Day: 154 | June 2, 2024 | သမိုင်းမှန်ကန်ရေး | အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်၊ သစ္စာဝါစာ (စာ-၁) | Fact-Checking
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။ နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။ နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၈ ခုနှစ်၊ သာသနာနှစ် ၂၅၆၈ ပြည့်၊ ခရစ်နှစ် ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၂ ရက်နေ့မှာ Hswagata Museum & Private Institute ရဲ့ သုတေသနခန်းမကြီးအတွင်း စုဝေးရောက်ရှိနေကြတဲ့ သူတော်စင်အပေါင်းတို့နဲ့ သမိုင်းပညာရှင်များ အားလုံးပဲ မင်္ဂလာပါနော်။ ဒီနေ့ဟာ ကမ္ဘာ့စက်ဘီးနေ့ (World Bicycle Day) အကြိုနေ့လည်း ဖြစ်သလို၊ တို့ပြတိုက်ကြီးမှာတော့ "သမိုင်းမှန်ကန်ရေး" နဲ့ "သစ္စာတရားကို ရှာဖွေခြင်း" ဆိုတဲ့ အရေးကြီးတဲ့ ခေါင်းစဉ်ကို ဆွေးနွေးမှာ ဖြစ်ပါတယ်။ မနေ့က မိဘကျေးဇူးကို သိပ္ပံနည်းကျ လေ့လာခဲ့သလို၊ ဒီနေ့မှာတော့ တို့တွေ ယုံကြည်ကိုးကွယ်နေတဲ့ သမိုင်းမှတ်တမ်းတွေ၊ ဓာတ်တော်တွေရဲ့ အကြောင်းတွေကို "Fact-Checking" ဆိုတဲ့ ခေတ်သစ်ပညာရပ်နဲ့ ဘယ်လို စိစစ်မလဲဆိုတာကို ဟောကြားပေးသွားမှာ ဖြစ်ပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။
သမိုင်းဆိုတာ အတိတ်က ဖြစ်ရပ်တွေကို စုစည်းထားတဲ့ မှတ်တမ်းတစ်ခုပဲ မဟုတ်လား။ ဒါပေမဲ့ အဲဒီသမိုင်းတွေထဲမှာ အမှားတွေ၊ အလွဲတွေ ပါနေမယ်ဆိုရင် တို့တွေဟာ လမ်းမှားကို လျှောက်နေကြရသလို ဖြစ်နေမှာပေါ့။ ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်တော့ သမိုင်းဆိုတာ တို့တွေ ဘဝခရီးသွားဖို့ ကြည့်ရတဲ့ မြေပုံ (Map) ကြီးတစ်ခုလိုပါပဲ။ မြေပုံက အမှားတွေ ပြနေရင် တို့ဘယ်လောက်ပဲ ကြိုးစားပြီး လျှောက်လျှောက်၊ လိုရာခရီးကို ရောက်မှာ မဟုတ်ဘဲ ချောက်ထဲကိုတောင် ကျသွားနိုင်ပါတယ်။ အခု ၂၀၂၄ ခုနှစ်မှာ တို့ပြတိုက်ကြီးက လုပ်နေတဲ့ အဓိက အလုပ်ကလည်း ဓာတ်တော်တွေရဲ့ သမိုင်းကြောင်းတွေကို Fact-Checking လို့ ခေါ်တဲ့ အချက်အလက် စစ်ဆေးမှုတွေ လုပ်ပြီး၊ အမှားတွေကို ဖယ်ထုတ်ကာ အမှန်တရားကို ဖော်ထုတ်နေတာ ဖြစ်ပါတယ်။
အခု တရားမနာကြားခင်မှာ တို့တွေ အားလုံးပဲ ခဏလောက် ငြိမ်ငြိမ်လေး နေကြည့်ရအောင်။ သမိုင်းအမှန်ကို သိဖို့ဆိုတာ စိတ်ကြည်လင်ဖို့ အရင်လိုပါတယ်။ အခု ကိုယ့်ရဲ့ ဝင်လေ ထွက်လေလေးကို အာရုံစိုက်လိုက်ပါ။ လေကလေး ဝင်လာတယ်... "ဒါဟာ လက်ရှိ ဖြစ်နေတဲ့ အမှန်တရားပဲ" လို့ နှလုံးသွင်းပါ။ လေကလေး ထွက်သွားတယ်... "ဒါဟာလည်း လက်ရှိ ဖြစ်နေတဲ့ အမှန်တရားပဲ" လို့ သိနေလိုက်ပါ။ အတိတ်က အကြောင်းတွေကိုလည်း မတွေးပါနဲ့ဦး၊ အနာဂတ်ကိုလည်း မမျှော်ပါနဲ့ဦး။ "ယခု-လက်ရှိ" (Present Moment) မှာ ဖြစ်နေတဲ့ အမှန်တရားကို သိနေတာဟာ အကြီးဆုံးသော Fact-Checking ပါပဲ သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ ဒီလို စိတ်ကလေး ငြိမ်သွားတဲ့အခါမှသာ တို့တွေဟာ ဘာက အမှန်၊ ဘာက အမှားဆိုတာကို ခွဲခြားနိုင်တဲ့ ပညာဉာဏ် (Insight) ဆိုတာ ထွက်ပေါ်လာမှာ ဖြစ်ပါတယ်။
သမိုင်းကို မှန်မှန်ကန်ကန် သိခြင်းဟာ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ မျိုးရိုးဗီဇ (Identity) ကို မှန်မှန်ကန်ကန် သိခြင်းလည်း ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါကို နောက်တစ်မျိုး ဥပမာပေးရရင်တော့ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ ဘဝဆိုတာ မှတ်တမ်းတင်ထားတဲ့ ဗီဒီယို ဖိုင်ကြီးတစ်ခုလိုပါပဲ။ အဲဒီဖိုင်ထဲမှာ အချက်အလက်တွေက မှားယွင်းစွာ သိမ်းဆည်းထားရင် (Corrupted ဖြစ်နေရင်) တို့ ပြန်ကြည့်တဲ့အခါမှာ ပုံရိပ်တွေက ဝေဝါးနေမှာပေါ့။ အခု ၂၀၂၄ ခုနှစ်မှာ တို့ပြတိုက်က ဓာတ်တော်သမိုင်းတွေကို ပြန်လည်စိစစ်နေတာဟာ ဒီ "ပျက်စီးနေတဲ့ ဖိုင်" တွေကို ပြန်လည် ပြုပြင် (Repair) နေတာနဲ့ တူပါတယ်။ အမှန်တရားကို လက်ခံရဲတဲ့ သတ္တိရှိမှသာ တို့တွေဟာ တကယ့် သမိုင်းအမှန်ဆိုတဲ့ လမ်းပေါ်မှာ မြန်မြန်ဆန်ဆန်နဲ့ ဘေးကင်းကင်း သွားနိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဆက်လက်ပြီးတော့ အမှန်တရားကို ရှာဖွေတဲ့ သိပ္ပံပညာ (Fact-Checking & Cognitive Science) အကြောင်းကို အကျယ်တဝင့် လေ့လာကြည့်ကြရအောင်။ လူတစ်ယောက်ရဲ့ ဦးနှောက်ဟာ သတင်းအချက်အလက်တွေကို လက်ခံတဲ့အခါမှာ "Confirmation Bias" လို့ ခေါ်တဲ့ "မိမိယုံကြည်မှုအပေါ် အခြေခံပြီး အမှန်ယူတတ်တဲ့ ဘက်လိုက်မှု" ဆိုတာ အမြဲတမ်း ရှိနေတတ်ပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ တို့ဦးနှောက်ထဲက ဟစ်ပိုကင်းပတ်စ် (Hippocampus) လို့ ခေါ်တဲ့ မှတ်ဉာဏ်ဗဟိုချက်ဟာ သတင်းတစ်ခုကို လက်ခံလိုက်တဲ့အခါမှာ အဲဒီသတင်းက ကိုယ်အရင်က သိထားတဲ့ အချက်နဲ့ ကိုက်ညီရင် အလွယ်တကူ လက်ခံလိုက်ပြီး၊ မကိုက်ညီရင်တော့ ပယ်ချဖို့ ကြိုးစားတတ်ပါတယ်။ ဒါဟာ အမှန်တရားကို သိဖို့အတွက် အကြီးမားဆုံး အဟန့်အတား ဖြစ်ပါတယ်။
ဒါကို နောက်တစ်မျိုး ဥပမာပေးရရင်တော့ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ ဦးနှောက်ဟာ သတင်းအချက်အလက်တွေကို သိမ်းဆည်းတဲ့ ဖိုင်တွဲ (Folder) တွေနဲ့ တူပါတယ်။ တို့က "သမိုင်းအမှား" ဆိုတဲ့ ဖိုင်ထဲမှာ အချက်အလက်တွေ အများကြီး ထည့်ထားပြီးသား ဆိုပါစို့။ အခု သိပ္ပံနည်းကျ စစ်ဆေးထားတဲ့ "သမိုင်းအမှန်" ဆိုတဲ့ အချက်အလက်အသစ် ရောက်လာတဲ့အခါမှာ တို့ဦးနှောက်က အဲဒီဖိုင်အသစ်ကို လက်ခံဖို့ ဝန်လေးနေတတ်ပါတယ်။ ဘာဖြစ်လို့လဲဆိုတော့ အရင်ဖိုင်ဟောင်းကို ဖျက်ပစ်ရမှာ (Overwrite လုပ်ရမှာ) ကို ဦးဇင်းတို့ရဲ့ အတ္တ (Ego) က ခွင့်မပြုနိုင်လို့ပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်တော့ အမှားကို အမှန်ထင်နေတာဟာ အဝတ်အဟောင်းကြီးကို မစွန့်လွှတ်ချင်ဘဲ ဖက်တွယ်ထားသလိုမျိုးပါပဲ။ အဝတ်သစ် (အမှန်တရား) ကို ဝတ်ဖို့ဆိုရင် အဟောင်းကို အရင် ချွတ်ရမှာပေါ့။
Fact-Checking သိပ္ပံမှာ "Source Verification" (အရင်းအမြစ်ကို စစ်ဆေးခြင်း) က အဓိကပါ။ သတင်းတစ်ခု ကြားလိုက်တာနဲ့ ဘယ်သူပြောတာလဲ၊ ဘယ်အချိန်က ပြောတာလဲ၊ ဘာအထောက်အထား ရှိလဲဆိုတာကို အဆင့်ဆင့် စစ်ဆေးရပါတယ်။ အခု ၂၀၂၄ ခုနှစ်မှာ သတင်းတု (Fake News) တွေက အရမ်းများနေတော့ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ ဦးနှောက်ထဲမှာ "သတင်းစစ်ထုတ်စက်" တစ်ခု အမြဲတမ်း တပ်ထားဖို့ လိုပါတယ်။ ဒါကို နောက်တစ်မျိုး ဥပမာပေးရရင်တော့ ရေကန်ထဲက ရေကို သောက်တော့မယ်ဆိုရင် ရေစစ် (Filter) နဲ့ အရင်စစ်ရသလိုမျိုးပေါ့။ ရေစစ်မပါဘဲ သောက်လိုက်ရင် ရောဂါရသလိုပဲ၊ အချက်အလက်တွေကို မစစ်ဘဲ ယုံလိုက်ရင် အသိဉာဏ် ရောဂါရတတ်ပါတယ်။
သိပ္ပံနည်းကျ ဆက်လေ့လာရင် "Illusory Truth Effect" ဆိုတာ ရှိပါတယ်။ အမှားတစ်ခုကို အကြိမ်ကြိမ် အဖန်ဖန် ကြားနေရရင် ဦးဇင်းတို့ရဲ့ ဦးနှောက်က အဲဒါကို အမှန်လို့ ထင်သွားတတ်တာ။ ဒါကြောင့် သမိုင်းအလွဲတွေကို လူတွေက လက်ခံနေကြတာ ဖြစ်ပါတယ်။ အဲဒါကို တိုက်ဖျက်ဖို့ကတော့ "Analytical Thinking" (ဝေဖန်ပိုင်းခြားနိုင်တဲ့ စဉ်းစားမှု) ပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ ဦးနှောက် ရှေ့ပိုင်းက "Prefrontal Cortex" ကို အသုံးချပြီး ခံစားချက်ထက် အချက်အလက် (Data) ကို ဦးစားပေးရပါမယ်။ ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်တော့ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ စိတ်ကို "တရားသူကြီး" တစ်ယောက်လို ထားရမှာပါ။ တရားလို၊ တရားခံ နှစ်ဖက်စလုံးရဲ့ စကားကို နားထောင်ပြီး သက်သေအထောက်အထား ရှိမှသာ အမိန့်ချရသလိုမျိုးပေါ့။
ဒါ့အပြင် "Cognitive Dissonance" (သိမှုဆိုင်ရာ မချေပနိုင်မှု) ဆိုတာလည်း ရှိပါသေးတယ်။ ကိုယ်ယုံကြည်ထားတာနဲ့ ဆန့်ကျင်ဘက် အမှန်တရားကို တွေ့လိုက်တဲ့အခါ စိတ်ထဲမှာ မသက်မသာ ဖြစ်လာတာ။ အဲဒီအခါမှာ လူတွေက အမှန်တရားကို လက်ခံမယ့်အစား အမှန်တရားကို ငြင်းပယ်ဖို့ နည်းလမ်းရှာတတ်ကြပါတယ်။ ဒါကို နောက်တစ်မျိုး ဥပမာပေးရရင်တော့ နေပူထဲကနေ အေးမြတဲ့ အခန်းထဲကို ဝင်လိုက်တဲ့အခါ ချက်ချင်း အသားမကျသလိုမျိုးပေါ့။ အမှန်တရားက တစ်ခါတလေ ခါးသီးပေမယ့် အဲဒီ ခါးသီးမှုကို ကျော်ဖြတ်နိုင်မှသာ တို့တွေဟာ ဉာဏ်ပညာ လမ်းပေါ်ကို ရောက်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။
Fact-Checking သိပ္ပံဟာ "Digital Forensics" ကိုလည်း အသုံးချပါတယ်။ သမိုင်းမှတ်တမ်းတွေ၊ ဓာတ်ပုံတွေကို AI နည်းပညာနဲ့ စစ်ဆေးပြီး ပြုပြင်ထားခြင်း ရှိမရှိ ကြည့်တာပါ။ အခု ၂၀၂၄ ခုနှစ်မှာ တို့ပြတိုက်က ဓာတ်တော်တွေရဲ့ ပုံရိပ်တွေကို 3D Scanning တွေနဲ့ စစ်ဆေးပြီး သမိုင်းဝင် အထောက်အထားတွေနဲ့ တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးနေတာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်တော့ တို့တွေဟာ စုံထောက်တစ်ယောက်လိုပဲ အတိတ်က ချန်ထားခဲ့တဲ့ "ခြေရာ" တွေကို မှန်ဘီလူးနဲ့ လိုက်ကြည့်နေတာပေါ့။ ခြေရာက မလိမ်ပါဘူး၊ ခြေရာကို အနက်ဖွင့်တဲ့သူကသာ လိမ်ချင်လိမ်မှာပါ။
သမိုင်းမှန်ကန်ရေးမှာ နောက်ထပ် အရေးကြီးတာက "Context" (နောက်ခံအကြောင်းအရာ) ပါပဲ။ အချက်အလက်တစ်ခုကိုပဲ ကြည့်လို့ မရဘူး၊ အဲဒီအချိန်က အခြေအနေတွေကိုပါ ထည့်သွင်းစဉ်းစားရပါတယ်။ သိပ္ပံပညာမှာ ဒါကို "Systematic Review" လို့ ခေါ်ပါတယ်။ အချက်အလက် အားလုံးကို စုစည်းပြီးမှ ကောက်ချက်ချတာပါ။ ဒါကို နောက်တစ်မျိုး ဥပမာပေးရရင်တော့ ဓာတ်ပုံတစ်ပုံရဲ့ ထောင့်လေးတစ်ခုတည်းကို ကြည့်ပြီး ပုံတစ်ပုံလုံးကို ဆုံးဖြတ်လို့ မရသလိုမျိုးပေါ့။ ပုံတစ်ပုံလုံး မြင်ရမှသာ ဘာပုံလဲဆိုတာ သိရမှာပါ။
သူတော်ကောင်းတို့ရေ... သိပ္ပံနည်းကျ Fact-Checking ဆိုတာ အမှန်တော့ "သစ္စာတရား" ကို ရှာဖွေတဲ့ ခေတ်သစ်လမ်းစဉ်ပါပဲ။ တို့တွေရဲ့ ဦးနှောက်ထဲမှာ ရှိတဲ့ အစွဲအလမ်းတွေကို ဖယ်ရှားပြီး အရှိကို အရှိအတိုင်း မြင်နိုင်အောင် လေ့ကျင့်ပေးတာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီလို အချက်အလက်တွေကို စိစစ်နိုင်စွမ်း ရှိလာတဲ့အခါမှာ တို့တွေဟာ သမိုင်းအလွဲတွေရဲ့ လှည့်စားမှုကို မခံရတော့ဘဲ၊ စစ်မှန်တဲ့ သဒ္ဓါတရားနဲ့ တည်ငြိမ်တဲ့ ဘဝကို ပိုင်ဆိုင်လာမှာ ဖြစ်ပါတယ်။ အခု တို့တွေ သိပ္ပံနည်းကျ အမြင်တွေကို သိပြီဆိုရင်တော့၊ ဒီ အမှန်တရား ရှာဖွေမှုတွေဟာ ပိဋကတ်တော်လာ သစ္စာတရားတွေနဲ့ ဘယ်လို ချိတ်ဆက်နေသလဲဆိုတာကို ဆက်လက် လေ့လာကြည့်ကြရအောင်။
ဆက်လက်ပြီးတော့ ဇွန်လ ၂ ရက်နေ့ရဲ့ "သမိုင်းမှန်ကန်ရေး" တရားတော်အတွက် ပိဋကတ်တော်လာ အနှစ်သာရတွေကို ဆက်လက် လေ့လာကြည့်ကြရအောင် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်မှာ မြတ်စွာဘုရားရှင်က "သစ္စာဝါစာ" နဲ့ ပတ်သက်ပြီး "သစ္စံ ဝေ အမတာ ဝါစာ" လို့ ဟောကြားခဲ့ပါတယ်။ ဆိုလိုတာကတော့ "မှန်ကန်တဲ့ စကားဟာ မသေတဲ့ စကားဖြစ်တယ်" လို့ အဓိပ္ပာယ်ရပါတယ်။ ပါဠိတော်ကို Nissaya နည်းနဲ့ ဓာတ်ခွဲကြည့်ရင် သစ္စံ - အမှန်တရားသည်၊ ဝေ - ဧကန်မလွဲ၊ အမတာ ဝါစာ - သေခြင်းကင်းသော စကားပေတည်း။ သမိုင်းအမှန်ကို သိခြင်းဟာ သစ္စာ (Truth) ကို ရှာဖွေခြင်း ဖြစ်သလို၊ အဲဒီအမှန်တရားကို ထိန်းသိမ်းခြင်းဟာ ဓမ္မကို စောင့်ရှောက်ခြင်းပါပဲ။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်တော့ သစ္စာတရားဆိုတာ ကြည်လင်နေတဲ့ ရေကန်ကြီးနဲ့ တူပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ ရေကန်က ကြည်နေရင် ကန်အောက်ခြေမှာ ရှိတဲ့ ငါးတွေ၊ ကျောက်ခဲတွေကို အရှိအတိုင်း မြင်ရသလိုပဲ၊ သမိုင်းမှတ်တမ်းတွေက မှန်ကန်နေရင် တို့ဘိုးဘွားတွေရဲ့ အကြောင်းကို တို့တွေ အရှိအတိုင်း သိခွင့်ရတာပေါ့။ Fact-Checking ဆိုတာ အဲဒီ ရေကန်ထဲက ရွှံ့တွေကို ဖယ်ထုတ်ပြီး ရေကြည်အောင် လုပ်နေတာနဲ့ အတူတူပါပဲ။ သိပ္ပံနည်းကျ အချက်အလက် စစ်ဆေးမှုတွေဟာ ဘုရားရှင်ဟောတဲ့ သစ္စာတရားကို ဖော်ထုတ်တဲ့ လက်နက်တွေပါပဲ။
အဘိဓမ္မာ နည်းအရ အမှားကို အမှန်ထင်ခြင်းဟာ "မောဟ" (Delusion) ဖြစ်ပြီး၊ အမှန်ကို အမှန်အတိုင်း သိခြင်းဟာ "ပညာ" (Wisdom) ဖြစ်ပါတယ်။ လူတွေက သမိုင်းအမှားတွေကို ဇွတ်စွဲကိုင်ထားတာဟာ မောဟကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့ "ဒိဋ္ဌိ" (Wrong View) ကြောင့်ပါပဲ။ ဒီ ဒိဋ္ဌိကို ဖြုတ်ဖို့အတွက်ကတော့ ခေတ်သစ်သိပ္ပံက ပြောတဲ့ Fact-Checking နဲ့ ဓမ္မက ပြောတဲ့ သမ္မာဒိဋ္ဌိ (မှန်ကန်သော အမြင်) ကို ပေါင်းစပ်ဖို့ လိုပါတယ်။ အမှန်တရားကို ရှာဖွေခြင်းဟာ ကိုယ့်ရဲ့ စိတ်ကို အကုသိုလ် မောဟဓာတ်တွေကနေ သန့်စင်အောင် လုပ်နေတာလည်း ဖြစ်ပါတယ်။
ဒါကို နောက်တစ်မျိုး ဥပမာပေးရရင်တော့ အမှားကို အမှန်ထင်နေတာဟာ မှောင်နေတဲ့ အခန်းထဲမှာ ကြိုးတစ်ချောင်းကို မြင်ပြီး "မြွေ" လို့ ထင်နေတာနဲ့ တူပါတယ်။ ကြောက်လည်း ကြောက်တယ်၊ မှားလည်း မှားနေတယ်။ ဒါကို Fact-Checking ဆိုတဲ့ "မီးအိမ်" လေးနဲ့ ထွန်းညှိလိုက်တဲ့အခါမှာတော့ ဒါဟာ မြွေမဟုတ်ဘဲ ကြိုးတစ်ချောင်းပါလားလို့ သိသွားပြီး ကြောက်စိတ်တွေလည်း ပြေပျောက်သွားတာပေါ့။ သမိုင်းအမှန်ကို သိမြင်သွားတဲ့အခါမှာလည်း တို့တွေဟာ အစွဲအလမ်းတွေ၊ အယူအဆ အမှားတွေကနေ လွတ်မြောက်ပြီး ဉာဏ်ပညာနဲ့ ယှဉ်တဲ့ ငြိမ်းချမ်းမှုကို ရရှိမှာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဝိပဿနာ ရှုကွက် မှာတော့ "ဖဿ" (အာရုံနဲ့ ဒွါရ ထိတွေ့မှု) ကို အဓိက ရှုရပါမယ်။ သမိုင်းအချက်အလက် တစ်ခုကို တို့တွေ ဖတ်လိုက်တယ် ဆိုပါစို့။ အဲဒီမှာ မျက်စိ (စက္ခုဒွါရ) က စာလုံး (ရူပါရုံ) ကို မြင်တယ်၊ ဒါမှမဟုတ် နား (သောတဒွါရ) က အသံ (သဒ္ဒါရုံ) ကို ကြားတယ်။ ဒီ ဒွါရနဲ့ အာရုံ ဆုံလိုက်တဲ့ ခဏမှာ "ဖဿ" ဆိုတာ ဖြစ်လာတာပါ။ ဒီ ဖဿကြောင့်ပဲ သိစိတ် (ဝိညာဉ်) က ဖြစ်ပေါ်လာပြီး အချက်အလက်ကို လက်ခံလိုက်တာ ဖြစ်ပါတယ်။ အဲဒီမှာ "ငါ" က သိလိုက်တာလား၊ ဒါမှမဟုတ် ရုပ်နဲ့ နာမ်က သူ့အလုပ်သူ လုပ်သွားတာလား ဆိုတာကို ဓာတ်ခွဲမြင်ဖို့ လိုပါတယ်။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်တော့ ဖဿဆိုတာ မီးခြစ်ခြစ်လိုက်သလိုပါပဲ သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ မီးခြစ်ဆံနဲ့ မီးခြစ်ဗူး ဘေးက ယမ်းနဲ့ ပွတ်တိုက်မိလိုက်တဲ့အခါ (ထိတွေ့မိတဲ့အခါ) မီးတောက်ကလေး ထွက်လာသလိုပဲ၊ အချက်အလက်တစ်ခုနဲ့ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ ဒွါရ ထိတွေ့လိုက်တဲ့အခါမှာ "သိမှု" ဆိုတဲ့ မီးတောက်ကလေး ဖြစ်လာတာပါ။ အဲဒီမှာ သတိမကပ်ရင် "ငါ သိလိုက်ပြီ" ဆိုတဲ့ အတ္တက ဝင်လာပြီး၊ ကိုယ်ယုံချင်တာကိုပဲ အမှန်လို့ ဇွတ်သတ်မှတ်လိုက်တတ်ပါတယ်။ ဝိပဿနာ ရှုတယ်ဆိုတာ အဲဒီ ဖဿ ဖြစ်တဲ့ ခဏမှာ သတိနဲ့ ကြည့်ပြီး "ဒါဟာ သဘာဝ ဖြစ်စဉ်မျှသာပါလား" လို့ သိနေတာ ဖြစ်ပါတယ်။
သမိုင်းနဲ့ ပတ်သက်တဲ့ "သဿတဒိဋ္ဌိ" ကို ဖြုတ်ရပါမယ်။ "ငါတို့ လူမျိုးက အမြဲတမ်း မှန်ခဲ့တာ၊ ငါတို့ သမိုင်းက အမြဲတမ်း ဒီအတိုင်းပဲ" လို့ စွဲတာဟာ သဿတဒိဋ္ဌိ ပါပဲ။ အရာရာဟာ ပြောင်းလဲနေတာ (အနိစ္စ) ပါ။ အချက်အလက်အသစ်တွေ တွေ့လာတဲ့အခါ အဟောင်းကို စွန့်လွှတ်ရဲရပါမယ်။ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ ကိုလည်း "အတိတ်က ဘာမှ မဆိုင်ဘူး၊ သေရင် ပြီးတာပဲ" ဆိုတဲ့ အယူကို ပယ်ပြီး၊ အတိတ်က အကြောင်းတရား (Cause) ကြောင့် လက်ရှိ အကျိုးတရား (Effect) တွေ ဖြစ်နေတာကို မြင်အောင် ကြည့်ရပါမယ်။ ဒါမှသာ သမိုင်းကို မှန်ကန်စွာ တန်ဖိုးထားနိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဒါကို နောက်တစ်မျိုး ဥပမာပေးရရင်တော့ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ စိတ်ကို "သတင်းစာ တည်းဖြတ်သူ" တစ်ယောက်လို ထားရမှာပါ။ ဝင်လာတဲ့ သတင်းတိုင်းကို ချက်ချင်း ပုံနှိပ်ထုတ်ဝေတာမျိုး မဟုတ်ဘဲ၊ သေချာ စိစစ်ပြီးမှ၊ အထောက်အထား ခိုင်လုံမှသာ "အမှန်" အဖြစ် သတ်မှတ်ရမှာပါ။ ဝိပဿနာ ရှုတယ်ဆိုတာ ကိုယ့်စိတ်ထဲက အချက်အလက်တွေကို တည်းဖြတ်နေတာနဲ့ တူပါတယ်။ အစွဲအလမ်းတွေ၊ အယူအဆ အမှားတွေကို ဖယ်ထုတ်ပြီး အရှိကို အရှိအတိုင်း မြင်နိုင်တဲ့ ပညာကို တည်ဆောက်တာ ဖြစ်ပါတယ်။ အမှားကို အမှန်ထင်ခြင်းဟာ မောဟဖြစ်ပြီး၊ အမှန်ကို သိခြင်းကသာ ပညာဖြစ်ကြောင်း နှလုံးသွင်းရပါမယ်။
အခု တို့တွေ သမိုင်းမှန်ကန်ရေးနဲ့ ပတ်သက်ပြီး ပိဋကတ်တော်လာ အနှစ်သာရတွေကို ဆက်လက် လေ့လာကြည့်ကြရအောင်။ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်မှာ မြတ်စွာဘုရားရှင်က "သစ္စာဝါစာ" နဲ့ ပတ်သက်ပြီး အင်မတန် တန်ဖိုးရှိတဲ့ ဟောကြားချက်တွေ ပေးခဲ့ပါတယ်။ "သစ္စံ ဝေ အမတာ ဝါစာ၊ ဧသ ဓမ္မော သနန္တနော" တဲ့။ ဆိုလိုတာကတော့ "မှန်ကန်သော စကားသည်သာ မသေသော စကားဖြစ်၏၊ ဤသည်ကား ရှေးဟောင်း သူတော်ကောင်းတို့၏ တရားတည်း" လို့ အဓိပ္ပာယ်ရပါတယ်။ ဒီနေရာမှာ "သစ္စာ" ဆိုတဲ့ ပါဠိစကားလုံးကို Nissaya နည်းနဲ့ ဓာတ်ခွဲကြည့်ရင် "သန္တ" (ထင်ရှားရှိသော သဘော) နဲ့ "စ" (အမှန်) လို့ အဓိပ္ပာယ်ရပြီး၊ အရှိကို အရှိအတိုင်း ဖော်ပြခြင်းကို ဆိုလိုတာပါ။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်တော့ သစ္စာတရားဆိုတာ ကြည်လင်နေတဲ့ ရေကန်ကြီးနဲ့ တူပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ ရေကန်က ကြည်နေရင် ကန်အောက်ခြေမှာ ရှိတဲ့ ငါးတွေ၊ ကျောက်ခဲတွေကို အရှိအတိုင်း မြင်ရသလိုပဲ၊ သမိုင်းမှတ်တမ်းတွေက မှန်ကန်နေရင် တို့ဘိုးဘွားတွေရဲ့ အကြောင်းကို တို့တွေ အရှိအတိုင်း သိခွင့်ရတာပေါ့။ ဒါပေမဲ့ သစ္စာဆိုတဲ့ ရေကြည်ကြည်လေးထဲကို "မုသာဝါဒ" ဆိုတဲ့ ရွှံ့တွေ ထည့်လိုက်မယ်ဆိုရင်တော့ အမှန်တရားဟာ ပျောက်ကွယ်သွားပြီး အမှားတွေပဲ ကြီးစိုးလာတော့မှာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် တို့ပြတိုက်မှာ သမိုင်းအချက်အလက်တွေကို Fact-Checking လုပ်တာဟာ ဒီရွှံ့တွေကို ဖယ်ထုတ်ပြီး ရေကြည်အောင် လုပ်နေတာနဲ့ အတူတူပါပဲ။
ပါဠိတော်မှာ "ဝါစာ" (Speech) ကိုလည်း အင်မတန် အရေးထားပါတယ်။ စကားဆိုတာ နှုတ်က ထွက်တာတင် မကဘဲ စာနဲ့ ရေးထားတဲ့ မှတ်တမ်း (Records) တွေလည်း ပါဝင်ပါတယ်။ သမိုင်းမှာ အမှားတွေကို ရေးသားခဲ့တာဟာ "ဝါစာ" မမှန်ကန်ခဲ့လို့ပါပဲ။ မြတ်စွာဘုရားက "ကာလေန သစ္စဝါဒီ" (အချိန်အခါအားလျော်စွာ အမှန်ကို ပြောဆိုခြင်း) ဟာ မင်္ဂလာတစ်ပါးလို့ ဟောခဲ့ပါတယ်။ ဒီနေ့ခေတ် Fact-Checking ဆိုတာဟာ ဘုရားရှင်ဟောတဲ့ သစ္စာဝါစာကို ခေတ်မီနည်းပညာတွေနဲ့ အကောင်အထည် ဖော်နေတာပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ သမိုင်းအမှန်ကို သိခြင်းဟာ သစ္စာ (Truth) ကို ရှာဖွေခြင်း ဖြစ်သလို၊ အဲဒီအမှန်တရားကို ထိန်းသိမ်းခြင်းဟာ ဓမ္မကို စောင့်ရှောက်ခြင်းပါပဲ။
ဒါကို နောက်တစ်မျိုး ဥပမာပေးရရင်တော့ သမိုင်းမှန်ကန်ရေးဆိုတာ တို့ဘဝ စက်ဘီးကြီးကို ဟန်ချက်ညီညီ နင်းနိုင်ဖို့ ဘီးတွေကို ပြင်ဆင်နေတာနဲ့ တူပါတယ်။ ဘီးက ကောက်နေရင် စက်ဘီးက လမ်းမှန်ကို မသွားနိုင်သလိုပဲ၊ သမိုင်းအချက်အလက်တွေက ကောက်နေရင် ဦးဇင်းတို့ရဲ့ မျိုးချစ်စိတ်တွေ၊ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ ယုံကြည်မှုတွေဟာလည်း လမ်းလွဲသွားနိုင်ပါတယ်။ ၂၀၂၄ ခုနှစ်မှာ တို့ပြတိုက်က ဓာတ်တော်သမိုင်းတွေကို ပြန်လည်စိစစ်နေတာဟာ ဒီ "ကောက်နေတဲ့ ဘီး" တွေကို ဖြောင့်အောင် လုပ်နေတာပါ။ အမှန်တရားကို လက်ခံရဲတဲ့ သတ္တိရှိမှသာ တို့တွေဟာ တကယ့် သမိုင်းအမှန်ဆိုတဲ့ လမ်းပေါ်မှာ မြန်မြန်ဆန်ဆန်နဲ့ ဘေးကင်းကင်း သွားနိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဆက်လက်ပြီးတော့ တို့တွေ ဝိပဿနာ ရှုကွက်ထဲကို အနုစိတ် ဝင်ကြည့်ကြရအောင်။ ဒီနေ့မှာ တို့တွေ အဓိကထားပြီး ရှုရမှာက "ဖဿ" (Contact) ဆိုတဲ့ သဘောတရားပါပဲ။ ဖဿဆိုတာ အာရုံနဲ့ ဒွါရ ထိတွေ့မှုပေါ့။ တို့တွေ သမိုင်းအထောက်အထား တစ်ခုကို ဖတ်လိုက်တယ် (သို့မဟုတ်) ကြားလိုက်တယ် ဆိုပါစို့။ အဲဒီမှာ မျက်စိ (စက္ခုဒွါရ) က စာလုံး (ရူပါရုံ) ကို မြင်တယ်၊ ဒါမှမဟုတ် နား (သောတဒွါရ) က အသံ (သဒ္ဒါရုံ) ကို ကြားတယ်။ ဒီ ဒွါရနဲ့ အာရုံ ဆုံလိုက်တဲ့ ခဏမှာ "ဖဿ" ဆိုတာ ဖြစ်လာတာပါ။ ဒီ ဖဿကြောင့်ပဲ သိစိတ် (ဝိညာဉ်) က ဖြစ်ပေါ်လာပြီး အချက်အလက်ကို လက်ခံလိုက်တာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်တော့ ဖဿဆိုတာ မီးခြစ်ခြစ်လိုက်သလိုပါပဲ သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ မီးခြစ်ဆံနဲ့ မီးခြစ်ဗူး ဘေးက ယမ်းနဲ့ ပွတ်တိုက်မိလိုက်တဲ့အခါ (ထိတွေ့မိတဲ့အခါ) မီးတောက်ကလေး ထွက်လာသလိုပဲ၊ အာရုံနဲ့ ဒွါရ ထိတွေ့လိုက်တဲ့အခါမှာ "သိမှု" ဆိုတဲ့ မီးတောက်ကလေး ဖြစ်လာတာပါ။ အဲဒီမှာ အရေးကြီးတာက အဲဒီ သိမှုဟာ အမှန်လား၊ အမှားလား ဆိုတာပါပဲ။ ဖဿ ဖြစ်တဲ့အချိန်မှာ မောဟ (အမှောင်ထု) က ဖုံးလွှမ်းနေရင် တို့တွေဟာ အမှားကို အမှန်လို့ ကောက်ချက်ချလိုက်တော့တာပါပဲ။ ဝိပဿနာ ရှုတယ်ဆိုတာ အဲဒီ ဖဿ ဖြစ်တဲ့ ခဏမှာ "သတိ" ထားကြည့်တာပါ။
အာယတန ၁၂ ပါး ဖြစ်ပေါ်ပုံကို ကြည့်ရင် မျက်စိကလည်း ရုပ်၊ အဆင်းကလည်း ရုပ်၊ ထိတွေ့မှုက နာမ်။ အဲဒီမှာ "ငါ သိလိုက်ပြီ" လို့ စွဲလိုက်တဲ့ အတ္တ (Self) က ဝင်လာတတ်ပါတယ်။ သမိုင်းအချက်အလက်ကို သိလိုက်တဲ့အခါ "ငါ့ရဲ့ အယူအဆနဲ့ ကိုက်ညီတယ်၊ ဒါ အမှန်ပဲ" လို့ စွဲလမ်းတဲ့ ဥပါဒါန် ဖြစ်လာတတ်ပါတယ်။ ဝိပဿနာ ရှုကွက်မှာတော့ အဲဒီ ဖဿဟာ ဖြစ်ပြီး ပျက်သွားတဲ့ သဘာဝတရား သက်သက်ပဲလို့ ရှုရမှာပါ။ ဒါမှသာ အစွဲအလမ်း ကင်းတဲ့ အမှန်တရားကို ရှာဖွေနိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။ အမှားကို အမှန်ထင်ခြင်းဟာ မောဟဖြစ်ပြီး၊ အမှန်ကို သိခြင်းကသာ ပညာဖြစ်ကြောင်း နှလုံးသွင်းရပါမယ်။
ဒါကို နောက်တစ်မျိုး ဥပမာပေးရရင်တော့ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ စိတ်ကို "သတင်းစာ တည်းဖြတ်သူ" တစ်ယောက်လို ထားရမှာပါ။ ဝင်လာတဲ့ သတင်းတိုင်းကို ချက်ချင်း ပုံနှိပ်ထုတ်ဝေတာမျိုး မဟုတ်ဘဲ၊ သေချာ စိစစ်ပြီးမှ၊ အထောက်အထား ခိုင်လုံမှသာ "အမှန်" အဖြစ် သတ်မှတ်ရမှာပါ။ တို့ဘိုးဘွားတွေရဲ့ သမိုင်းကို လေ့လာတဲ့အခါမှာလည်း ဦးဇင်းတို့ရဲ့ စိတ်ထဲမှာ "သစ္စာစစ်ထုတ်စက်" တစ်ခုကို အမြဲတမ်း တပ်ဆင်ထားဖို့ လိုအပ်ပါတယ်။ အဲဒီ စစ်ထုတ်စက်ကတော့ တရားဓမ္မနဲ့ သိပ္ပံပညာကို ပေါင်းစပ်ထားတဲ့ "ပညာ" ပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ အမှားကို အမှန်ထင်နေတဲ့ မောဟကို ဖယ်ရှားပြီး၊ အမှန်တရားကို ရှာဖွေတာဟာ ကိုယ့်ရဲ့ စိတ်ကို အကုသိုလ်ဓာတ်တွေကနေ သန့်စင်အောင် လုပ်နေတာလည်း ဖြစ်ပါတယ်။
သူတော်ကောင်းတို့ရေ... သမိုင်းအမှန်ကို သိမြင်သွားတဲ့အခါမှာတော့ တို့တွေဟာ အစွဲအလမ်းတွေ၊ အယူအဆ အမှားတွေကနေ လွတ်မြောက်ပြီး ဉာဏ်ပညာနဲ့ ယှဉ်တဲ့ ငြိမ်းချမ်းမှုကို ရရှိမှာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါဟာ ဝိပဿနာရဲ့ အကျိုးကျေးဇူးပါပဲ။ အမှားကို အမှန်ထင်ခြင်းသည် မောဟ၊ အမှန်ကို သိခြင်းသည် ပညာဆိုတဲ့ အတိုင်း၊ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ နှလုံးသားထဲမှာ အမှန်တရားရဲ့ အလင်းရောင်တွေ အမြဲတမ်း ထွန်းလင်းနေပါစေလို့ ဆုတောင်းပေးရင်း၊ ဒီနေ့ရဲ့ ပိဋကတ်တော်လာ အနှစ်သာရများနှင့် ဝိပဿနာ ရှုကွက်များကို ဒီမျှနဲ့ပဲ ရပ်နားခွင့်ပြုပါဦးနော်။
ဒီနေရာမှာ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ သမိုင်းသုတေသနဌာနက ဝန်ထမ်းတစ်ယောက်ဖြစ်တဲ့ မောင်ကျော်စွာရဲ့ အချက်အလက် စစ်ဆေးမှု ဖြစ်ရပ်လေးတစ်ခုကို "Case-2554" အနေနဲ့ ပြောပြချင်ပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ မောင်ကျော်စွာဟာ တို့ပြတိုက်မှာရှိတဲ့ ဓာတ်တော်တွေရဲ့ သမိုင်းမှတ်တမ်းတွေကို ဒစ်ဂျစ်တယ်စနစ်နဲ့ သိမ်းဆည်းတဲ့ တာဝန်ကို ယူထားရသူပါ။ တစ်နေ့တော့ သူဟာ ဟောင်းနွမ်းနေတဲ့ မှတ်တမ်းတစ်ခုမှာ ဓာတ်တော်တစ်ဆူရဲ့ သမိုင်းကြောင်းကို ဖတ်လိုက်ရတယ်။ အဲဒီမှတ်တမ်းမှာ ပါတဲ့ အချက်အလက်တွေက တို့တွေ သိပ္ပံနည်းကျ စစ်ဆေးထားတဲ့ ရလဒ်တွေနဲ့ ကွဲလွဲနေတာကို သူ သတိထားမိလိုက်တယ်။ အဲဒီအခါမှာ သူ့စိတ်ထဲမှာ ဝေခွဲမရ ဖြစ်လာခဲ့တယ်။ "ဆရာတော်ဘုရား... ဒီမှတ်တမ်းက ရှေးလူကြီးတွေ ရေးခဲ့တာပါ။ ဒါပေမဲ့ တို့တွေရဲ့ ဓာတ်ခွဲခန်း ရလဒ်တွေက တစ်မျိုး ဖြစ်နေတယ်။ တပည့်တော် ဘယ်ဟာကို အမှန်ယူရမလဲ" လို့ သူက လာမေးပါတယ်။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်တော့ မောင်ကျော်စွာဟာ လမ်းနှစ်ခွမှာ ရောက်နေတဲ့ ခရီးသည်တစ်ယောက်လို ဖြစ်နေတာပေါ့။ တစ်ဖက်က ရှေးဟောင်း အစဉ်အလာ (Legend)၊ တစ်ဖက်က လက်တွေ့ကျတဲ့ အထောက်အထား (Data)။ ဒါကို နောက်တစ်မျိုး ဥပမာပေးရရင်တော့ တို့တွေဟာ စက်ဘီးနင်းနေရင်း ရှေ့က လမ်းညွှန်ဆိုင်းဘုတ်က တစ်မျိုးပြ၊ ကိုယ့်ရဲ့ မြေပုံက တစ်မျိုးပြ ဖြစ်နေသလိုမျိုး စိတ်အနှောင့်အယှက် ဖြစ်နေတာပေါ့။ အဲဒီအခါမှာ တို့က သူ့ကို Hswagata Museum Policy 20, Article 20.1 ကို သေချာ ပြန်လည် ဆွေးနွေးပေးခဲ့ပါတယ်။ ဒီမူဝါဒမှာ "သမိုင်းအချက်အလက်များကို စိစစ်ရာတွင် ယုံကြည်မှုသက်သက် (Blind Faith) ထက် ခိုင်လုံသော သက်သေအထောက်အထား (Empirical Evidence) ကို ဦးစားပေးရမည်ဖြစ်ပြီး၊ အမှားကို တွေ့ရှိပါက ရဲဝံ့စွာ ပြုပြင်ရန်" လို့ ပြဌာန်းထားတာပါ။
ဒါကို နောက်တစ်မျိုး ဥပမာပေးရရင်တော့ အဝတ်ပေါ်မှာ စွန်းထင်းနေတဲ့ အစွန်းအထွက်တွေကို အမှန်လို့ မယူဘဲ၊ အဝတ်ကို သန့်ရှင်းအောင် လျှော်ဖွတ်ရသလိုမျိုးပေါ့။ သမိုင်းမှာ ပါနေတဲ့ အစွန်းအထွက်တွေကို Fact-Checking ဆိုတဲ့ ဆပ်ပြာနဲ့ တိုက်ချွတ်လိုက်မှသာ စစ်မှန်တဲ့ သမိုင်းအမှန် ဆိုတာ ပေါ်ထွက်လာမှာ ဖြစ်ပါတယ်။ မောင်ကျော်စွာဟာ ဒီမူဝါဒကို အခြေခံပြီး၊ တခြားသော ကျောက်စာမှတ်တမ်းတွေ၊ အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံတွေက သမိုင်းမှတ်တမ်းတွေနဲ့ တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေး (Cross-checking) ခဲ့ပါတယ်။ နောက်ဆုံးမှာတော့ ရှေးမှတ်တမ်းထဲမှာ ပါတဲ့ အချက်အလက်ဟာ ကူးရေးတဲ့သူရဲ့ အမှား (Scribal Error) ဖြစ်နေတာကို သူ ရှာဖွေတွေ့ရှိသွားပါတယ်။ အမှားကို ဖယ်ရှားပြီး အမှန်ကို တည်ဆောက်လိုက်တဲ့အခါမှာတော့ သူ့ရဲ့ စိတ်ထဲမှာ ယုံမှားသံသယတွေ ကင်းစင်ပြီး အင်မတန် အေးချမ်းသွားပါတော့တယ်။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်တော့ မောင်ကျော်စွာဟာ သူ့ရဲ့ "သစ္စာစစ်ထုတ်စက်" ကို အောင်မြင်စွာ အသုံးချလိုက်တာပါပဲ။ အမှားကို အမှန်ထင်ခြင်းဆိုတဲ့ မောဟအမှောင်ထုထဲကနေ၊ အမှန်ကို အမှန်အတိုင်း သိမြင်တဲ့ ပညာအလင်းရောင်ထဲကို ရောက်သွားတာပါ။ ဒါဟာ Policy 20, Art 20.1 ရဲ့ တကယ့် အောင်မြင်မှုပါပဲ။ ဒါကို နောက်တစ်မျိုး ဥပမာပေးရရင်တော့ အမှားတွေကို ဖယ်ထုတ်လိုက်တာဟာ တို့ဘဝ စက်ဘီးကြီးရဲ့ ဘီးတွေကို ဖြောင့်အောင် လုပ်လိုက်တာနဲ့ တူပါတယ်။ ဘီးဖြောင့်သွားတဲ့အခါ စက်ဘီးဟာ ပိုပြီး မြန်မြန်၊ ပိုပြီး ချောချောမွေ့မွေ့ သွားနိုင်သလိုမျိုးပေါ့။ အမှန်တရားကို သိမြင်ခြင်းဟာ တို့ဘဝခရီးလမ်းကို ပိုပြီး လင်းထိန်စေပါတယ်။
သူတော်ကောင်းတို့ရေ... သမိုင်းမှန်ကန်ရေးဆိုတာ အမှန်တော့ ဒုက္ခသစ္စာကို ဝေဖန်ပိုင်းခြားပြီး သမုဒယသစ္စာ ဖြစ်တဲ့ အယူမှားတွေကို ပယ်သတ်နေတာပါပဲ။ အမှားကို အမှန်ထင်နေတဲ့ မောဟဟာ ဆင်းရဲခြင်းရဲ့ အကြောင်းရင်းဖြစ်တဲ့ သမုဒယသစ္စာပါ။ အဲဒီ အမှားကို ပညာနဲ့ ပယ်သတ်လိုက်တဲ့အခါမှာတော့ ငြိမ်းချမ်းမှု ဆိုတဲ့ နိရောဓသစ္စာကို ရရှိမှာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါကို သိမြင်အောင် ကျင့်ကြံတာဟာ မဂ္ဂသစ္စာ (မဂ္ဂင် ၈ ပါး) ပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် Fact-Checking လုပ်တာဟာ သမိုင်းပညာရှင်တွေရဲ့ အလုပ်တင် မကဘဲ၊ သစ္စာလေးပါးကို သိမြင်ဖို့ ကြိုးစားနေတဲ့ သူတော်ကောင်းတိုင်းရဲ့ အလုပ်လည်း ဖြစ်ပါတယ်။
ဖဿ (Contact)
ဒီနေ့အတွက် "ဖဿ" (Contact) အကြောင်း ဟောကြားခဲ့ပေမယ့် သီးသန့် အဓိဋ္ဌာန်တစ်ခုအနေနဲ့ ပြန်လည် ချိတ်ဆက်ပေးပါ့မယ်။
ရှုကွက်အနှစ်သာရ - သမိုင်းအချက်အလက် တစ်ခုကို ဖတ်လိုက်တဲ့အခါ၊ ကြားလိုက်တဲ့အခါ စိတ်ထဲမှာ "ဒါ ဟုတ်တယ်/မဟုတ်ဘူး" ဆိုပြီး ထိတွေ့မှု "ဖဿ" ဖြစ်သွားပါတယ်။ အဲဒီ ဖဿလေးဟာ မီးခြစ်ဆံနဲ့ မီးခြစ်ဗူး ပွတ်တိုက်သလို တစ်ချက်တည်း "ဖြတ်" ခနဲ ဖြစ်ပြီး ပျက်သွားတာပါ။ အဲဒီ ဖဿကို "ငါ သိလိုက်တယ်" လို့ စွဲလမ်းရင် သမိုင်းအမှားတွေကို လက်ခံမိတတ်ပါတယ်။
ဖြည့်စွက် ရှုမှတ်ရန် - "ဖတ်လိုက်သည့် ခဏ၊ ကြားလိုက်သည့် ခဏတိုင်းတွင် 'ဖဿ' (ထိတွေ့မှု) ဖြစ်ပေါ်သည်ကို သတိပြုမည်။ ဖဿသည် အကြောင်းတိုက်ဆိုင်၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော သဘာဝတရားမျှသာ ဖြစ်ကြောင်း ရှုမှတ်ကြပါစို့။"
သူတော်ကောင်းတို့အတွက် ဒီနေ့ "အလုပ်ပေးရှုကွက်" (Work Assignment) လေး တစ်ခု ပေးချင်ပါတယ်နော်။ ဒီနေ့ အိမ်ပြန်ရောက်တဲ့အခါ ကိုယ်ယုံကြည်ထားတဲ့ အရာတွေထဲမှာ "ဒါဟာ တကယ်ကော ဟုတ်ရဲ့လား" လို့ တစ်ခုလောက် ပြန်ပြီး စစ်ဆေးကြည့်ပါ။ အထူးသဖြင့် သူတစ်ပါးအပေါ် ထားတဲ့ အမြင်တွေ၊ အယူအဆတွေကို သတိနဲ့ ပြန်စစ်ကြည့်ပါ။ အမှားကို တွေ့ရင် ရဲဝံ့စွာ ပြုပြင်ပါ။ ဒီလို ရှုမှတ်ခြင်းအားဖြင့် တို့ဘဝရဲ့ သမိုင်းကို ဉာဏ်ပညာနဲ့ အမှန်ကန်ဆုံး ရေးထိုးနိုင်အောင် ကြိုးစားကြရမှာ ဖြစ်ပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။
နိဂုံးချုပ်အနေနဲ့ ပြောရရင်တော့ သမိုင်းအမှန်ကို သိခြင်းဟာ သစ္စာကို ရှာဖွေခြင်း ဖြစ်သလို၊ အဲဒီအမှန်တရားကို ထိန်းသိမ်းခြင်းဟာ ဓမ္မကို စောင့်ရှောက်ခြင်းပါပဲ။ တို့တွေဟာ သဘာဝကို မထိခိုက်ဘဲ စက်ဘီးစီးပြီး သွားလာကြသလိုမျိုး၊ အမှန်တရားကို မထိခိုက်စေဘဲ ဘဝခရီးလမ်းကို ဖြောင့်ဖြောင့်တန်းတန်း လျှောက်လှမ်းနိုင်ကြပါစေလို့ ဆုတောင်းပေးရင်း၊ ဒီနေ့ရဲ့ သမိုင်းမှန်ကန်ရေး တရားတော်ကို နိဂုံးချုပ်လိုက်ပါတယ် "သဘာဝမထိခိုက်ဘဲ သွားလာနိုင်ပါစေ"။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
သာဓု... သာဓု... သာဓု။
ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက
The Office Of Siridantamahapalaka
The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.
နေ့စွဲ - ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၂ ရက်
ORCID: 0009-0000-0697-4760
Website: www.siridantamahapalaka.com
Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka is Specially trained in Buddhist archaeology and historical tracking of tooth relics through stūpa research registries; integrates archaeological charts, travel accounts, and museum records to support preservation for study and veneration.
