန့်ပိုင်းလောက် စဉ်းစားပြီးမှ ရေးပါ။
ဒီလိုသာ နေ့စဉ် ကျင့်ကြံမယ်ဆိုရင် သူတော်ကောင်းတို့ဟာ သတင်းလွတ်လပ်ခွင့်ကို အသုံးပြုရင်း၊ တစ်ဖက်ကလည်း သံသရာလွတ်မြောက်ခွင့် (Freedom from Samsara) ကိုပါ ရယူနိုင်သူများ ဖြစ်ကြပါလိမ့်မယ်။
[Conclusion Section as originally planned follows...]
ကိုင်း... ဒီနေ့ ဟောကြားခဲ့တဲ့ "သတင်းလွတ်လပ်ခွင့်နှင့် ဒိဋ္ဌိဖြုတ်" တရားတော်ကို နိဂုံးချုပ်အနေနဲ့ သစ္စာလေးပါးနဲ့ ချိတ်ဆက် ကြည့်ကြရအောင်။
မီဒီယာကြောင့် စိတ်ရှုပ်ထွေးရခြင်း၊ လိမ်ညာလှည့်ဖြားခံရခြင်းသည် "ဒုက္ခသစ္စာ"။
သတင်းအတုအယောင်တွေအပေါ် စွဲလမ်းပြီး တုံ့ပြန်ချင်တဲ့ တဏှာသည် "သမုဒယသစ္စာ"။
ဒိဋ္ဌိ (၃) ပါးကို ခွာပြီး စိတ်၏ ငြိမ်းအေးမှုကို ရယူခြင်းသည် "နိရောဓသစ္စာ"။
မနောဓာတ်ကို စောင့်ထိန်းသော သတိနှင့် ပညာသည် "မဂ္ဂသစ္စာ" မည်ပါပေတယ်။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက
The Office Of Siridantamahapalaka
The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.
နေ့စွဲ - ၃ မေ ၂၀၂၄
ORCID: 0009-0000-0697-4760
Website: www.siridantamahapalaka.com
