Day: 153 | June 1, 2024 | မိဘများနေ့ | ဒီဃနိကာယ်၊ သိင်္ဂါလောဝါဒ၊ မာတာပိတု (စာ-၁) | Parenting Science & Neuroscience
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။ နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။ နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၆ ခုနှစ်၊ သာသနာနှစ် ၂၅၆၈ ပြည့်၊ ခရစ်နှစ် ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၁ ရက်နေ့မှာ Hswagata Museum & Private Institute ကို ရောက်ရှိလာကြတဲ့ သူတော်စင် အပေါင်းတို့နဲ့ ဝန်ထမ်းမိသားစုများ အားလုံးပဲ မင်္ဂလာအပေါင်းနဲ့ ပြည့်စုံကြပါစေလို့ ဦးစွာပထမ မေတ္တာပို့သလိုက်ပါတယ်နော်။ ဒီနေ့ဟာ ကမ္ဘာတစ်ဝှမ်းမှာ ကလေးများနေ့ (International Children's Day) လို့ သတ်မှတ်ထားသလို၊ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ ပြတိုက်ကြီးမှာတော့ ဒါကို "မိဘများနေ့" နဲ့ "မိဘဦးဇင်းတို့ရဲ့ ပြုစုပျိုးထောင်မှု သိပ္ပံပညာ" ကို အလေးပေးတဲ့နေ့အဖြစ် သတ်မှတ်ထားပါတယ်။ ကလေးတစ်ယောက်ရဲ့ အပြုံးဟာ မိဘရဲ့ နှလုံးသားက လာတာမဟုတ်လား။ ဒါကြောင့် ဒီနေ့မှာ "ကလေးများ အပြုံးမပျက်ပါစေနှင့်" လို့ ဆုတောင်းရင်း မိဘဦးဇင်းတို့ရဲ့ ကျေးဇူးတရားကို ဓမ္မနဲ့ သိပ္ပံ ပေါင်းစပ်ပြီး ဟောကြားပေးသွားမှာ ဖြစ်ပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ အခု ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဇွန်လရဲ့ ပထမဆုံးနေ့မှာ တို့တွေဟာ ဘဝရဲ့ အခြေခံအကျဆုံးဖြစ်တဲ့ မိဘကျေးဇူးကို အဘိဓမ္မာ ဓာတ်ခွဲခန်းထဲထည့်ပြီး အနုစိတ် လေ့လာကြည့်ကြရအောင်။
အခု တရားမနာကြားခင်မှာ တို့တွေ အားလုံးပဲ ခဏလောက် ငြိမ်ငြိမ်လေး ထိုင်ကြည့်ကြရအောင်နော်။ မျက်စိလေးတွေကို မှိတ်ထားလိုက်ပါ။ ကိုယ့်ရဲ့ ဝင်လေ ထွက်လေလေးကို အာရုံပြုကြည့်ပါ။ ဒီထွက်လေ ဝင်လေဟာ ဘယ်ကလာတာလဲ။ ဒီခန္ဓာကိုယ်ကြီးကို မိဘက ပေးခဲ့တာပါ။ အမေက သွေးနဲ့ တည်ဆောက်ပေးခဲ့ပြီး အဖေက အကာအကွယ်ပေးခဲ့တဲ့ ဒီရုပ်အစုအဝေးကြီးထဲမှာ တို့တွေ အသက်ရှူနေရတာ။ ရှူလိုက်တဲ့ လေတစ်ချက်တိုင်းမှာ မိဘရဲ့ မေတ္တာဓာတ်တွေ ပါနေတယ်လို့ ခံစားကြည့်စမ်းပါ။ ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်တော့ မိဘဆိုတာ တို့ဘဝရဲ့ ပထမဆုံးသော "အသက်ရှူစက်" ကြီးတွေပေါ့။ ကိုယ်တိုင် အသက်မရှူတတ်သေးတဲ့ သန္ဓေသားဘဝကတည်းက အမေ့ရဲ့ အသက်ရှူသံနဲ့ တို့တွေ ရှင်သန်ခဲ့ရတာ မဟုတ်လား။ အခု ၂၀၂၄ ခုနှစ်ရဲ့ ဒီနေ့လေးမှာ ဝင်လေလေး ရှူလိုက်တိုင်း "ကျေးဇူးတော်"၊ ထွက်လေလေး ထွက်တိုင်း "အေးချမ်းပါစေ" လို့ နှလုံးသွင်းပြီး ခဏလောက် သမာဓိ တည်ဆောက်ကြရအောင်။ ဒီနေရာမှာ ဒကာကြီးတစ်ယောက်က မေးစရာရှိတာက "မိဘကျေးဇူးက ဘယ်လောက်တောင် ကြီးမားလို့လဲ" ဆိုတာပါပဲ။ စဉ်းစားကြည့်ပါဦး... တို့တွေရဲ့ ဦးနှောက်ထဲက နျူရွန်တစ်ခုချင်းစီ၊ နှလုံးထဲက သွေးစက်တစ်ခုချင်းစီဟာ မိဘရဲ့ မေတ္တာတွေနဲ့ပဲ တည်ဆောက်ထားတာ မဟုတ်လား။ အပင်တစ်ပင် ရှင်သန်ဖို့ မြေဆီလွှာ လိုသလိုပဲ၊ တို့ဘဝ ရှင်သန်ဖို့ မိဘဆိုတဲ့ မြေဆီလွှာက ပေးဆပ်ခဲ့တာတွေကို သတိရနေဖို့ လိုပါတယ်။
ဒီလို ငြိမ်ငြိမ်လေး ထိုင်နေတဲ့အခါ စိတ်ကလေးတွေက ဟိုရောက်ဒီရောက် ဖြစ်နေတတ်ပါတယ်။ ဒါဟာ ပုံမှန်ပါပဲ။ စိတ်ဆိုတာ မျောက်တစ်ကောင်လိုပဲ တစ်ကိုင်းပြီးတစ်ကိုင်း ကူးနေတတ်တာ။ ဒါကို သတိ (Mindfulness) ဆိုတဲ့ ကြိုးလေးနဲ့ ဝင်လေထွက်လေမှာ ချည်ထားလိုက်ပါ။ ဝင်လေ... သိ။ ထွက်လေ... သိ။ ဒီလို သိနေတဲ့ ခဏမှာ "ငါ" ဆိုတာထက် "ရုပ်နာမ်" တွေရဲ့ လှုပ်ရှားမှုကို ပိုမြင်လာပါလိမ့်မယ်။ မိဘက တို့ကို ဒီရုပ်ခန္ဓာကြီး ပေးခဲ့လို့သာ တို့တွေ ဒီနေ့မှာ တရားအားထုတ်ခွင့် ရနေတာပါ။ ဒါဟာ အင်မတန် ကြီးမားတဲ့ ဓမ္မလက်ဆောင်ကြီးပါပဲ။ ဒါကို နောက်တစ်မျိုး ဥပမာပေးရရင်တော့ မိဘဆိုတာ တို့ဘဝဆိုတဲ့ အဆောက်အဦးကြီးရဲ့ ပန္နက်ရိုက်ပေးခဲ့သူတွေပေါ့။ ပန္နက်မခိုင်ရင် အဆောက်အဦး ပြိုသလိုပဲ၊ မိဘအပေါ် ထားရှိတဲ့ စိတ်နေစိတ်ထား (Attitude) မမှန်ကန်ရင် အဲဒီလူရဲ့ ဘဝဟာ ဘယ်လောက်ပဲ ချမ်းသာချမ်းသာ အခြေမခိုင်လှပါဘူး။ ဒါကြောင့် အခု သမာဓိလေး ရနေတုန်းမှာ မိဘရဲ့ မေတ္တာတွေကို အာရုံပြုပြီး ကိုယ့်ရဲ့ စိတ်ဓာတ်တွေကို ပိုပြီး ခိုင်မာအောင် တည်ဆောက်ကြရအောင်။
ဆက်လက်ပြီးတော့ မိဘတွေနဲ့ သားသမီးကြားက ဆက်နွယ်မှုကို သိပ္ပံပညာရှင်တွေက အထူးသဖြင့် နျူရိုဆိုင်းယန့်စ် (Neuroscience) ရှုထောင့်ကနေ အများကြီး လေ့လာထားကြပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ ကလေးတစ်ယောက် မွေးဖွားလာတဲ့အခါ သူ့ရဲ့ ဦးနှောက်ဟာ အဖြူထည် သက်သက်ကြီး မဟုတ်ဘူးနော်။ မိဘတွေရဲ့ ပြုစုယုယမှု၊ စကားပြောဆိုမှု၊ ထိတွေ့မှုတွေက ကလေးရဲ့ ဦးနှောက်ဆဲလ်တွေ ဖြစ်တဲ့ နျူရွန် (Neurons) တွေ တစ်ခုနဲ့တစ်ခု ချိတ်ဆက်မှု (Synaptic Connection) ဖြစ်အောင် တိုက်ရိုက် လွှမ်းမိုးနေတာပါ။ အထူးသဖြင့် "Oxytocin" လို့ ခေါ်တဲ့ မေတ္တာဟော်မုန်း သို့မဟုတ် ဖက်လဲတကင်း ဟော်မုန်းဟာ မိခင်က သားသမီးကို နို့တိုက်တဲ့အခါ၊ ချော့မြှူတဲ့အခါမှာ အပြင်းအထန် ထွက်လာတတ်ပါတယ်။ ဒီဟော်မုန်းဟာ ကလေးရဲ့ ဦးနှောက်ထဲမှာ လုံခြုံမှု (Security) နဲ့ ယုံကြည်မှု (Trust) ကို တည်ဆောက်ပေးလိုက်တာပဲ။ ဒါဟာ သိပ္ပံပညာက ရှာဖွေတွေ့ရှိတဲ့ "မေတ္တာဓာတ်" ရဲ့ ဇီဝကမ္မ ဖြစ်စဉ်ပါပဲ။
ဒါကို နောက်တစ်မျိုး ဥပမာပေးရရင်တော့ Oxytocin ဆိုတာ တို့နှလုံးသားတွေကြားမှာ ချိတ်ဆက်ထားတဲ့ မမြင်ရတဲ့ Wi-Fi လိုင်းကြီးနဲ့ တူပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ Wi-Fi လိုင်း အားကောင်းရင် အင်တာနက် သုံးရတာ ချောမွေ့သလိုပဲ၊ မိဘဆီက မေတ္တာဓာတ် အပြည့်အဝရတဲ့ ကလေးဟာ ဘဝရဲ့ ခက်ခဲတဲ့ အခြေအနေတွေကို ရင်ဆိုင်တဲ့အခါမှာ ဦးနှောက်ရဲ့ စိတ်ခံစားမှု ထိန်းချုပ်တဲ့အပိုင်း (Prefrontal Cortex) က ပိုပြီး ဖွံ့ဖြိုးလာတတ်ပါတယ်။ ဒါဟာ အလိုအလျောက် ဖြစ်နေတာ မဟုတ်ဘဲ မိဘရဲ့ အပြုအမူတွေက ကလေးရဲ့ မျိုးရိုးဗီဇ (DNA) အပေါ်မှာပါ သက်ရောက်မှု ရှိစေတာပါ။ ဒါကို သိပ္ပံအခေါ်အရ "Epigenetics" လို့ ခေါ်ပါတယ်။ မိဘက သားသမီးကို ကြင်ကြင်နာနာ ဆက်ဆံရင် ကလေးရဲ့ စိတ်ဖိစီးမှု ဟော်မုန်း (Cortisol) ကို ထိန်းချုပ်တဲ့ ဗီဇတွေက ပိုပြီး အလုပ်လုပ်လာပါတယ်။ ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်တော့ မိဘရဲ့ မေတ္တာဟာ သားသမီးရဲ့ ဦးနှောက်ထဲမှာ ပွင့်လန်းလာမယ့် "ဗီဇပန်းပွင့်လေး" တွေကို ရေလောင်းပေးနေသလိုပါပဲ။
ဒီနေရာမှာ Mirror Neurons လို့ ခေါ်တဲ့ "မှန်တင်နျူရွန်" တွေအကြောင်းကိုလည်း အကျယ်တဝင့် ရှင်းပြချင်ပါသေးတယ်။ ကလေးတစ်ယောက်ဟာ မိဘ ရယ်ရင် လိုက်ရယ်တယ်၊ မိဘ ငိုရင် လိုက်ငိုတတ်တယ် မဟုတ်လား။ ဒါဟာ ကလေးရဲ့ ဦးနှောက်ထဲမှာ ရှိတဲ့ Mirror Neurons တွေက မိဘရဲ့ စိတ်ခံစားမှုကို ကူးယူ (Mirroring) နေလို့ပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ မိဘက ဒေါသကြီးရင် ကလေးဟာ ဒေါသကြီးတဲ့ နျူရွန်လမ်းကြောင်းတွေကို သူ့ဦးနှောက်ထဲမှာ ပုံဖော်လိုက်သလို ဖြစ်သွားတတ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် သိပ္ပံပညာက ဘာပြောလဲဆိုရင် "မိဘဆိုတာ ကလေးအတွက် ပထမဆုံးသော ဦးနှောက်ဗိသုကာပညာရှင်" တွေပါတဲ့။ ဒါကို နောက်တစ်မျိုး ဥပမာပေးရရင်တော့ မိဘဆိုတာ ကလေးရဲ့ စိတ်ပတ်ဝန်းကျင်ကို ထင်ဟပ်ပေးတဲ့ "မှန်ကြီး" တစ်ချပ်လိုပါပဲ။ မှန်ထဲမှာ ပေါ်လာတဲ့ ပုံရိပ်က ကြည်လင်နေရင် ကလေးရဲ့ စိတ်နေစိတ်ထားကလည်း ကြည်လင်နေမှာပဲ မဟုတ်လား။
Parenting Science မှာ နောက်ထပ် အရေးကြီးတဲ့ အပိုင်းကတော့ "Attachment Theory" (တွယ်တာမှု သီအိုရီ) ပါပဲ။ ကလေးဘဝမှာ မိဘဆီကနေ လုံခြုံတဲ့ တွယ်တာမှု (Secure Attachment) ရတဲ့သူတွေဟာ ကြီးလာတဲ့အခါမှာ လူမှုဆက်ဆံရေး ပိုကောင်းပြီး စိတ်ဓာတ်ကြံ့ခိုင်မှု ပိုရှိကြပါတယ်။ သိပ္ပံနည်းကျ စမ်းသပ်ချက်တွေအရ အဲဒီလို လုံခြုံမှုရတဲ့ ကလေးတွေရဲ့ ဦးနှောက်ထဲမှာရှိတဲ့ "Hippocampus" (မှတ်ဉာဏ်နဲ့ သင်ယူမှုဗဟိုချက်) ဟာ ပိုပြီး ထုထည်ကြီးမားတာကို တွေ့ရပါတယ်။ ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်တော့ မိဘရဲ့ နွေးထွေးတဲ့ ဖက်လှဲတကင်းမှုဟာ ကလေးရဲ့ ဦးနှောက်ထဲမှာ "အသိဉာဏ် စာကြည့်တိုက်" ကြီးကို ပိုပြီး ကျယ်ကျယ်ဝန်းဝန်း တည်ဆောက်ပေးလိုက်တာနဲ့ တူပါတယ်။
ဒီနေရာမှာ ဒကာကြီးတစ်ယောက်က ထပ်မေးနိုင်တာက "မိဘက ဆိုးနေရင်ကော ကလေးက ပျက်စီးသွားမှာလား" ပေါ့။ သိပ္ပံပညာက ဘာပြောလဲဆိုရင် "Neuroplasticity" ဆိုတဲ့ ဦးနှောက်ရဲ့ ပြောင်းလဲနိုင်စွမ်း ရှိတယ်လို့ ဆိုပါတယ်။ ငယ်စဉ်က မိဘမေတ္တာ သိပ်မရခဲ့ရင်တောင် နောင်တစ်ချိန်မှာ တရားဓမ္မနဲ့ ဖြစ်စေ၊ ကောင်းမွန်တဲ့ ပတ်ဝန်းကျင်နဲ့ ဖြစ်စေ ဦးနှောက်ရဲ့ နျူရွန်လမ်းကြောင်းတွေကို ပြန်လည် ပြုပြင်တည်ဆောက်လို့ ရပါတယ်။ ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်တော့ ကောက်နေတဲ့ လမ်းကြောင်းဟောင်းကို ဖျက်ပြီး ဖြောင့်တန်းတဲ့ လမ်းသစ်ကို ပြန်ဖောက်လို့ ရသလိုမျိုးပေါ့။ ဒါပေမဲ့ အဲဒီလို ပြုပြင်ဖို့က ငယ်စဉ်ကတည်းက မိဘက လမ်းမှန်ပြခဲ့တာထက်စာရင် အများကြီး ပိုကြိုးစားရတာပေါ့။
မိဘတွေရဲ့ စိတ်ဖိစီးမှု (Parental Stress) ဟာ ကလေးဆီကို "Biological Contagion" အနေနဲ့ ကူးစက်သွားတတ်ပါတယ်။ မိဘက စိတ်ညစ်နေရင် သူ့ရဲ့ ချွေးထဲကနေ ဖြစ်စေ၊ သူ့ရဲ့ လေသံကနေ ဖြစ်စေ Cortisol ဟော်မုန်းတွေရဲ့ လှိုင်းတွေကို ထုတ်လွှင့်နေတာ။ ကလေးရဲ့ နုနယ်တဲ့ အာရုံခံစနစ်က အဲဒါကို ဖမ်းယူမိပြီး ကလေးပါ လိုက်ပြီး စိတ်ဖိစီးလာတတ်ပါတယ်။ ဒါကို နောက်တစ်မျိုး ဥပမာပေးရရင်တော့ မိဘဆိုတာ တို့ဘဝရဲ့ "အပူချိန်ထိန်းစက်" ကြီးတွေလိုပါပဲ။ အဖေနဲ့ အမေက အေးမြနေရင် သားသမီးတွေလည်း အေးမြတဲ့ အရိပ်ကို ခိုလှုံခွင့်ရမှာပေါ့။ ၂၀၂၄ ခုနှစ်ရဲ့ ဒီနေ့ခေတ်မှာ မိဘတွေဟာ အပြင်လောက စီးပွားရေးတွေကြောင့် အရမ်းပူလောင်နေကြရပါတယ်။ အဲဒီအပူတွေ သားသမီးဆီ မကူးအောင် သတိနဲ့ ထိန်းဖို့က အင်မတန် အရေးကြီးပါတယ်။
နျူရိုဆိုင်းယန့်စ် အမြင်အရ မိဘနဲ့ သားသမီးကြားက မေတ္တာဟာ "Brain-to-Brain Synchrony" လို့ ခေါ်တဲ့ ဦးနှောက်လှိုင်းတွေ တစ်ထပ်တည်း ကျခြင်းကို ဖြစ်ပေါ်စေပါတယ်။ မိခင်က သားသမီးကို ကြည့်ပြီး သီချင်းဆိုပြတဲ့အခါ နှစ်ယောက်စလုံးရဲ့ ဦးနှောက်လှိုင်း (Alpha Waves) တွေဟာ တစ်ပြိုင်နက်တည်း နိမ့်တက် လှုပ်ရှားနေတာကို တွေ့ရပါတယ်။ ဒါဟာ နှလုံးသားချင်း ချိတ်ဆက်ရုံတင်မကဘဲ ဦးနှောက်ချင်းပါ တစ်သားတည်း ဖြစ်သွားတာပါ။ ဒါကို နောက်တစ်မျိုး ဥပမာပေးရရင်တော့ ဂီတသမား နှစ်ယောက်က တူရိယာတွေကို အသံညှိပြီး အတူတူ တီးခတ်နေသလိုမျိုးပါပဲ။ အသံချင်း ကိုက်ညီနေတဲ့အခါ အင်မတန် သာယာတဲ့ တေးသံထွက်လာသလိုမျိုး၊ မိဘနဲ့ သားသမီး စိတ်ချင်း ကိုက်ညီနေရင် အဲဒီ မိသားစုဟာ အင်မတန် ငြိမ်းချမ်းပါတယ်။
ဒီနေရာမှာ သိပ္ပံပညာက ထပ်ပြီး သတိပေးထားတာကတော့ "Neglect" (လျစ်လျူရှုခြင်း) ရဲ့ အန္တရာယ်ပါပဲ။ ကလေးတစ်ယောက်ကို အစာကျွေးရုံတင် မကဘဲ၊ သူ့ရဲ့ စကားကို နားမထောင်ပေးတာ၊ သူ့ကို ဂရုမစိုက်တာဟာ ကလေးရဲ့ ဦးနှောက် ဖွံ့ဖြိုးမှုကို ရပ်တန့်စေနိုင်ပါတယ်။ စမ်းသပ်ချက်တွေအရ လျစ်လျူရှုခံရတဲ့ ကလေးတွေရဲ့ ဦးနှောက်ဟာ ပုံမှန်ကလေးတွေထက် သေးငယ်နေတာကို တွေ့ရပါတယ်။ ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်တော့ အပင်တစ်ပင်ကို ရေပဲလောင်းပြီး နေရောင်ခြည် (မေတ္တာ) မပြရင် အပင်က ညှိုးနွမ်းသွားသလိုမျိုးပါပဲ။ ဒါကြောင့် Parenting Science ဆိုတာ အမှန်တော့ "နှလုံးသားချင်း ဆက်သွယ်ရေး အတတ်ပညာ" လို့ ဆိုနိုင်ပါတယ်။
အခု ၂၀၂၄ ခုနှစ်မှာ တို့တွေဟာ ဖုန်းတွေ၊ အင်တာနက်တွေနဲ့ အရမ်း အလုပ်ရှုပ်နေကြတာမို့ သားသမီးတွေကို "Eye Contact" (မျက်လုံးချင်း ဆုံကြည့်ခြင်း) ပေးဖို့ မေ့နေတတ်ကြပါတယ်။ ဒါဟာ ဦးနှောက်သိပ္ပံအရ အင်မတန် ကြီးမားတဲ့ ဆုံးရှုံးမှုပါ။ မျက်လုံးချင်း ဆုံကြည့်ခြင်းဟာ ကလေးရဲ့ ဦးနှောက်ထဲမှာ လူမှုဆက်ဆံရေးဆိုင်ရာ နျူရွန်တွေကို နှိုးဆွပေးတာပါ။ ဒါကို နောက်တစ်မျိုး ဥပမာပေးရရင်တော့ မျက်လုံးချင်း ဆုံကြည့်တာဟာ တို့တွေရဲ့ စိတ်လှိုင်းတွေကို တစ်ဦးနဲ့တစ်ဦး ကူးပြောင်းပေးတဲ့ "ဒေတာ ကေဘယ်ကြိုး" ကြီးကို တပ်ဆင်လိုက်တာနဲ့ တူပါတယ်။ ကေဘယ်ကြိုး မရှိရင် ဒေတာတွေ (မေတ္တာတွေ) ကူးလို့ မရဘူး မဟုတ်လား။
သူတော်ကောင်းတို့ရေ... သိပ္ပံပညာက ဖော်ပြနေတဲ့ ဒီအချက်အလက်တွေ အားလုံးဟာ အမှန်တော့ မိဘကျေးဇူး ဘယ်လောက် ကြီးမားတယ်ဆိုတာကို ဓာတ်ခွဲခန်းထဲကနေ သက်သေပြနေတာပါပဲ။ မိဘတွေက ဦးဇင်းတို့ရဲ့ ဦးနှောက်ကို တည်ဆောက်ပေးခဲ့တယ်၊ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ စိတ်ခံစားမှုတွေကို ပုံဖော်ပေးခဲ့တယ်။ ဒါကြောင့် တို့ဘဝရဲ့ အောင်မြင်မှု တိုင်းမှာ မိဘရဲ့ "လက်ရာ" တွေ ပါနေတာပါ။ ဒါကို သိမြင်တာဟာ ကျေးဇူးသိတတ်ခြင်း (Gratitude) ရဲ့ အစပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီသိပ္ပံနည်းကျ အမြင်တွေကနေတစ်ဆင့် တို့တွေဟာ မိဘကို ဘာကြောင့် ပြုစုရမလဲ၊ ဘယ်လို ပြုစုရမလဲဆိုတာကို ပိုပြီး လေးလေးနက်နက် နားလည်လာမှာ ဖြစ်ပါတယ်။
မိဘဦးဇင်းတို့ရဲ့ ပြုစုပျိုးထောင်မှုဟာ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ "Executive Function" လို့ ခေါ်တဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက် ချနိုင်စွမ်းကိုလည်း လွှမ်းမိုးပါတယ်။ မိဘက စည်းကမ်းနဲ့ မေတ္တာကို မျှတအောင် ပေးခဲ့ရင် ကလေးဟာ ကြီးလာတဲ့အခါမှာ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် ထိန်းချုပ်နိုင်စွမ်း (Self-regulation) ပိုမြင့်မားလာပါတယ်။ ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်တော့ မိဘဆိုတာ တို့ဘဝ စက်ဘီးလေးကို ဘေးကနေ ထိန်းကိုင်ပေးထားတဲ့ "လက်ကိုင်" တွေလိုပါပဲ။ သူတို့က ဟန်ချက်ညီအောင် သင်ပေးခဲ့လို့သာ တို့တွေ ဘဝခရီးလမ်းမှာ လဲမကျဘဲ သွားနိုင်နေတာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဆက်လက်ပြီးတော့ တို့တွေ ဒီနေ့ရဲ့ အဓိက ပိဋကတ်တော် အကိုးအကားဖြစ်တဲ့ ဒီဃနိကာယ်၊ သိင်္ဂါလောဝါဒသုတ်လာ "မာတာပိတု ဥပဋ္ဌာနံ၊ ဧတံ မင်္ဂလမုတ္တမံ" ဆိုတဲ့ ပါဠိတော်ရဲ့ အနှစ်သာရကို အဘိဓမ္မာ မှန်ဘီလူးနဲ့ ကြည့်ပြီး ဓာတ်ခွဲကြည့်ကြရအောင် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ ဒီနေရာမှာ "မာတာပိတု" ဆိုတာက မိဘနှစ်ပါးကို ဆိုလိုတာဖြစ်ပြီး "ဥပဋ္ဌာနံ" ဆိုတာကတော့ အနီးကပ် ပြုစုလုပ်ကျွေးတာ၊ ပြုစုယုယတာကို ဆိုလိုတာပါ။ ပါဠိတော်ကို နိဿယ နည်းနဲ့ အကျယ်ချဲ့ကြည့်မယ်ဆိုရင် မာတာပိတု - မိဘတို့ကို၊ ဥပဋ္ဌာနံ - ကောင်းစွာ ပြုစု မွေးမြူခြင်းသည်၊ ဧတံ - ဤသို့ ပြုစုခြင်းသည်၊ မင်္ဂလံ - ဘဝတိုးတက်ကြောင်း ကောင်းမြတ်သော အမှုပေတည်း၊ ဥတ္တမံ - အလွန် မြင့်မြတ်လှပေ၏ လို့ အဓိပ္ပာယ်ရပါတယ်။ ဒါကို သိပ္ပံပညာက Parenting Science နဲ့ ယှဉ်ကြည့်ရင် မိဘကို ပြုစုတဲ့အခါ ထွက်လာတဲ့ စိတ်စေတနာဟာ တို့ဦးနှောက်ထဲက မေတ္တာဓာတ်ကို အားပေးတဲ့ လျှပ်စစ်လှိုင်းတွေနဲ့ တိုက်ရိုက် သက်ဆိုင်နေတာပါ။
ဒါကို နောက်တစ်မျိုး ဥပမာပေးရရင်တော့ မိဘဆိုတာ တို့ဘဝဆိုတဲ့ အဆောက်အဦးကြီးရဲ့ ပန္နက်ရိုက်ပေးခဲ့သူတွေပေါ့။ ပန္နက်မခိုင်ရင် အဆောက်အဦး ပြိုသလိုပဲ၊ မိဘအပေါ် ထားရှိတဲ့ ကျေးဇူးသိတတ်မှု မရှိရင် အဲဒီလူရဲ့ ဘဝဟာ အနှစ်သာရ မရှိဘဲ အပေါ်ယံ ဟန်ပြတွေနဲ့ပဲ ပြည့်နေမှာပါ။ ပါဠိတော်မှာ "ပုဗ္ဗာစရိယ" လို့လည်း မိဘကို သုံးနှုန်းပါတယ်။ အဦးဆုံးသော ဆရာပေါ့။ တို့တွေ စကားမပြောတတ်ခင်ကတည်းက "အမေ" လို့ ခေါ်တတ်အောင် သင်ပေးခဲ့တဲ့ ဆရာ၊ လမ်းမလျှောက်တတ်ခင်ကတည်းက လက်တွဲသင်ပေးခဲ့တဲ့ ဆရာတွေပါ။ သိပ္ပံပညာမှာ Mirror Neurons တွေက မိဘရဲ့ အမူအရာကို ကူးယူသလိုမျိုး၊ ဓမ္မမှာလည်း မိဘရဲ့ ကျေးဇူးတရားကို နှလုံးသွင်းခြင်းက ဦးဇင်းတို့ရဲ့ စိတ်အစဉ်ကို ဖြူစင်စေတဲ့ "အာဝဇ္ဇန်း" တစ်ခု ဖြစ်စေပါတယ်။
ဒီနေရာမှာ ဥပဋ္ဌာနံ ဆိုတဲ့ စကားလုံးဟာ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ကျွေးမွေးတာတင် မကဘဲ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ နွေးထွေးမှုကို ပေးတာလည်း ပါဝင်ပါတယ်။ သိပ္ပံပညာမှာ ခေါ်တဲ့ "Emotional Support" ပေါ့။ မိဘတွေ အိုမင်းလာတဲ့အခါ သူဦးဇင်းတို့ရဲ့ ဦးနှောက်ဟာ ကလေးတစ်ယောက်လို ပြန်ဖြစ်လာတတ်ပါတယ်။ အဲဒီအခါမှာ တို့ဘက်က ပေးရမယ့် ဥပဋ္ဌာနံ ဟာ ပိုပြီး နက်နဲဖို့ လိုပါတယ်။ ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်တော့ မိဘဆိုတာ တို့တွေ ဘုရားဖူးသွားစရာ မလိုဘဲ အိမ်မှာတင် ဖူးမြော်လို့ရတဲ့ "အသက်ရှိတဲ့ ဘုရား" တွေပေါ့။ ဘုရားကျောင်းကန် သွားမှ ကုသိုလ်ရတာ မဟုတ်ပါဘူး။ မိဘရဲ့ မျက်နှာကို ကြည့်ပြီး ပြုံးအောင် လုပ်ပေးနိုင်တာဟာ အင်မတန် ကြီးမားတဲ့ ဒါန၊ သီလ၊ ဘာဝနာ ကုသိုလ်တွေ အကုန်ပါဝင်နေတာပါ။
အဘိဓမ္မာ နည်းအရ မိဘကို ပြုစုတဲ့ စိတ်ဟာ "မဟာကုသိုလ်စိတ်" ဖြစ်ပါတယ်။ အဲဒီ စိတ်ထဲမှာ မေတ္တာ၊ ကရုဏာ ဆိုတဲ့ စေတသိက်တွေ ဝေဆာနေတာ။ မိဘကို မြင်လိုက်လို့ (စက္ခုဝိညာဉ်) ကျေးဇူးသိတဲ့ စိတ်ကလေး ဖြစ်ပေါ်လာတာဟာ သတ္တဝါတွေမှာ ဖြစ်ခဲတဲ့ မြင့်မြတ်တဲ့ စိတ်အစဉ်ပါ။ ဒါကို သိပ္ပံနည်းကျ Parenting Science မှာတော့ "Secure Attachment" ကနေတစ်ဆင့် ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့ စာနာနားလည်မှု (Empathy) လို့ ခေါ်ပါတယ်။ ပါဠိတော်မှာ ဟောကြားတဲ့ "ပုဗ္ဗဒိသာ" (ရှေ့အရပ်) ဆိုတာ တို့ဘဝရဲ့ အစပြုရာ နေထွက်ရာ အရပ်ကို ဆိုလိုတာမို့ မိဘကို ရှေ့အရပ်အဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ရိုသေခိုင်းတာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဒါကို နောက်တစ်မျိုး ဥပမာပေးရရင်တော့ အပင်တစ်ပင်ရဲ့ အမြစ်ကို ရေလောင်းသလိုပါပဲ။ အမြစ်ကို ရေလောင်းရင် သစ်ကိုင်းတွေ၊ သစ်ရွက်တွေ ဝေဆာလာသလိုပဲ၊ မိဘကို ပြုစုရင် တို့ဘဝရဲ့ အောင်မြင်မှုတွေဟာ အလိုလို ဝေဆာလာမှာ ဖြစ်ပါတယ်။ သိပ္ပံပညာရှင်တွေ လေ့လာချက်အရ မိဘအပေါ် ကျေးဇူးသိတတ်တဲ့သူတွေဟာ စိတ်ဖိစီးမှု ဟော်မုန်းတွေ နည်းပါးပြီး ကိုယ်ခံအားစနစ် (Immune System) ပိုကောင်းတာကို တွေ့ရပါတယ်။ ဒါဟာ "မင်္ဂလာ" ဆိုတဲ့ အကျိုးတရားကို လက်တွေ့ ခံစားရတာပဲ မဟုတ်လား။
အခု တို့တွေ ဝိပဿနာ ရှုကွက်ထဲကို အနုစိတ် ဝင်ကြည့်ကြရအောင် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ အပိုင်း (က) အနေနဲ့ ခန္ဓာ ၅ ပါး၊ အာယတန ၁၂ ပါး ဖြစ်စဉ်ကို ဓာတ်ခွဲကြည့်ပါမယ်။ မိဘကို တို့တွေ ပြုစုတဲ့အခါမှာ အဓိက ဖြစ်နေတာက "ဖဿ" (အတွေ့) နဲ့ "ဝေဒနာ" (ခံစားမှု) ပါပဲ။ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ လက်ကလေးနဲ့ အမေ့ရဲ့ ခြေထောက်ကို ဆုပ်နယ်ပေးတယ် ဆိုပါစို့။ အဲဒီမှာ ကိုယ်ဒွါရနဲ့ အတွေ့အထိ (ရုပ်ဓာတ်) ဆုံမိတဲ့အခါ "ကာယဝိညာဉ်" (သိစိတ်) ဖြစ်ပေါ်လာပါတယ်။ အဲဒီ ထိတွေ့မှုလေးကနေတစ်ဆင့် "ဪ... အမေ့အသားလေးက ပူနေပါလား၊ အမေ့ခြေထောက်လေးက အကြောတွေ တက်နေပါလား" ဆိုတဲ့ အသိ (သညာ) နဲ့အတူ သနားတဲ့စိတ် (ကရုဏာ) ဖြစ်လာပါတယ်။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်တော့ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ စိတ်ဟာ စက်ယန္တရားကြီးတစ်ခုလို အလုပ်လုပ်နေတာပါ။ ဒွါရ ၆ ပါးကနေ အာရုံတွေ ဝင်လာတိုင်း စိတ်ကလေးတွေက တဖွဲဖွဲ ဖြစ်ပေါ်နေတာ။ မိဘကို ပြုစုနေတဲ့ အချိန်မှာ ဖြစ်ပေါ်နေတဲ့ စိတ်အစဉ်တိုင်းဟာ ရုပ်နဲ့ နာမ်ဦးဇင်းတို့ရဲ့ အပြန်အလှန် ကျေးဇူးပြုမှုမျှသာ ဖြစ်ပါတယ်။ "ငါ ပြုစုနေတာ" လို့ မယူဘဲ "ရုပ်ဓာတ်တွေ ထိတွေ့နေတယ်၊ နာမ်ဓာတ်က သိနေတယ်" လို့ ဓာတ်ခွဲမြင်ဖို့ လိုပါတယ်။ မိဘရဲ့ အသက်ရှူသံကို နားထောင်ကြည့်ရင်လည်း အဲဒါဟာ ဝါယောဓာတ်ရဲ့ လှုပ်ရှားမှုပါပဲ။ ဒီလို ဓာတ်ခွဲကြည့်နိုင်ရင် ဦးဇင်းတို့ရဲ့ စိတ်ထဲမှာ အစွဲအလမ်းတွေ ကင်းစင်လာပါလိမ့်မယ်။
ဝေဒနာ ဖြစ်ပေါ်ပုံကို ကြည့်ရင် မိဘကို ပြုစုရလို့ ပင်ပန်းတဲ့အခါ ဒုက္ခဝေဒနာ ဖြစ်လာနိုင်ပါတယ်။ အဲဒီအခါမှာ ဒေါသ (ပဋိဃ) ဝင်လာတတ်ပါတယ်။ ဒါကို ဝိပဿနာ ဉာဏ်နဲ့ ကြည့်ရင် "ဪ... ပင်ပန်းတယ်ဆိုတာ ရုပ်ဓာတ်ရဲ့ ဖောက်ပြန်မှုပဲ၊ အဲဒီအပေါ်မှာ စိတ်ဆိုးနေတာက နာမ်ဓာတ်ရဲ့ အကုသိုလ်ဖြစ်မှုပဲ" လို့ ခွဲခြား သိမြင်ရပါမယ်။ ဒီလို သိမြင်သွားရင် "ငါ" ပင်ပန်းတာ မဟုတ်တော့ဘဲ "ရုပ်ဖောက်ပြန်မှု" ကို "နာမ်" က သိနေတာပဲ ဖြစ်သွားပါတယ်။ ဒါဟာ ဒိဋ္ဌိပြုတ်ကြောင်း အစစ်အမှန်ပါပဲ။ စက္ကန့်တိုင်းမှာ ဖြစ်ပေါ်နေတဲ့ စိတ်ကလေးတွေကို သတိနဲ့ ကပ်ကြည့်နေရင် မိဘကို ပြုစုတာဟာ အိမ်မှာတင် တရားအားထုတ်နေတာနဲ့ အတူတူပါပဲ။
ဒါကို နောက်တစ်မျိုး ဥပမာပေးရရင်တော့ ရေစီးနေတဲ့ မြစ်ကြီးလိုပါပဲ။ မြစ်ရေဟာ တစ်စက္ကန့်နဲ့ တစ်စက္ကန့် မတူတော့သလိုမျိုး၊ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ ခန္ဓာမှာ ဖြစ်နေတဲ့ ဝေဒနာတွေ၊ သညာတွေဟာလည်း အသစ်အသစ်တွေချည်းပါပဲ။ "မနေ့က ပြုစုခဲ့တဲ့ ငါ" ဆိုတာ ဒီနေ့မှာ မရှိတော့ပါဘူး။ အခု လက်ရှိ ပြုစုနေတဲ့ စိတ်ကလေးကိုပဲ အာရုံစိုက်ပြီး အကောင်းဆုံး လုပ်ဆောင်သွားရမှာပါ။ ဒီလို ရှုမြင်တာဟာ အနိစ္စ သဘောကို လက်တွေ့ ကျင့်သုံးနေတာ ဖြစ်ပါတယ်။ ခန္ဓာ ၅ ပါးစလုံးဟာ မိဘကို ပြုစုနေတဲ့ ဖြစ်စဉ်ထဲမှာ အလုပ်လုပ်နေကြတာကို မြင်အောင် ကြည့်ရပါမယ်။
အပိုင်း (ခ) ဒိဋ္ဌိဖြုတ်တဲ့ နေရာမှာတော့ "သက္ကာယဒိဋ္ဌိ" ကို အဓိက ထားပြီး ဖြုတ်ရပါမယ်။ "ငါ့အမေ၊ ငါ့အဖေ" လို့ စွဲလမ်းတာဟာ ပညတ်နယ်မှာ မှန်ပေမယ့်၊ ပရမတ်နယ်မှာတော့ ရုပ်နာမ် အစုအဝေးမျှသာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီလို ပြောလို့ မိဘကို မချစ်ရဘူးလို့ ဆိုလိုတာ မဟုတ်ပါဘူး။ အစွဲအလမ်းနဲ့ ချစ်တာ (တဏှာ) ထက် ကျေးဇူးသိမြင်တဲ့ ပညာနဲ့ ချစ်တာ (မေတ္တာ) က ပိုပြီး မြင့်မြတ်တယ်လို့ ဆိုလိုတာပါ။ "ငါ့ဟာ" ဆိုတဲ့ အစွဲ ပါလာရင် မိဘက တို့အလိုကျ မဖြစ်တဲ့အခါ (ဥပမာ- အယ်လ်ဇိုင်းမား ဖြစ်တဲ့အခါ) တို့တွေ ဆင်းရဲရပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ "ဒါဟာ သဘာဝတရားရဲ့ ဖြစ်စဉ်ပဲ" လို့ သိမြင်လိုက်ရင်တော့ ဆင်းရဲမှု ကင်းသွားပါတယ်။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်တော့ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ စိတ်ကို "မှန်" တစ်ချပ်လို ထားရမှာပါ။ မှန်ရှေ့မှာ ပုံရိပ်တွေ လာထင်ပေမယ့် မှန်က အဲဒီပုံရိပ်တွေကို သိမ်းမထားသလိုမျိုး၊ တို့လည်း မိဘကို ပြုစုတဲ့အခါ ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့ အာရုံတွေကို အရှိအတိုင်း သိပြီး လက်လွှတ်တတ်ရပါမယ်။ အစွဲအလမ်း ကင်းတဲ့ မေတ္တာဟာ အင်မတန် အင်အားကြီးပါတယ်။ သဿတဒိဋ္ဌိ (အမြဲတည်တယ်လို့ ယူတာ) ကိုလည်း မိဘတွေ အိုမင်းလာတာကို ကြည့်ပြီး ဖြုတ်ရပါမယ်။ "ဪ... အရာရာဟာ မမြဲပါလား၊ အခုလို ပြုစုခွင့်ရတုန်းလေးမှာ အမြန်ဆုံး ပြုစုရမယ်" ဆိုတဲ့ သံဝေဂဉာဏ်က ဒိဋ္ဌိကို ပယ်သတ်ပေးပါတယ်။
ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ (သေရင် အကုန်ပြီးတယ်လို့ ယူတာ) ကိုတော့ တို့ပြုလုပ်လိုက်တဲ့ ကုသိုလ်ကံရဲ့ စွမ်းအင်တွေ ကျန်ရစ်ခဲ့တာကို ဆင်ခြင်ပြီး ဖြုတ်ရပါမယ်။ မိဘကို ပြုစုတဲ့ ကုသိုလ်ဟာ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ ဘဝသံသရာမှာ အကျိုးပေးဖို့ စောင့်နေတဲ့ မျိုးစေ့တွေပါပဲ။ သိပ္ပံပညာမှာ စွမ်းအင် တည်မြဲမှု နိယာမ (Law of Conservation of Energy) ရှိသလိုပဲ၊ ဓမ္မမှာလည်း ကံရဲ့ စွမ်းအင်ဟာ ပျောက်ပျက်မသွားပါဘူး။ ဒါကို သိရင် "လုပ်ကျွေးလည်း ဘာထူးမှာလဲ" ဆိုတဲ့ အယူမှား ကင်းစင်သွားမှာ ဖြစ်ပါတယ်။ မိဘကျေးဇူးကို ဆပ်ခြင်းဟာ မင်္ဂလာဖြစ်ကြောင်း ရှုမြင်တာဟာ တကယ့် သမ္မာဒိဋ္ဌိ အစစ်ပါပဲ။
အခု တို့တွေ ပိဋကတ်တော်လာ အနှစ်သာရတွေနဲ့ ခေတ်သစ် သိပ္ပံပညာကို နှိုင်းယှဉ်ပြီး မိဘကျေးဇူးကို အဘိဓမ္မာ ဓာတ်ခွဲခန်းထဲ ထည့်ကြည့်ကြရအောင်။ ဒီနေ့အတွက် အဓိက အကိုးအကားကတော့ ဒီဃနိကာယ်၊ သိင်္ဂါလောဝါဒသုတ်လာ "မာတာပိတု ဥပဋ္ဌာနံ၊ ဧတံ မင်္ဂလမုတ္တမံ" ဆိုတဲ့ ဂါထာတော်ပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီဂါထာတော်ကို Nissaya နည်းနဲ့ အနုစိတ် ဓာတ်ခွဲကြည့်မယ်ဆိုရင် မာတာပိတု - မိဘနှစ်ပါးတို့ကို၊ ဥပဋ္ဌာနံ - ရိုသေစွာ လုပ်ကျွေးပြုစုခြင်းသည်၊ ဧတံ - ဤသို့ ပြုစုခြင်းသည်၊ မင်္ဂလံ - ဘဝတိုးတက်ကြောင်း ကောင်းမြတ်သော အမှုပေတည်း၊ ဥတ္တမံ - အလွန် မြင့်မြတ်လှပေ၏ လို့ အဓိပ္ပာယ်ရပါတယ်။ ဒီနေရာမှာ "ဥပဋ္ဌာနံ" ဆိုတဲ့ စကားလုံးဟာ အင်မတန် နက်နဲပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ အပေါ်ယံ ကြည့်ရင်တော့ ထမင်းကျွေး၊ အဝတ်လျှော်ပေးတာလို့ ထင်ရပေမယ့်၊ အဘိဓမ္မာ သဘောအရတော့ မိဘကို ကိုယ့်ရဲ့ စိတ်အစဉ်မှာ အမြဲတမ်း အလေးအမြတ်ထားပြီး (Respectful Attention) နဲ့ တည်ရှိနေတာကို ဆိုလိုတာပါ။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်တော့ မိဘဆိုတာ တို့ဘဝဆိုတဲ့ အဆောက်အဦးကြီးရဲ့ ပန္နက်ရိုက်ပေးခဲ့သူတွေပေါ့။ ပန္နက်မခိုင်ရင် အဆောက်အဦး ပြိုသလိုပဲ၊ မိဘအပေါ် ထားရှိတဲ့ စိတ်နေစိတ်ထား (Attitude) မမှန်ကန်ရင် အဲဒီလူရဲ့ ဘဝဟာ ဘယ်လောက်ပဲ ချမ်းသာချမ်းသာ အခြေမခိုင်လှပါဘူး။ သိပ္ပံနည်းကျ Parenting Science မှာလည်း မိဘအပေါ် ကျေးဇူးသိတတ်တဲ့စိတ် (Gratitude) ရှိတဲ့ သားသမီးတွေဟာ စိတ်ဓာတ်ကြံ့ခိုင်မှု (Resilience) ပိုရှိပြီး ပတ်ဝန်းကျင်နဲ့ လိုက်လျောညီထွေ နေထိုင်နိုင်စွမ်း ပိုမြင့်မားတာကို တွေ့ရပါတယ်။ ဒါကို နောက်တစ်မျိုး ဥပမာပေးရရင်တော့ မိဘဆိုတာ တို့ဘဝ ပင်လယ်ပြင်ကို ဖြတ်သန်းဖို့ ပေးလိုက်တဲ့ "သံလိုက်အိမ်မြှောင်" နဲ့ "ကျောက်ဆူး" လိုပါပဲ။ အမေ့ရဲ့ မေတ္တာက မုန်တိုင်းထန်တဲ့အခါ မြဲမြံအောင် ဆွဲထားပေးတဲ့ ကျောက်ဆူးဖြစ်ပြီး၊ အဖေ့ရဲ့ လမ်းညွှန်မှုကတော့ လမ်းမပျောက်အောင် ပြသပေးတဲ့ သံလိုက်အိမ်မြှောင်ပေါ့။
မြတ်စွာဘုရားရှင်က မိဘကို "ပုဗ္ဗာစရိယ" (အဦးဆုံးသော ဆရာ) လို့လည်း ခေါ်ပါတယ်။ သိပ္ပံပညာက မိဘကို "First Brain Architect" လို့ ခေါ်တာနဲ့ အင်မတန် ထပ်တူကျနေတာ သတိထားမိလား။ တို့တွေ စကားမပြောတတ်ခင်ကတည်းက "အမေ" လို့ ခေါ်တတ်အောင် သင်ပေးခဲ့သလို၊ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ ဦးနှောက်ထဲက နျူရွန်တွေကို ပထမဆုံး ပုံဖော်ပေးခဲ့တာလည်း သူတို့ပဲ မဟုတ်လား။ "ဗြဟ္မာတိ မာတာပိတရော" (မိဘတို့သည် ဗြဟ္မာကြီးများနှင့် တူကုန်၏) ဆိုတဲ့ စကားအရ ဗြဟ္မာကြီးတွေမှာ မေတ္တာ၊ ကရုဏာ၊ မုဒိတာ၊ ဥပေက္ခာ ဆိုတဲ့ ဗြဟ္မစိုရ်တရား လေးပါး ရှိသလို၊ မိဘတွေဟာလည်း သားသမီးအပေါ်မှာ ဒီတရားလေးပါးနဲ့ အမြဲ စောင့်ရှောက်နေတာပါ။ ဓာတ်ခွဲခန်းထဲမှာ Oxytocin ဟော်မုန်းတွေ ထွက်လာတာဟာ အမှန်တော့ အဲဒီ မေတ္တာဓာတ်ရဲ့ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပြယုဂ်မျှသာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဒါကို နောက်တစ်မျိုး ဥပမာပေးရရင်တော့ မိဘရဲ့ မေတ္တာဟာ တို့ဘဝဆိုတဲ့ ဥယျာဉ်လေးထဲကို အမြဲတမ်း ရေလောင်းပေးနေတဲ့ "စမ်းရေတွင်း" ကြီးနဲ့ တူပါတယ်။ စမ်းရေရှိနေသရွေ့ ပန်းတွေ ပွင့်နေမှာပဲ။ အဲဒီ စမ်းရေတွင်းကြီးကို တို့က ကျေးဇူးသိတတ်တဲ့ စိတ်နဲ့ ပြန်လည် ထိန်းသိမ်းရမှာပါ။ သိပ္ပံပညာမှာ Mirror Neurons တွေက မိဘရဲ့ အမူအရာကို ကူးယူသလိုမျိုး၊ ဓမ္မမှာလည်း မိဘရဲ့ ကျေးဇူးတရားကို နှလုံးသွင်းခြင်းက ဦးဇင်းတို့ရဲ့ စိတ်အစဉ်ကို ဖြူစင်စေတဲ့ "အာဝဇ္ဇန်း" တစ်ခု ဖြစ်စေပါတယ်။ ပါဠိတော်မှာ ဟောကြားတဲ့ "ပုဗ္ဗဒိသာ" (ရှေ့အရပ်) ဆိုတာ တို့ဘဝရဲ့ အစပြုရာ နေထွက်ရာ အရပ်ကို ဆိုလိုတာမို့ မိဘကို ရှေ့အရပ်အဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ရိုသေခိုင်းတာ ဖြစ်ပါတယ်။
အခု တို့တွေ ဝိပဿနာ ရှုကွက်ထဲကို အနုစိတ် ဝင်ကြည့်ကြရအောင် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ ဒီနေ့ရဲ့ ရှုကွက်ကတော့ "သဠာယတန" (ဒွါရ ၆ ပါး ဖြစ်ပေါ်လာပုံ) ပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ မိဘကို ပြုစုတယ်၊ သားသမီးကို ချစ်တယ် ဆိုတဲ့ နေရာမှာ "ငါ" ဆိုတဲ့ အတ္တ (Self) က ပါနေတတ်ပါတယ်။ အဲဒီ "ငါ" ကို ခွာကြည့်ဖို့အတွက် အာယတန (၁၂) ပါး ဖြစ်ပေါ်ပုံကို အရင် နားလည်ရပါမယ်။ တို့တွေ မိဘကို ကြည့်လိုက်တဲ့အခါ မျက်စိ (စက္ခုဒွါရ) နဲ့ မိဘရဲ့ ရုပ်အဆင်း (ရူပါရုံ) နဲ့ ဆုံမိပါတယ်။ အဲဒီအခါမှာ "မြင်သိစိတ်" (စက္ခုဝိညာဉ်) ဖြစ်ပေါ်လာပါတယ်။ ဒီ သုံးခု ဆုံတာကို "ဖဿ" (အတွေ့) လို့ ခေါ်ပါတယ်။ ဒီ ဖဿ ဖြစ်ပြီးတာနဲ့ "ဝေဒနာ" (ခံစားမှု) ဆိုတာ တန်းပြီး ဖြစ်တာပဲ။
ဒီနေရာမှာ မိဘကို မြင်ရလို့ ဝမ်းသာတဲ့ သုခဝေဒနာ ဖြစ်လာပြီ ဆိုပါစို့။ အဲဒီ ဝေဒနာနောက်မှာ "တဏှာ" (သာယာမှု) ကပ်ပါလာတတ်ပါတယ်။ "ဒါ ငါ့အမေ၊ ဒါ ငါ့အဖေ" ဆိုပြီး စွဲလမ်းတဲ့ "ဥပါဒါန်" ဖြစ်သွားပါတယ်။ ဝိပဿနာ ရှုတယ်ဆိုတာ အဲဒီ နေရာမှာ ဓာတ်ခွဲကြည့်တာပါ။ "ငါ့အမေ" ဆိုတာ တကယ်ရှိသလား၊ ဒါမှမဟုတ် ရုပ်ဓာတ်နဲ့ နာမ်ဓာတ်တွေရဲ့ အဆမတန် မြန်ဆန်လှတဲ့ ဖြစ်ပျက်မှု အစဉ်အတန်းကြီးလား။ အမေ့ဆီကလာတဲ့ စကားသံ (သဒ္ဒါရုံ) ကို နား (သောတဒွါရ) နဲ့ ကြားလိုက်တဲ့အခါ ကြားသိစိတ် ဖြစ်တယ်၊ အဲဒီမှာတင် ရုပ်နာမ် ဖြစ်စဉ်က ပြီးသွားတာပါ။ ဒါကို "ငါ" လို့ သွားစွဲလိုက်တဲ့အခါမှာ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ဆိုတဲ့ အယူမှားက ဝင်လာပါတော့တယ်။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်တော့ ရုပ်ရှင်ပြသစက်ကြီးလိုပေါ့။ ပိတ်ကားပေါ်မှာ ပုံရိပ်တွေ အမြန်ပြနေတော့ လူတွေ ရှိနေသလို ထင်ရပေမယ့် တကယ်တော့ အလင်းစက်တွေ တစ်ခုပြီးတစ်ခု အစားထိုးနေတာပဲ မဟုတ်လား။ အဲဒီလိုပဲ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ ခန္ဓာကိုယ်နဲ့ မိဘရဲ့ ခန္ဓာကိုယ်ဆိုတာလည်း အနုမြူမှုန် (ကလာပ်ရုပ်) တွေ တဖွဲဖွဲ ဖြစ်လိုက် ပျက်လိုက် ဖြစ်နေတဲ့ စွမ်းအင် အစုအဝေးကြီးတွေပါ။ ဒါကို "ငါ့အမေ"၊ "ငါ့အဖေ" လို့ ပညတ်နယ်မှာ ခေါ်ဝေါ်ရပေမယ့် ပရမတ်နယ်မှာတော့ ဓာတ်ကြီး ၄ ပါးနဲ့ နာမ်ခန္ဓာ ၄ ပါး ပေါင်းစပ်ထားတဲ့ "သဘာဝတရား" သက်သက်ပါပဲ။ ဒီလို ရှုမြင်နိုင်မှသာ "မိဘကို ပြုစုတာဟာ ငါ့တာဝန်" ဆိုတဲ့ အတ္တစွဲကနေ "ဒါဟာ သူတော်ကောင်းတို့ ကျင့်ရမယ့် ဓမ္မသဘောတရား (Universal Law)" ဆိုတဲ့ အသိကို ပြောင်းလဲနိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဝိပဿနာ ရှုကွက်မှာ သတိထားရမှာက "ဝေဒနာ" ပါပဲ။ မိဘကို ပြုစုရလို့ ပင်ပန်းတဲ့အခါ ဒုက္ခဝေဒနာ ဖြစ်လာနိုင်ပါတယ်။ အဲဒီအခါမှာ ဒေါသ (ပဋိဃ) ဝင်လာတတ်ပါတယ်။ ဒါကို ဝိပဿနာ ဉာဏ်နဲ့ ကြည့်ရင် "ဪ... ပင်ပန်းတယ်ဆိုတာ ရုပ်ဓာတ်ရဲ့ ဖောက်ပြန်မှုပဲ၊ အဲဒီအပေါ်မှာ စိတ်ဆိုးနေတာက နာမ်ဓာတ်ရဲ့ အကုသိုလ်ဖြစ်မှုပဲ" လို့ ခွဲခြား သိမြင်ရပါမယ်။ ဒီလို သိမြင်သွားရင် "ငါ" ပင်ပန်းတာ မဟုတ်တော့ဘဲ "ရုပ်ဖောက်ပြန်မှု" ကို "နာမ်" က သိနေတာပဲ ဖြစ်သွားပါတယ်။ ဒါဟာ ဒိဋ္ဌိပြုတ်ကြောင်း အစစ်အမှန်ပါပဲ။ စက္ကန့်တိုင်းမှာ ဖြစ်ပေါ်နေတဲ့ စိတ်ကလေးတွေကို သတိနဲ့ ကပ်ကြည့်နေရင် မိဘကို ပြုစုတာဟာ အိမ်မှာတင် တရားအားထုတ်နေတာနဲ့ အတူတူပါပဲ။
ဒီနေရာမှာ ဒကာကြီးတစ်ယောက်က မေးစရာ ရှိတာက "ဆရာတော်... မိဘကို ပြုစုတာ ငါ့တာဝန်မဟုတ်ဘူးဆိုရင် ဘယ်သူ့တာဝန်လဲ" ပေါ့။ ဒါကို ရှင်းပြရရင်တော့ တာဝန်ဆိုတဲ့ စကားလုံးနောက်မှာ "ငါ" ဆိုတဲ့ ဝန်ထုပ်ဝန်ပိုး ပါနေတတ်ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ "ဒါဟာ သူတော်ကောင်းတရား (Dhamma)" လို့ မြင်လိုက်တဲ့အခါမှာတော့ ဝန်ထုပ်ဝန်ပိုး မဟုတ်တော့ဘဲ ကုသိုလ်ပွားရာ လမ်းစ ဖြစ်သွားပါတယ်။ ဒါကို နောက်တစ်မျိုး ဥပမာပေးရရင်တော့ ပန်းပင်လေးကို ရေလောင်းတာဟာ ပန်းပင်အတွက် တာဝန်ထမ်းဆောင်နေတာ မဟုတ်ဘဲ၊ ပန်းလေးတွေ ပွင့်လာတာကို မြင်ချင်တဲ့ မေတ္တာစိတ်နဲ့ လုပ်ဆောင်တာ မဟုတ်လား။ အဲဒီလိုပဲ မိဘကို ပြုစုတာဟာ "ငါ့တာဝန်" လို့ တွေးရင် စိတ်ပင်ပန်းတတ်ပေမယ့် "ဒါဟာ မင်္ဂလာတရား" လို့ မြင်လိုက်ရင်တော့ စိတ်ဟာ ကြည်လင်သွားပါလိမ့်မယ်။
အခု ရှုကွက်ကို ပိုပြီး လေးလေးနက်နဲ ဖြစ်အောင် "အာနာပါန" နဲ့ တွဲပြီး ကြည့်ရအောင်။ တို့တွေ ဝင်လေ ရှူလိုက်တိုင်း ဒီလေဟာ ဘယ်သူ့ကျေးဇူးကြောင့် ရတာလဲ။ ဒီခန္ဓာကိုယ်ကြီးကို တည်ဆောက်ပေးခဲ့တဲ့ မိဘကျေးဇူးကြောင့် ဒီအသက်ရှူခွင့်ကို ရတာပါ။ လေကလေး ဝင်လာတာကို သိလိုက်တဲ့အခါ "သိစိတ်" (ဝိညာဉ်) ဖြစ်ပါတယ်။ အဲဒီမှာ "ငါ" ရှူနေတာလား၊ ဒါမှမဟုတ် ဝါယောဓာတ်က သူ့သဘောသူ ဆောင်ပြီး တိုးဝင်လာတာလား။ သေချာ ကြည့်ရင် လေဆိုတာလည်း ရုပ်၊ နှာသီးဖျားဆိုတာလည်း ရုပ်၊ ထိတာကို သိတာက နာမ်။ ဒီကြားထဲမှာ "ငါ" ဆိုတဲ့ ပုဂ္ဂိုလ် သတ္တဝါ ဘယ်မှာ ရှိသလဲ။ ဝင်လေ ပျက်ပြီးမှ ထွက်လေ ဖြစ်တာပါ။ အဲဒီမှာ "မြဲတယ်" ဆိုတဲ့ သဿတဒိဋ္ဌိ (Sassata Ditthi) ကို ပယ်ဖျက်ရပါမယ်။ အဟောင်း ပျက်လို့ အသစ် အစားထိုးနေတာကို မြင်အောင် ကြည့်ရပါမယ်။
ဒါကို နောက်တစ်မျိုး ဥပမာပေးရရင်တော့ မြစ်ရေလိုပါပဲ သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ တို့တွေ မြစ်ထဲမှာ ရေချိုးနေတဲ့အခါ ဒီမြစ်ကြီးပဲလို့ ထင်ရပေမယ့် တကယ်တော့ တို့ကိုယ်ပေါ်ကို ဖြတ်စီးသွားတဲ့ ရေတွေဟာ စက္ကန့်တိုင်းမှာ အသစ်တွေချည်းပါပဲ။ အဲဒီလိုပဲ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ အသက်ရှူသံ၊ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ ဆဲလ်တွေ၊ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ စိတ်တွေဟာလည်း အမြဲတမ်း အသစ်အသစ်တွေ ဖြစ်နေတာ။ "မနေ့က ငါ" ဆိုတာ ဒီနေ့မှာ မရှိတော့ပါဘူး။ "မနေ့က အမေ" ဆိုတာလည်း ဒီနေ့မှာ အိုမင်းခြင်း (ဇရာ) ဆိုတဲ့ တရားက ဖိစီးပြီး ပြောင်းလဲသွားပါပြီ။ ဒီလို အနိစ္စ သဘောကို မြင်သွားတဲ့အခါ မိဘအပေါ်မှာ ထားတဲ့ မေတ္တာဟာ ပိုပြီးတော့ သန့်စင်လာပါတယ်။ "ဪ... ခဏလေး ဆုံကြတုန်းမှာ အကောင်းဆုံး ပြုစုသွားတော့မယ်" ဆိုတဲ့ သံဝေဂဉာဏ် ယှဉ်တဲ့ မေတ္တာ ဖြစ်လာတာပေါ့။
ဝိပဿနာ ရှုတယ်ဆိုတာ အစွန်းနှစ်ပါး (သဿတ နဲ့ ဥစ္ဆေဒ) ကို လွတ်အောင် ရှုပြီး လက်ရှိ ဖြစ်ပေါ်နေတဲ့ ရုပ်နာမ် ဖြစ်စဉ်ပေါ်မှာ "ကတညုတ" စိတ်နဲ့ ယှဉ်ပြီး ကုသိုလ်ပွားတာကို ဆိုလိုတာပါ။ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ (Uccheda Ditthi) ကိုလည်း သတိထားရပါမယ်။ "သေရင် အကုန်ပြီးတာပဲ၊ မိဘကို လုပ်ကျွေးလည်း ဘာထူးမှာလဲ" ဆိုတဲ့ အယူဟာ အင်မတန် ကြောက်ဖို့ကောင်းပါတယ်။ အဘိဓမ္မာအရ ကြည့်ရင် ကံဆိုတာ စွမ်းအင် (Potential Energy) အနေနဲ့ ကျန်ရစ်ခဲ့တာပါ။ မိဘကို ပြုစုတဲ့ ကုသိုလ်ကံဟာ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ စိတ်အစဉ်မှာ မျိုးစေ့ (Seed) အဖြစ် ကိန်းအောင်းနေပြီး နောင်တစ်ချိန်မှာ အကျိုးပေးမှာ မြေကြီးလက်ခတ်မလွဲပါပဲ။ သိပ္ပံပညာမှာ စွမ်းအင် တည်မြဲမှု နိယာမ (Law of Conservation of Energy) ရှိသလိုပဲ၊ ဓမ္မမှာလည်း ကံရဲ့ စွမ်းအင်ဟာ ပျောက်ပျက်မသွားပါဘူး။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်တော့ အသံချဲ့စက်ကြီးနဲ့ တူပါတယ်။ တို့က "မေတ္တာ" ဆိုတဲ့ သီချင်းကို ဆိုလိုက်ရင် အသံချဲ့စက်ကနေတစ်ဆင့် ပတ်ဝန်းကျင်ကို ပျံ့နှံ့သွားသလိုပဲ၊ မိဘကို ပြုစုတဲ့ ကုသိုလ် စွမ်းအင်ဟာ တို့ဘဝရဲ့ ပဲ့တင်သံ (Echo) အဖြစ် ပြန်လာမှာပါ။ ကိုယ်က မိဘကို ရိုသေရင် ကိုယ့်သားသမီးကလည်း ကိုယ့်ကို ပြန်ရိုသေမယ်ဆိုတာ Mirror Neurons တွေရဲ့ သဘောတရားအရလည်း မှန်ကန်သလို၊ ကံ-ကံ၏ အကျိုးအရလည်း တိကျပါတယ်။ ဒါကြောင့် "ငါ" မရှိပေမယ့် "ကံ" ကတော့ အကျိုးပေးနေဦးမှာ ဖြစ်လို့ မိဘကို ပြုစုတာဟာ အလဟဿ မဖြစ်ဘူးဆိုတာ ယုံကြည်ရပါမယ်။ ဒီလို နှလုံးသွင်းနိုင်ရင် ဒေါသ၊ မောဟ ကင်းစင်တဲ့ "ဝိပဿနာ မေတ္တာ" ဖြစ်လာပါလိမ့်မယ်။ အဲဒီအခါမှာ မိဘကို ပြုစုတာဟာ နိဗ္ဗာန်ရောက်ကြောင်း အကျင့်ကောင်းတစ်ခု ဖြစ်သွားပါတော့တယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။
ဒီနေရာမှာ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ Hswagata Museum က ဝန်ထမ်းတစ်ယောက်ဖြစ်တဲ့ မောင်သန့်ဇင်ရဲ့ ဖြစ်ရပ်မှန်လေးတစ်ခုကို "Case-2553" အနေနဲ့ ပြောပြချင်ပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ မောင်သန့်ဇင်ဟာ တို့ပြတိုက်ရဲ့ ရှေးဟောင်းပစ္စည်း ထိန်းသိမ်းရေးဌာနမှာ အင်မတန် စေ့စပ်သေချာစွာ အလုပ်လုပ်ကိုင်နေတဲ့ လူငယ်လေးတစ်ယောက်ပေါ့။ ဒါပေမဲ့ လွန်ခဲ့တဲ့ ရက်ပိုင်းက သူ့ရဲ့ မျက်နှာဟာ အမြဲတမ်း ညှိုးငယ်နေပြီး အလုပ်ထဲမှာလည်း အာရုံမစိုက်နိုင်ဘဲ အမှားမှားအယွင်းယွင်းတွေ ဖြစ်လာခဲ့တယ်။ တစ်နေ့တော့ သူ့ကို ဦးဇင်းတို့ရဲ့ ရုံးခန်းထဲ ခေါ်ပြီး ရင်းရင်းနှီးနှီး မေးမြန်းကြည့်လိုက်တော့မှ သူဟာ အသက် ၈၀ ကျော်အရွယ် အယ်လ်ဇိုင်းမား (Alzheimer's) ဝေဒနာ ပြင်းပြင်းထန်ထန် ခံစားနေရတဲ့ သူ့အမေအိုကြီးကို ပြုစုနေရလို့ စိတ်ရောကိုယ်ပါ ပင်ပန်းနေတာကို သိလိုက်ရတယ်။ "ဆရာတော်ဘုရား... တပည့်တော် အရမ်းပင်ပန်းနေပါပြီဘုရား။ အမေက တပည့်တော်ကိုတောင် တစ်ခါတလေ မမှတ်မိတော့ဘူး။ ခဏခဏလည်း မေးခွန်းဟောင်းတွေပဲ ပြန်မေးနေတယ်။ တပည့်တော် စိတ်မရှည်တော့ဘူးဘုရား။ တစ်ခါတလေ အမေ့ကို အော်မိမိချင်းမှာတင် ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် ပြန်အားမရဖြစ်ပြီး ငိုရပါတယ်ဘုရား" လို့ သူက မျက်ရည်တွေနဲ့ လျှောက်ထားရှာတယ်။
ဒါကို နောက်တစ်မျိုး ဥပမာပေးရရင်တော့ မောင်သန့်ဇင်ဟာ တစ်ဖက်မှာလည်း ပြတိုက်က တန်ဖိုးရှိတဲ့ ဓာတ်တော်တွေကို ထိန်းသိမ်းနေရသလို၊ တစ်ဖက်မှာလည်း သူ့ဘဝရဲ့ "အသက်ရှိတဲ့ ဓာတ်တော်" ဖြစ်တဲ့ သူ့အမေကို ထိန်းသိမ်းရတာ အင်မတန် ခက်ခဲနေတာပေါ့။ အမေက သူ့ကို မမှတ်မိတော့တဲ့အခါ သူလုပ်ပေးသမျှဟာ အလဟဿ ဖြစ်နေသလို သူခံစားနေရတာ။ ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်တော့ ရေတွင်းထဲကို ရေလောင်းနေပေမယ့် ရေတွင်းက ပြန်မပြည့်လာသလိုမျိုး သူ စိတ်ပျက်နေတာပါ။ အဲဒီအခါမှာ တို့က သူ့ကို တို့ပြတိုက်ရဲ့ မူဝါဒတစ်ခုဖြစ်တဲ့ Hswagata Museum Policy 5, Article 5.4 ကို သေချာ ရှင်းပြခဲ့ပါတယ်။ ဒီမူဝါဒမှာ ဘာဖော်ပြထားလဲဆိုရင် "ပြတိုက်ဝန်ထမ်းများသည် မိမိတို့၏ မိဘဘိုးဘွားများကို ပြုစုစောင့်ရှောက်ခြင်းအား ဝတ္တရားတစ်ခုထက်ပိုသော 'သာသနာပြုလုပ်ငန်း' တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး၊ အဆိုပါ ပြုစုစောင့်ရှောက်မှုအတွက် လိုအပ်သော အချိန်နှင့် အထောက်အပံ့များကို ပြတိုက်ဘက်မှ ဦးစားပေး စီစဉ်ပေးရမည်" လို့ ပြဌာန်းထားတာပါ။
ဒါကို နောက်တစ်မျိုး ဥပမာပေးရရင်တော့ ပြတိုက်က ရှေးဟောင်းပစ္စည်းတွေကို ဖုန်သုတ်တာထက် မိဘရဲ့ ခြေထောက်ကို ဆေးပေးတာက ပိုပြီး မြင့်မြတ်တဲ့ ကုသိုလ်ဖြစ်လို့၊ ဒါကို အလုပ်ကိစ္စထက် ပိုပြီး အလေးထားဖို့ ခွင့်ပြုပေးထားတာ ဖြစ်ပါတယ်။ မောင်သန့်ဇင်ကို တို့က အခုလို ဆုံးမခဲ့တယ်။ "မောင်သန့်ဇင်... မင်းအမေက မင်းကို ခဏခဏ မေးနေတာဟာ မင်းရဲ့ စိတ်ရှည်မှုကို စမ်းသပ်နေတာ မဟုတ်ဘူး။ သူ့ဦးနှောက်ထဲက နျူရွန်တွေက အလုပ်မလုပ်တော့လို့ သူဟာ 'လက်ရှိ' မှာပဲ နေနေရတာ။ မင်းက အတိတ်ကို မှတ်မိနေပေမယ့် သူကတော့ စက္ကန့်တိုင်းမှာ အသစ်ဖြစ်နေတာ။ ဒါကို ဝိပဿနာ ရှုကွက်နဲ့ ကြည့်ရင် မင်းအမေဟာ မင်းကို 'အနိစ္စ' တရားကို လက်တွေ့ သင်ပြပေးနေတဲ့ ဆရာကြီးတစ်ယောက်ပဲ" လို့ ပြောပြလိုက်တယ်။ အဲဒီနောက်မှာတော့ မောင်သန့်ဇင်ဟာ တို့ပြတိုက်က ပေးတဲ့ "မိဘပြုစုခွင့်" အထူးခွင့်ရက်တွေကို အသုံးပြုပြီး အမေ့ကို စိတ်အေးအေးထား ပြုစုနိုင်ခဲ့တယ်။ သူဟာ အမေ့ကို ရေချိုးပေးတိုင်း၊ ထမင်းကျွေးတိုင်းမှာ "ဒါ ငါ့အမေ" ဆိုတဲ့ အစွဲထက် "ဒါဟာ မြင့်မြတ်တဲ့ သဘာဝတရားကို ပြုစုနေတာ" လို့ နှလုံးသွင်းတတ်လာပါတယ်။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်တော့ မောင်သန့်ဇင်ဟာ သူ့အိမ်ကို ပြတိုက်ငယ်လေးတစ်ခုလို သဘောထားလိုက်တာပါ။ သူ့အမေဟာ အင်မတန် တန်ဖိုးရှိတဲ့၊ ဒါပေမဲ့ ပျက်စီးလွယ်တဲ့ ရှေးဟောင်း အမွေအနှစ်တစ်ခုလိုပေါ့။ မောင်သန့်ဇင်ရဲ့ စိတ်အခြေအနေ ပြောင်းလဲသွားတဲ့အခါ Mirror Neurons တွေရဲ့ သဘောတရားအရ သူ့အမေဟာလည်း ပိုပြီး ငြိမ်သက်လာတာကို တွေ့ရတယ်။ အရင်ကလို အော်ဟစ်တာတွေ မရှိတော့ဘဲ သားဖြစ်သူရဲ့ မျက်နှာကို ကြည့်ပြီး ပြုံးနေတတ်လာပါတယ်။ ဒါကို နောက်တစ်မျိုး ဥပမာပေးရရင်တော့ ဂီတသမား တစ်ယောက်က အသံကို ညှိလိုက်တဲ့အခါ ကျန်တဲ့ ဂီတသံတွေကလည်း အလိုလို လိုက်ဖက်သွားသလိုမျိုးပေါ့။ သားဖြစ်သူရဲ့ စိတ်လှိုင်းတွေ ငြိမ်းချမ်းသွားတဲ့အခါ မိခင်ရဲ့ စိတ်လှိုင်းတွေပါ လိုက်ပါ အေးချမ်းသွားတာဟာ Policy 5, Art 5.4 ရဲ့ လက်တွေ့ကျတဲ့ အကျိုးသက်ရောက်မှု ဖြစ်သလို၊ ဓမ္မနဲ့ သိပ္ပံ ပေါင်းစပ်လိုက်တဲ့ အခါမှာ ရရှိလာတဲ့ ငြိမ်းချမ်းမှုပါပဲ။
သူတော်ကောင်းတို့ရေ... အခုလို မိဘကို ပြုစုစောင့်ရှောက်ခြင်းဟာ အမှန်တော့ ဒုက္ခသစ္စာကို သိမြင်ပြီး သမုဒယသစ္စာကို ပယ်သတ်နေတာပါပဲ။ မိဘအိုမင်းလာတာဟာ "ဇရာ" ဆိုတဲ့ ဒုက္ခသစ္စာကို တို့ကို လက်တွေ့ ပြနေတာပါ။ "ငါ့အမေ ဒီလို မဖြစ်သင့်ဘူး" ဆိုတဲ့ လိုချင်တပ်မက်မှု တဏှာ (သမုဒယ) ကို ပယ်နိုင်မှသာ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ စိတ်ထဲမှာ နိရောဓသစ္စာ ဆိုတဲ့ ငြိမ်းချမ်းမှုကို ရမှာပါ။ အဲဒီလို ပြုစုနေစဉ်မှာ သတိနဲ့ ယှဉ်ပြီး ဆင်ခြင်တာဟာ မဂ္ဂသစ္စာ (မဂ္ဂင် ၈ ပါး) ကို ပွားများနေတာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်တော့ တို့တွေဟာ အိမ်မှာတင် နိဗ္ဗာန်ရှာနေတာနဲ့ အတူတူပါပဲ။ ဘုရားကျောင်းကန်သွားမှ ကုသိုလ်ရတာ မဟုတ်ပါဘူး။ မိဘရဲ့ မျက်နှာကို ကြည့်ပြီး ပြုံးအောင် လုပ်ပေးနိုင်တာဟာ အင်မတန် ကြီးမားတဲ့ ဒါန၊ သီလ၊ ဘာဝနာ ကုသိုလ်တွေ အကုန်ပါဝင်နေတာပါ။ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ Hswagata Museum ရဲ့ ရည်ရွယ်ချက်ကလည်း ဒီလို အနှစ်သာရတွေကို လူသားတွေရဲ့ နှလုံးသားထဲမှာ ကိန်းဝပ်သွားစေဖို့ ဖြစ်ပါတယ်။
ဒါကို နောက်တစ်မျိုး ဥပမာပေးရရင်တော့ မိဘဆိုတာ တို့တွေ ဘုရားဖူးသွားစရာ မလိုဘဲ အိမ်မှာတင် ဖူးမြော်လို့ရတဲ့ "အသက်ရှိတဲ့ ဘုရား" တွေပေါ့။ တို့တွေ ရှာဖွေနေတဲ့ ငြိမ်းချမ်းမှုဆိုတာ ဝေးဝေးမှာ မဟုတ်ပါဘူး၊ ကိုယ့်အိမ်မှာရှိတဲ့ မိဘကို ပြုစုတဲ့ နေရာမှာတင် ရှိနေတာပါ။ သူတော်ကောင်းတို့အတွက် ဒီနေ့ "အလုပ်ပေးရှုကွက်" (Work Assignment) လေး တစ်ခု ပေးချင်ပါတယ်နော်။ ဒီနေ့ အိမ်ပြန်ရောက်တဲ့အခါ မိဘတွေ ရှိသေးတယ်ဆိုရင် မိဘရဲ့ ခြေထောက်လေးတွေကို လက်နဲ့ ဆုပ်နယ်ပေးရင်း "ဒီခန္ဓာကိုယ်ကြီးကို ပေးခဲ့လို့ ကျေးဇူးတင်ပါတယ်" လို့ စိတ်ထဲက ဖြစ်စေ၊ နှုတ်က ဖြစ်စေ ပြောကြည့်ပါ။ အကယ်၍ မိဘတွေ မရှိတော့ဘူး ဆိုရင်လည်း ခုနက တို့တွေ လေ့ကျင့်ခဲ့တဲ့ အာနာပါန ကမ္မဋ္ဌာန်းကို စီးဖြန်းပြီး "ဒီအသက်ရှူသံထဲမှာ မိဘရဲ့ မေတ္တာတွေ ပါဝင်နေတယ်" လို့ အာရုံပြုပြီး အမျှဝေပေးလိုက်ပါ။
သစ္စာအဓိဋ္ဌာန် (၁)
ဇွန်လ ၁ ရက်နေ့၊ မိဘများနေ့အတွက် ဟောကြားခဲ့တဲ့ "သဠာယတန" (ဒွါရ ၆ ပါး) ရှုကွက်မှာ ဒီ သစ္စာအဓိဋ္ဌာန် (၁) ကို ဖြည့်စွက် မှတ်သားပေးပါနော်။
ရှုကွက်အနှစ်သာရ - မိဘကို မြင်နေရတာဟာ "ငါ" မြင်နေတာ မဟုတ်ပါဘူး။ "မျက်စိ" (စက္ခုဒွါရ) ဆိုတဲ့ အာယတန တစ်ခုနဲ့၊ မိဘရဲ့ "ရုပ်အဆင်း" (ရူပါရုံ) ဆိုတဲ့ အာယတန တစ်ခု တိုက်ဆိုင်မှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့ သဘောတရားမျှသာ ဖြစ်ပါတယ်။ မိဘရဲ့ အသံကို ကြားရတာဟာလည်း "နား" (သောတဒွါရ) နဲ့ "အသံ" (သဒ္ဒါရုံ) တိုက်ဆိုင်မှုပါပဲ။
သစ္စာအဓိဋ္ဌာန် (၁) ပြုပုံ - "ဤခန္ဓာကိုယ်၌ မျက်စိ၊ နား၊ နှာခေါင်း၊ လျှာ၊ ကိုယ်၊ စိတ် ဟူသော သဠာယတန (၆) ပါး သည် အမြဲမပြတ် တံခါးဖွင့်လျက် ရှိ၏။ မိဘနှင့် ပတ်သက်သော အာရုံများ ဝင်လာတိုင်း 'ငါ' ဟု မစွဲလမ်းဘဲ၊ 'ဒွါရနှင့် အာရုံ တိုက်ဆိုင်မှုမျှသာ' ဟု သိမြင်ရပါလို၏။ ဤမှန်ကန်သော သစ္စာစကားကြောင့် မိဘအပေါ် ပြုစုရသော ကုသိုလ်အာယတနများသာ တိုးပွားပါစေ။"
နိဂုံးချုပ်အနေနဲ့ ပြောရရင်တော့ ကလေးများနေ့မှာ ကလေးတွေ အပြုံးမပျက်ဖို့ဆိုတာ မိဘတွေရဲ့ နှလုံးသားက အရင်ဆုံး အေးချမ်းဖို့ လိုပါတယ်။ မိဘတွေ အေးချမ်းဖို့ဆိုတာကလည်း သားသမီးတွေရဲ့ ရိုသေပြုစုမှုက အဓိက ကျပါတယ်။ ဒါကြောင့် တစ်ဦးနဲ့တစ်ဦး အပြန်အလှန် ကျေးဇူးတရားတွေကို သိမြင်ပြီး၊ ရုပ်နာမ်ဦးဇင်းတို့ရဲ့ ဖြစ်ပျက်မှု သဘောကို ဝိပဿနာဉာဏ်နဲ့ ထိုးထွင်းသိမြင်ကာ ဒုက္ခခပ်သိမ်း ငြိမ်းရာ နိဗ္ဗာန်သို့ တက်လှမ်းနိုင်ကြပါစေလို့ ဆုတောင်းပေးရင်း ဒီနေ့ရဲ့ မိဘများနေ့ အထိမ်းအမှတ် တရားတော်ကို ဒီမျှနဲ့ပဲ နိဂုံးချုပ်လိုက်ပါတယ် "ကလေးများ အပြုံးမပျက်ပါစေနှင့်"။
ကလေးများနေ့မှာ ကလေးတွေ အပြုံးမပျက်ဖို့ဆိုတာ မိဘတွေရဲ့ နှလုံးသားက အရင်ဆုံး အေးချမ်းဖို့ လိုပါတယ်။ မိဘတွေ အေးချမ်းဖို့ဆိုတာကလည်း သားသမီးတွေရဲ့ ရိုသေပြုစုမှုက အဓိက ကျပါတယ်။ ဒါကြောင့် တစ်ဦးနဲ့တစ်ဦး အပြန်အလှန် ကျေးဇူးတရားတွေကို သိမြင်ပြီး၊ ရုပ်နာမ်ဦးဇင်းတို့ရဲ့ ဖြစ်ပျက်မှု သဘောကို ဝိပဿနာဉာဏ်နဲ့ ထိုးထွင်းသိမြင်ကာ ဒုက္ခခပ်သိမ်း ငြိမ်းရာ နိဗ္ဗာန်သို့ တက်လှမ်းနိုင်ကြပါစေလို့ ဆုတောင်းပေးရင်း ဒီနေ့ရဲ့ မိဘများနေ့ အထိမ်းအမှတ် တရားတော်ကို ဒီမျှနဲ့ပဲ နိဂုံးချုပ်လိုက်ပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။ သာဓု... သာဓု... သာဓု။
ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက
The Office Of Siridantamahapalaka
The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.
နေ့စွဲ - ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၁ ရက် (နေ့လယ်ပိုင်း) ORCID: 0009-0000-0697-4760
Website: www.siridantamahapalaka.com
Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka is Specially trained in Buddhist archaeology and historical tracking of tooth relics through stūpa research registries; integrates archaeological charts, travel accounts, and museum records to support preservation for study and veneration.
