Day: 164 | June 12 | Child Labor & Dukkha | Anguttara Nikaya & Verse 73 | Child Development Science
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
ယနေ့ဟာ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၈ ခုနှစ်၊ သာသနာတော်နှစ် ၂၅၇၀ ပြည့်နှစ်၊ ခရစ်နှစ် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ (၁၂) ရက်နေ့ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီနေ့ဟာ ကမ္ဘာ့ကုလသမဂ္ဂက သတ်မှတ်ထားတဲ့ "ကမ္ဘာ့ကလေးလုပ်သား ပပျောက်ရေးနေ့ (World Day Against Child Labor)" ဖြစ်သလို၊ တို့ Hswagata Museum ကြီးရဲ့ မူဝါဒတွေအရ ကြည့်မယ်ဆိုရင်လည်း လူသားအရင်းအမြစ်ဆိုင်ရာ ကျင့်ဝတ် (Ethical HR Policy) ကို ဆွေးနွေးရမယ့် နေ့တစ်နေ့ ဖြစ်ပါတယ်။
ဒီနေ့မှာ တို့အဖွဲ့သားတွေနဲ့ တရားနာပရိသတ်အပေါင်းတို့ဟာ နေ့စဉ် ရွတ်ဖတ်နေကျဖြစ်တဲ့ ပလ္လင်ဖွင့် ဆုတောင်းမေတ္တာပို့သမှုကို အရင်ဆုံး ပြုလုပ်ကြရအောင်။ "သက်ကြီးရွယ်အို... ဘိုးဘွားများ ကျန်းမာပါစေ" ဆိုတဲ့အတိုင်း မိမိတို့ရဲ့ မိဘဘိုးဘွားတွေကို ရိုသေပြုစုသလို၊ တစ်ဖက်မှာလည်း အနာဂတ်ရဲ့ အညွန့်အဖူးလေးတွေ ဖြစ်ကြတဲ့ ကလေးငယ်တွေကိုပါ ဖေးမစောင့်ရှောက်နိုင်ကြပါစေလို့ ဦးစွာပထမ ဆုတောင်း မေတ္တာပို့သလိုက်ပါတယ်။ သက်ကြီးရွယ်အိုဆိုတာ နေဝင်ချိန်မို့ နားရမယ့် အရွယ် ဖြစ်သလို၊ ကလေးငယ်များ ဆိုတာလည်း နေထွက်ချိန်မို့ ပညာသင်ကြားပြီး ကစားရမယ့် အရွယ် ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီအရွယ် နှစ်ခုလုံးဟာ "အလုပ်ခွင်" ဆိုတဲ့ ဝန်ထုတ်ဝန်ပိုးနဲ့ မသက်ဆိုင်ပါဘူး။
ကဲ... သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ ဒီနေ့ ပြောမယ့် အကြောင်းအရာက "ကလေးလုပ်သား" (Child Labor) နဲ့ "ဒုက္ခ" (Suffering) အကြောင်း ဖြစ်ပါတယ်။ သူတော်ကောင်းတို့ မြင်ဖူးကြမှာပါ။ ကျောပိုးအိတ် လွယ်ရမယ့် အရွယ်မှာ ဘိလပ်မြေအိတ် ထမ်းနေရတဲ့ ကလေးတွေ၊ ကျောင်းတက်ရမယ့် အချိန်မှာ လက်ဖက်ရည်ဆိုင်မှာ စားပွဲထိုးနေရတဲ့ ကလေးတွေ။ ဒါကို မြင်ရင် "သနားတယ်" လို့ပဲ ပြီးမသွားပါနဲ့။ သိပ္ပံနည်းကျ ကြည့်ရင် သူတို့ရဲ့ ခန္ဓာကိုယ်ထဲမှာ ဘယ်လို ပျက်စီးမှုတွေ ဖြစ်ပေါ်နေသလဲ၊ ဓမ္မမျက်လုံးနဲ့ ကြည့်ရင် "ဒုက္ခသစ္စာ" ဟာ ဘယ်လောက်တောင် ပီပြင်နေသလဲ ဆိုတာကို ဒီနေ့ အနုစိတ် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ ကြည့်ကြမယ်။
တရားမဟောကြားမီ၊ တရားမနာကြားမီမှာ စိတ်ကို တည်ငြိမ်အောင်၊ နူးညံ့သိမ်မွေ့မှု ရှိအောင် အရင်ဆုံး လုပ်ယူကြရအောင်။ ဒီနေ့အတွက် သမထကမ္မဋ္ဌာန်းကတော့ အာနာပါနဿတိ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ ဒီနေ့မှာတော့ "နူးညံ့မှု" (Tenderness) ကို အခြေခံပြီး ရှုမှတ်ပါမယ်။ ကလေးငယ်လေး တစ်ယောက်ရဲ့ ခန္ဓာကိုယ်လေးဟာ နူးညံ့သလို၊ တို့ရဲ့ ဝင်လေ ထွက်လေလေးဟာလည်း အလွန် သိမ်မွေ့ပါတယ်။ ကြမ်းတမ်းတဲ့ စိတ်နဲ့ ရှုလို့ မရပါဘူး။
မျက်လုံးလေး မှိတ်ထားပါ။ ခါးကို ဆန့်ဆန့်ထားပါ။ ကိုယ့်ရဲ့ စိတ်ကို မိခင်တစ်ယောက်က မွေးကင်းစ ကလေးကို ပွေ့ပိုက်ထားသလို သဘောထားပါ။ ဝင်လေလေး ဝင်လာတယ်... အသာအယာလေး သိလိုက်ပါ။ ထွက်လေလေး ထွက်သွားတယ်... ညင်ညင်သာသာလေး စောင့်ကြည့်လိုက်ပါ။ လေကို အတင်း မရှူပါနဲ့။ အတင်းအကြပ် မလုပ်ပါနဲ့။ ကလေးကို အနိုင်ကျင့်သလို ဖြစ်သွားပါလိမ့်မယ်။ သဘာဝအတိုင်း ဝင်ထွက်နေတဲ့ လေကြောင်းလေးကို မေတ္တာစိတ်၊ ကရုဏာစိတ်နဲ့ တစ်မိနစ်လောက် ငြိမ်ငြိမ်လေး စောင့်ကြည့်ပေးကြရအောင်...။
(တရားထိုင်ချိန် ပြီးဆုံးသည်ဟု မှတ်ယူပါ)
ကဲ... စိတ်ကလေး အနည်းငယ် တည်ငြိမ်သွားပြီ ဆိုရင်တော့ ဒီနေ့ရဲ့ အဓိက အကြောင်းအရာဖြစ်တဲ့ Child Labor Laws နဲ့ Child Development Science (ကလေးသူငယ် ဖွံ့ဖြိုးမှု သိပ္ပံ) ကို ဘုန်းကြီးတို့ အသေးစိတ် လေ့လာကြည့်ကြမယ်။
သိပ္ပံပညာရှင်တွေရဲ့ လေ့လာချက်အရ ကလေးဘဝ (Childhood) ဆိုတာ လူကြီးအသေးစား (Miniature Adult) မဟုတ်ပါဘူး။ ဇီဝကမ္မဗေဒ (Physiology) အရ လုံးဝ ကွာခြားတဲ့ ဖြစ်တည်မှု တစ်ခု ဖြစ်ပါတယ်။ အထူးသဖြင့် အရိုးဖွဲ့စည်းပုံနဲ့ ဦးနှောက်ဖွံ့ဖြိုးမှုမှာ အလွန် အရေးကြီးတဲ့ ကွာခြားချက်တွေ ရှိနေပါတယ်။
ပထမဆုံး "အရိုးစနစ်" (Skeletal System) ကို ကြည့်မယ်။ ကလေးတွေရဲ့ အရိုးတွေဟာ လူကြီးတွေလို မာကျောခိုင်မာခြင်း မရှိသေးပါဘူး။ အရိုးအဆစ်တွေ ကြားမှာ "Epiphyseal Plates" (Growth Plates) လို့ ခေါ်တဲ့ အရိုးနု ပြားလေးတွေ ရှိနေပါတယ်။ ဒါဟာ အရိုးရှည်ထွက်ဖို့ (အရပ်ရှည်ဖို့) အတွက် အလုပ်လုပ်နေတဲ့ နေရာလေးတွေပါ။ အဲဒီနေရာမှာ လေးလံတဲ့ ဝန်တွေကို ထမ်းပိုးစေလိုက်မယ်၊ ထပ်ကာထပ်ကာ ပြုလုပ်ရတဲ့ အလုပ်ကြမ်းတွေ (Repetitive Strain) ခိုင်းစေလိုက်မယ် ဆိုရင် အဲဒီ Growth Plates တွေ ထိခိုက်ပျက်စီးသွားပါတယ်။ ရလဒ်ကတော့ အရပ်ပုသွားမယ်၊ အရိုးပုံပျက် (Deformity) သွားမယ်၊ တစ်သက်လုံး ဒုက္ခပေးမယ့် နာတာရှည် ရောဂါတွေ ရသွားမယ်။ ၁၈ ရာစု စက်မှုတော်လှန်ရေး ခေတ်တုန်းက ကျောက်မီးသွေးတွင်းထဲ ဝင်ရတဲ့ ကလေးတွေဟာ ခါးကိုင်းပြီး အရပ်မရှည်တော့တာ သမိုင်းသက်သေပါပဲ။
ဒုတိယ အချက်က "ဦးနှောက်" (Brain Development) ဖြစ်ပါတယ်။ ကလေးဘဝမှာ ဦးနှောက်ရဲ့ ရှေ့ပိုင်း (Prefrontal Cortex) ဟာ ဖွံ့ဖြိုးဆဲ ကာလ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီအချိန်မှာ လိုအပ်တာက "ကစားခြင်း" (Play)၊ "စူးစမ်းခြင်း" (Exploration) နဲ့ "လူမှုဆက်ဆံရေး" (Social Interaction) တွေ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါမှ ဦးနှောက်ထဲက နျူရွန်လမ်းကြောင်း (Neural Pathways) တွေက တီထွင်ဖန်တီးမှု ဘက်ကို ဦးတည်ပြီး ချိတ်ဆက်မိမှာပါ။
ဒါပေမဲ့ ကလေးလုပ်သား ဘဝရောက်သွားတဲ့ ကလေးရဲ့ ဦးနှောက်ထဲမှာတော့ "Cortisol" လို့ခေါ်တဲ့ စိတ်ဖိစီးမှု ဟိုမုန်းတွေ အမြဲတမ်း များနေတယ်။ သူက "ကြောက်စိတ်" နဲ့ "ရှင်သန်ရေး" (Survival Mode) ကိုပဲ ဦးစားပေးရတော့၊ ဦးနှောက်က စဉ်းစားတွေးခေါ်တဲ့ အပိုင်း (Cognitive Function) ဖွံ့ဖြိုးမှုကို ရပ်တန့်ပစ်လိုက်တယ်။ ဒါကြောင့် ငယ်ငယ်ကတည်းက အလုပ်ကြမ်း လုပ်ရတဲ့ ကလေးတွေဟာ ဉာဏ်ရည် မမီတာ၊ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ မူမမှန်တာတွေ ဖြစ်လာရတာပါ။
အိုးလုပ်တဲ့ မြေစေး အစိုလေးနဲ့ တူပါတယ်။ မြေစေး အစိုလေးကို လိုချင်တဲ့ ပုံစံ သွင်းလို့ ရတယ်။ လှပတဲ့ ပန်းအိုးလေး လုပ်မလား၊ အရုပ်လေး လုပ်မလား ရတယ်။ ဒါပေမဲ့ အဲဒီ မြေစေး အစိုလေး ပေါ်ကို လေးလံတဲ့ ကျောက်တုံးကြီး ဖိချလိုက်မယ် ဆိုရင်တော့ အဲဒီ မြေစေးဟာ ပုံပျက်ပန်းပျက်နဲ့ ပြားကပ်သွားပြီး၊ ခြောက်သွားတဲ့ အခါမှာလည်း အဲဒီ ပုံပျက်ကြီး အတိုင်းပဲ မာသွားတော့မယ်။ ပြန်ပြင်လို့ မရတော့ဘူး။ ကလေးဘဝ ဆိုတာ မြေစေး အစိုလေး ပါ။ လုပ်အားခိုင်းစေခြင်း ဆိုတာ ကျောက်တုံးကြီး ဖိချလိုက်တာပါပဲ။ အရွယ်ရောက်လာတဲ့အခါ သူ့ရဲ့ ရုပ်ရော စိတ်ရောဟာ ပုံပျက်ပန်းပျက် ဖြစ်နေမှာ အသေအချာပါပဲ။
နောက်တစ်ချက်က "Toxic Stress" (အဆိပ်သင့် စိတ်ဖိစီးမှု) ပါ။ ကလေးတွေဟာ လုပ်ငန်းခွင်မှာ အနိုင်ကျင့်ခံရတာ၊ ဆဲဆိုခံရတာ၊ အိပ်ရေးပျက်တာတွေ ကြုံရတယ်။ ဒီလို နာတာရှည် ဖိစီးမှုဟာ သူတို့ရဲ့ DNA ထဲက Telomere လို့ခေါ်တဲ့ အစိတ်အပိုင်းတွေကို တိုစေပြီး၊ သက်တမ်းတိုစေတယ် (Aging Acceleration) လို့ သိပ္ပံပညာရှင်တွေက တွေ့ရှိထားပါတယ်။ ဆိုလိုတာက ကလေးလုပ်သားတွေဟာ အသက်မကြီးခင်မှာတင် လူအိုကြီးတွေလို ရုပ်ရောဂါတွေ ခံစားရဖို့ သေချာသလောက် ရှိနေပါတယ်။
ဒါကို နောက်တစ်မျိုး ဥပမာပေးရရင်...
ကွန်ပျူတာ တစ်လုံးမှာ Operating System (OS) တင်နေတုန်း မီးခလုတ် ပိတ်လိုက်သလိုပါပဲ။ OS က ကောင်းကောင်း မတင်ရသေးခင် (Installation မပြီးခင်) မှာ System Crash ဖြစ်သွားတယ်။ ပြန်ဖွင့်ရင်လည်း Error တွေ တက်၊ Hang ဖြစ်နဲ့ ဘယ်တော့မှ ကောင်းကောင်း အလုပ်မလုပ်တော့ဘူး။ ကလေးဘဝ ဆိုတာ လူသား OS တင်နေတဲ့ အချိန်ပါ။ အဲဒီအချိန်မှာ အလုပ်ခွမ်း ဆိုတဲ့ Virus ဝင်လာရင်၊ တစ်သက်လုံး System Error တွေနဲ့ ဒုက္ခရောက်နေရမယ့် "လူသားစက်" တစ်လုံး ဖြစ်သွားပါလိမ့်မယ်။
ဆက်လက်ပြီးတော့ တို့ Hswagata Museum ကြီးရဲ့ ဓမ္မမော်ကွန်းတိုက်မှာ ရှိတဲ့ ပိဋကတ်တော်လာ အဆုံးအမတွေဘက်ကို အာရုံညွှတ်ပြီး လေ့လာကြည့်ကြရအောင်။ ခုနက သိပ္ပံပညာပိုင်းမှာ ကလေးလုပ်သားတွေရဲ့ ကြီးထွားမှုကို ဝန်ထုတ်ဝန်ပိုးတွေက ဘယ်လို ဖျက်ဆီးပစ်သလဲ ဆိုတာ ပြောခဲ့ပြီးပါပြီ။ မြတ်စွာဘုရားရဲ့ ဒေသနာတော်မှာလည်း ဒီသဘောတရားနဲ့ သက်ဆိုင်တဲ့ အဆုံးအမတွေ အများကြီး ရှိပါတယ်။
အထူးသဖြင့် အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်၊ ပဉ္စကနိပါတ်၊ "ဒါသကမ္မကရသုတ်" မှာ အလုပ်ရှင်က အလုပ်သမား (အထူးသဖြင့် ငယ်ရွယ်သူတွေ) အပေါ် ထားရှိရမယ့် ကျင့်ဝတ် ၅ ပါးကို ဟောကြားခဲ့ပါတယ်။ အဲဒီအထဲမှာ "ယထာဗလံ ကမ္မန္တ သံဝိဓာနေန" - "ခွန်အားနှင့် မျှတသော အလုပ်ကိုသာ ခိုင်းစေရမည်" ဆိုတဲ့ အချက် ပါဝင်ပါတယ်။ ကလေးတစ်ယောက်ကို လူကြီးအလုပ် ခိုင်းတာဟာ ဒီကျင့်ဝတ်ကို ချိုးဖောက်တာဖြစ်ပြီး "အဒမ္မ" (မတရားမှု) ဖြစ်ပါတယ်။
ဒီနေ့အတွက် သတ်မှတ်ထားတဲ့ ဓမ္မပဒ ဂါထာတော် (Verse 73) မှာတော့ လူမိုက်တွေရဲ့ စိတ်နေသဘောထားကို ဖော်ပြထားပါတယ်။ ကလေးလုပ်သား ခိုင်းစေတဲ့ အလုပ်ရှင်တွေရဲ့ စိတ်ဓာတ်နဲ့လည်း ဆက်စပ်ကြည့်လို့ ရပါတယ်။
"အသန္တံ ဘာဝနမိစ္ဆေယျ၊ ပုရေက္ခာရဉ္စ ဘိက္ခုသု။
အာဝါသေသု စ ဣဿရိယံ၊ ပူဇံ ပရကုလေသု စ။"
ဒီဂါထာတော်ရဲ့ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို တစ်လုံးချင်း (Word-by-word) ဓာတ်ခွဲကြည့်မယ်ဆိုရင် - "ဗာလော" - လူမိုက်သည်၊ "အသန္တံ" - ထင်ရှားမရှိသော (သို့မဟုတ်) မဖြစ်နိုင်သော၊ "ဘာဝနံ" - ဂုဏ်ကျေးဇူးကို၊ "ဣစ္ဆေယျ" - အလိုရှိ၏။ "ဘိက္ခုသု စ" - ရဟန်းတို့၏ အလယ်၌လည်း၊ "ပုရေက္ခာရံ" - ရှေ့သွားခေါင်းဆောင် ဖြစ်ခြင်းကို၊ "အာဝါသေသု စ" - ကျောင်းတိုက်တို့၌လည်း၊ "ဣဿရိယံ" - အစိုးရခြင်းကို၊ "ပရကုလေသု စ" - သူတစ်ပါး ဒါယကာတို့၏ အိမ်၌လည်း၊ "ပူဇံ" - ပူဇော်ခြင်းကို၊ (ဣစ္ဆေယျ - အလိုရှိလေ၏)။
ဆိုလိုတာက လူမိုက် (Greedy Person) ဟာ ကိုယ့်အရည်အချင်းနဲ့ မတန်တဲ့ နေရာ၊ ကိုယ့်ခွန်အားနဲ့ မမျှတဲ့ အမြတ်အစွန်းကို လိုချင်တတ်တယ်။ ကလေးလုပ်သား ခိုင်းတဲ့ သူဌေးတွေဟာ ကလေးရဲ့ အနာဂတ် (Asantam - မရှိတော့မယ့် အရာ) ကို ရင်းနှီးပြီး သူတို့ရဲ့ စီးပွားရေး အာဏာ (Issariya) ကို တည်ဆောက်ကြတယ်။ ဓမ္မနယ်ပယ်မှာ ကြည့်မယ်ဆိုရင်တော့ "တဏှာ" (Craving) ဆိုတဲ့ သခင်ဆိုးဟာ တို့ရဲ့ "ခန္ဓာ" (Aggregates) ဆိုတဲ့ ကလေးငယ်ကို အနားမပေးဘဲ သံသရာတစ်လျှောက်လုံး ခိုင်းစေနေတာနဲ့ တူပါတယ်။ တဏှာက အမြဲတမ်း "လိုချင်တယ်၊ ဖြစ်ချင်တယ်" လို့ အမိန့်ပေးတယ်။ ခန္ဓာခမျာမှာတော့ အိုရ၊ နာရ၊ သေရ ဆိုတဲ့ ဒုက္ခဝန်ကြီးကို ထမ်းပြီး ပြေးနေရရှာတယ်။
မြင်းလှည်းမောင်းတဲ့ သူတစ်ယောက်က မြင်းလေးကို အစာမကျွေး၊ ရေမတိုက်ဘဲ အတင်းကြာပွတ်နဲ့ ရိုက်ပြီး မောင်းနေသလိုပါပဲ။ မြင်းလေးက မောဟိုက်ပြီး ခြေကုန်လက်ပမ်း ကျနေပြီ။ ဒါပေမဲ့ မောင်းတဲ့သူက "မြန်မြန်သွား၊ ငါလိုချင်တဲ့ ခရီး ရောက်မှ နားရမယ်" လို့ အော်ငိုနေတယ်။ ဒီနေရာမှာ မောင်းတဲ့သူက "တဏှာ"၊ မောနေတဲ့ မြင်းလေးက "ရုပ်နာမ်ခန္ဓာ" ပါ။ ကလေးလုပ်သားတွေရဲ့ ဘဝက သနားစရာ ကောင်းသလို၊ တဏှာရဲ့ ကျွန်ဖြစ်နေတဲ့ တို့အားလုံးရဲ့ ဘဝကလည်း သနားစရာ ကောင်းလှပါတယ်။ ဘုရားရှင်က "တဏှာ దాသော" (တဏှာ၏ ကျွန်) ဆိုပြီး သံသရာခရီးသည်တွေကို တင်စားခဲ့တာ ဒီသဘောပါပဲ။
ကဲ... အခု ဆက်လက်ပြီးတော့ ဒီ "ဒုက္ခ" (Suffering) သဘောတရားကို အခြေခံပြီး ဝိပဿနာ ရှုမှတ်ပုံ အဆင့်ဆင့်ကို လေ့လာကြည့်ကြမယ်။ ဒီနေ့အတွက် သတ်မှတ်ထားတဲ့ ရှုကွက်ကတော့ "ဒုက္ခဝေဒနာ" (Painful Feeling) နဲ့ "သမ္ဖပ္ပလာပ" (Burden of Uselessness) ကို ရှုမြင်ခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။ ကလေးလုပ်သားလေးတွေဟာ သူတို့နဲ့ မဆိုင်တဲ့ ဝန်တွေကို ထမ်းရသလို၊ တို့တစ်တွေလည်း "ငါ" မဟုတ်တဲ့ ခန္ဓာကြီးကို "ငါ" ထင်ပြီး ထမ်းထားရတဲ့ ဒုက္ခကို မြင်အောင် ကြည့်ရပါမယ်။
ပထမဆုံး အပိုင်းအနေနဲ့ "ဖဿ" (Contact) ကနေ "ဒုက္ခ" (Suffering) ဖြစ်ပေါ်ပုံကို Child Labor Science နဲ့ ယှဉ်ပြီး ဓာတ်ခွဲကြည့်မယ်။ ကလေးတစ်ယောက် ဘိလပ်မြေအိတ်ကို ထမ်းလိုက်တဲ့ အခိုက်အတန့်ကို မြင်ယောင်ကြည့်ပါ။
၁။ ဖဿ - ဘိလပ်မြေအိတ်ရဲ့ ကြမ်းတမ်းမှု၊ လေးလံမှုက ပခုံးသား (ကာယပသာဒ) နဲ့ လာထိတယ်။
၂။ ဝေဒနာ - ချက်ချင်းပဲ "နာတယ်၊ လေးတယ်၊ ပူတယ်" ဆိုတဲ့ ဒုက္ခဝေဒနာ ပေါ်လာတယ်။
၃။ သင်္ခါရ - ကလေးရဲ့ စိတ်ထဲမှာ "လေးလိုက်တာ၊ ပစ်ချချင်လိုက်တာ၊ ပင်ပန်းလိုက်တာ" ဆိုတဲ့ တုံ့ပြန်မှုတွေ (Mental Formations) ဖြစ်လာတယ်။
၄။ ဝိညာဉ် - "ငါ ပင်ပန်းနေပြီ" ဆိုတဲ့ သိမှုကြီး ဝင်လာတယ်။
ယောဂီက တရားထိုင်တဲ့အခါ ဒီဖြစ်စဉ်ကို သူ့ခန္ဓာမှာ ပြန်ကြည့်ရမယ်။ တင်ပါးနဲ့ ကြမ်းပြင် ထိနေတဲ့ နေရာ၊ ခြေထောက်ချင်း ဖိမိနေတဲ့ နေရာမှာ "နာမှု၊ ကျင်မှု၊ ကိုက်ခဲမှု" တွေ ပေါ်လာမယ်။ အဲဒါဟာ "ကလေးလုပ်သား ဘိလပ်မြေအိတ် ထမ်းရသလိုပဲ" လို့ သဘောပေါက်ပါ။ ရုပ် (Matter) က ဖိစီးမှု (Pressure) ကို ခံနေရတာပါ။ အဲဒီ ဖိစီးမှုကို စိတ် (Mind) က သွားသိပြီး "ငါ နာတယ်" လို့ အော်နေတာပါ။ တကယ်တမ်း နာတာက "ငါ" မဟုတ်ပါဘူး။ "ဝေဒနာ" ပါ။
အိမ်တစ်အိမ်ကို မီးလောင်နေတယ် ဆိုပါစို့။ အိမ်ထဲမှာ ရှိတဲ့ အပူချိန်က ၈၀၀ ဒီဂရီ ရှိတယ်။ အဲဒါ "ရုပ်" ရဲ့ အဖြစ်အပျက်။ အိမ်ရှင်က အိမ်ပြင်ကနေ ကြည့်ပြီး "ငါ့အိမ်လေး ကုန်ပါပြီ" လို့ ရင်ဘတ်စည်တီးပြီး ငိုနေတာက "စိတ်" ရဲ့ အဖြစ်အပျက်။ တကယ်တမ်း လောင်နေတာ သစ်သားနဲ့ အုတ် (ရုပ်) ပါ။ လူ (စိတ်) ကို မီးမလောင်ပါဘူး။ ဒါပေမဲ့ ဥပါဒါန် (စွဲလမ်းမှု) ကြောင့် လူကပါ ပူလောင်နေရတာပါ။ ထို့အတူပါပဲ... ခန္ဓာကိုယ်မှာ ရောဂါဝေဒနာ ခံစားရတဲ့အခါ ရုပ်က နာနေတာကို စိတ်ကပါ ဝင်ပြီး "ငါ နာတယ်" လို့ ဝင်ခံစားလိုက်တော့ ဒုက္ခက နှစ်ဆ (Double Dukkha) ဖြစ်သွားပါတယ်။ ဘုရားရှင်က ဒါကို "ဒုတိယမြောက် မြားချက်" (The Second Arrow) လို့ တင်စားခဲ့ပါတယ်။
ဒုတိယ အပိုင်းအနေနဲ့ "အတ္တဒိဋ္ဌိ" (Self-View) ကို ဖြုတ်ဖို့အတွက် "ဝန်ထမ်းသမား" (Porter) ဥပမာကို သုံးပြီး ရှုမှတ်ပါမယ်။ တရားထိုင်ရင်း နာကျင်မှုတွေ တက်လာရင် "ငါ့ခြေထောက် နာတယ်" လို့ မမှတ်ပါနဲ့။ "ဝန်ထမ်းသမားလေး ညည်းနေပါလား" လို့ ရှုကြည့်ပါ။ ကလေးလုပ်သားလေးက "လေးတယ် ဗျို့" လို့ အော်ရင် သူဌေးက ဝန်ကို လျှော့ပေးသင့်တယ်။ အခုလည်း ယောဂီရဲ့ စိတ် (သူဌေး) က ရုပ် (ကလေး) ညည်းတာကို ကြားတဲ့အခါ၊ ဒေါသ မဖြစ်ဘဲ ကရုဏာ သက်လိုက်ပါ။ "ဪ... ရုပ်ဆိုတာ ဖောက်ပြန်တတ်တဲ့ သဘော ရှိပါလား၊ သူ့သဘောသူ ဆောင်နေတာပါလား" လို့ လက်ခံလိုက်တာနဲ့ စိတ်ရဲ့ ဝန်ထုပ်ဝန်ပိုး (Mental Burden) လျော့ကျသွားပါလိမ့်မယ်။
ဒီနေရာမှာ အရေးကြီးတာက "Child Development" သဘောတရားကို ဝိပဿနာမှာ ထည့်သုံးဖို့ပါပဲ။ ကလေးတစ်ယောက် ကြီးထွားဖို့ "အနားယူချိန်" လိုသလို၊ ယောဂီရဲ့ ဉာဏ်ရည် ကြီးထွားဖို့လည်း "ဥပေက္ခာ" (Equanimity) ဆိုတဲ့ အနားယူချိန် လိုပါတယ်။ နာတာကို နာတယ်လို့ သိပြီး၊ မုန်းလည်း မမုန်း၊ လိုချင်တာလည်း မဟုတ်ဘဲ "ဒီတိုင်းလေးပဲ ကြည့်နေတဲ့ စိတ်" ကို မွေးမြူပါ။ အဲဒီ ဥပေက္ခာ စိတ်ကလေး ဝင်လာတာနဲ့ တင်းမာမှုတွေ လျော့ကျပြီး၊ ခန္ဓာဝန်က ပေါ့ပါးသွားသလို ခံစားရပါလိမ့်မယ်။
ဒါကို နောက်တစ်မျိုး ဥပမာပေးရရင်...
ပင်လယ်ပြင်မှာ လှိုင်းစီးတဲ့ လူတစ်ယောက်လိုပါပဲ။ လှိုင်းကြီး (ဒုက္ခဝေဒနာ) လာတဲ့အခါ လှိုင်းကို ရန်သွားမဖြစ်ရဘူး။ လှိုင်းနဲ့အတူ လိုက်ပါပြီး ခန္ဓာကိုယ်ကို ပေါ့ပါးအောင် ထားလိုက်ရင် လှိုင်းပေါ်မှာ ကျော်လွှားနိုင်တယ်။ လှိုင်းကို ကြောက်ပြီး တောင့်ထားရင် ရေမွန်းလိမ့်မယ်။ ဝိပဿနာ ယောဂီဟာ ဒုက္ခဝေဒနာ လာတဲ့အခါ "ငါ မခံနိုင်တော့ဘူး" လို့ တင်းမထားဘဲ၊ "ဒါ သဘာဝပဲ၊ ဖြစ်ပြီးရင် ပျက်မှာပဲ" ဆိုတဲ့ စိတ်နဲ့ လှိုင်းစီးလိုက်ပါ။ ဒါဆိုရင် ဒုက္ခလှိုင်းလုံးတွေဟာ သံသရာက ထွက်မြောက်ဖို့ တွန်းပို့ပေးတဲ့ စွမ်းအင် (Wave of Liberation) ဖြစ်သွားပါလိမ့်မယ်။
ဆက်လက်ပြီးတော့ တို့ Hswagata Museum ကြီးရဲ့ မှတ်တမ်းမော်ကွန်းတိုက် (Case Archive) ထဲက "ကလေးလုပ်သား" (Child Labor) နဲ့ ပတ်သက်တဲ့ အလွန် သတိထားစရာကောင်းပြီး လူသားဆန်တဲ့ ဖြစ်ရပ်မှန် ဇာတ်လမ်းလေးတစ်ပုဒ်ကို ပြောပြချင်ပါတယ်။ ဒီဖြစ်စဉ်ကတော့ လွန်ခဲ့တဲ့ ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ နွေရာသီတုန်းက ဖြစ်ပွားခဲ့တာဖြစ်ပြီး Case ID: Case-2564 အနေနဲ့ မှတ်တမ်းတင်ထားပါတယ်။ ဒီဇာတ်လမ်းက ဥပဒေ (Law) နဲ့ ကရုဏာ (Compassion) ကြားမှာ ဘယ်လို မျှတအောင် ဆုံးဖြတ်ရမလဲ ဆိုတာကို မီးမောင်းထိုးပြနေပါတယ်။
ဖြစ်စဉ်က ဒီလိုပါ။ အဲဒီအချိန်က ပြတိုက်ရဲ့ တောင်ဘက် ဥယျာဉ်တော် (Southern Garden) မှာ လူသွားလမ်းတွေ ခင်းဖို့အတွက် ကန်ထရိုက် ကုမ္ပဏီတစ်ခုကို ငှားရမ်းထားပါတယ်။ တစ်နေ့တော့ ပြတိုက်ရဲ့ လူ့စွမ်းအားအရင်းအမြစ် မန်နေဂျာ (HR Manager) ဖြစ်တဲ့ ဒကာကြီး ဦးသီဟ (အမည်လွှဲ) ဟာ လုပ်ငန်းခွင်ကို ကွင်းဆင်း စစ်ဆေးတဲ့အခါ စိတ်မချမ်းမြေ့စရာ မြင်ကွင်းတစ်ခုကို တွေ့လိုက်ရပါတယ်။ အဲဒါကတော့ အသက် ၁၀ နှစ်ဝန်းကျင်လောက်သာ ရှိမယ့် ကလေးငယ်လေး တစ်ယောက်ဟာ သူ့ကိုယ်လုံးလောက်နီးပါး ကြီးမားတဲ့ ကျောက်ပြားတွေကို ထမ်းပိုးပြီး သယ်ဆောင်နေတာကိုပါပဲ။ ကလေးလေးရဲ့ မျက်နှာမှာ ချွေးတွေ ရွှဲနေပြီး၊ ခြေထောက်လေးတွေက တုန်ရီနေရှာတယ်။ သူ့ရဲ့ ကျောရိုးလေးက ဝန်ပိလွန်းလို့ ကိုင်းညွတ်နေတယ်။
ဦးသီဟက ချက်ချင်းပဲ လုပ်ငန်းခွင်ကို ရပ်ဆိုင်းလိုက်ပါတယ်။ ကန်ထရိုက်တာကို ခေါ်ပြီး မေးမြန်းတဲ့အခါ ကန်ထရိုက်တာက "ဒီကလေးက မိဘမဲ့ပါ ဆရာ။ သူ့ဦးလေးက ဒီမှာ အလုပ်လုပ်တယ်။ သူ အလုပ်မလုပ်ရင် ထမင်းငတ်မှာစိုးလို့ ကျွန်တော်က ကူညီတဲ့ အနေနဲ့ အလုပ်ပေးထားတာပါ" လို့ ဆင်ခြေပေးပါတယ်။ ဒီနေရာမှာ သာမန် အမြင်နဲ့ ကြည့်ရင် ကန်ထရိုက်တာက စေတနာ ရှိသလိုလိုပါပဲ။ ဒါပေမဲ့ ဓမ္မအမြင်နဲ့ ကြည့်ရင်၊ Hswagata Museum ရဲ့ စံနှုန်းနဲ့ ကြည့်ရင် ဒါဟာ လုံးဝ လက်ခံနိုင်စရာ မရှိပါဘူး။
ဦးသီဟက Hswagata Museum Policy အမှတ် (၇)၊ အခန်းကဏ္ဍ (၇.၉) ဖြစ်တဲ့ "ကလေးလုပ်သား ပပျောက်ရေးနှင့် လူမှုဘဝ ပြန်လည်ထူထောင်ရေး မူဝါဒ" (Zero Tolerance on Child Labor & Social Rehabilitation Protocol) ကို ကိုင်စွဲလိုက်ပါတယ်။ ဒီမူဝါဒမှာ ထူးခြားတာက "ကလေးလုပ်သား တွေ့ရှိပါက လုပ်ငန်းခွင်မှ ချက်ချင်း ဖယ်ရှားရမည်။ သို့သော် ထိုကလေး၏ ဝင်ငွေ ထိခိုက်မှု မရှိစေရန် ပညာသင်ထောက်ပံ့ကြေး (Education Stipend) ကို ကန်ထရိုက်တာ သို့မဟုတ် ပြတိုက်မှ တာဝန်ယူ ဖြေရှင်းပေးရမည်" လို့ ပြဋ္ဌာန်းထားခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။
ဒါနဲ့ ဦးသီဟက အဲဒီကလေးလေး "မောင်ဖိုးသား" ကို ခေါ်ပြီး သူ့ရုံးခန်းထဲမှာ မုန့်ကျွေး၊ ရေတိုက်ပြီး မေးမြန်းပါတယ်။ ကလေးက ကြောက်ပြီး ငိုရှာတယ်။ "ကျွန်တော့်ကို အလုပ်မဖြုတ်ပါနဲ့၊ အိမ်မှာ ဆန်မရှိလို့ပါ" တဲ့။ ဦးသီဟက သူ့ခေါင်းလေးကို ပွတ်ပြီး "သားကို အလုပ်မဖြုတ်ပါဘူး။ ဒါပေမဲ့ သားရဲ့ အလုပ်က ကျောက်ပြားသယ်တာ မဟုတ်တော့ဘူး။ စာသင်တာ ဖြစ်သွားပြီ။ သား ကျောင်းတက်ရင် အခုရနေတဲ့ လုပ်အားခကို ဦးဦးတို့က ဆက်ပေးမယ်" လို့ ပြောလိုက်ပါတယ်။ ပြီးတော့ ကန်ထရိုက်တာကိုလည်း သတိပေးလိုက်တယ်။ "ခင်ဗျား ဒီကလေးကို ကျောက်ပြား တစ်ချပ် ထပ်ခိုင်းရင် စာချုပ်ဖျက်သိမ်းမယ်။ သူ့ကို ကျောင်းထားပေးရမယ်။ သူ့စရိတ်ကို ခင်ဗျား ကုမ္ပဏီက တာဝန်ယူရမယ်" လို့ ပြတ်ပြတ်သားသား အမိန့်ပေးခဲ့ပါတယ်။
အဲဒီနေ့ကစပြီး မောင်ဖိုးသားလေးဟာ ကျောက်ပြားတွေအစား လွယ်အိတ်လေး လွယ်ပြီး ကျောင်းတက်ခွင့် ရသွားပါတယ်။ သူ့ရဲ့ ကျောကုန်းလေးဟာ ကွေးညွတ်မနေတော့ဘဲ မတ်မတ်လေး ဖြစ်သွားတယ်။ သူ့မျက်လုံးထဲက "ဒုက္ခ" အရိပ်တွေ ပျောက်ပြီး "မျှော်လင့်ချက်" အရောင်တွေ တောက်လာပါတယ်။ ဒါဟာ ဥပဒေတစ်ခုတည်းနဲ့ ဖြေရှင်းတာ မဟုတ်ဘဲ၊ "ကရုဏာ" နဲ့ပါ ပေါင်းစပ် ဖြေရှင်းလိုက်တဲ့ Case-2564 ရဲ့ အောင်မြင်မှုပါပဲ။
သစ်ပင်ပေါက်လေး တစ်ပင်ကို ပန်းအိုး လေးလေးကြီးတွေ ချိတ်ဆွဲထားသလိုပါပဲ။ သစ်ပင်လေးက မသေပေမယ့် မကြီးထွားနိုင်တော့ဘူး။ ပင်စည်တွေ ကောက်ကွေးကုန်မယ်။ ဥယျာဉ်မှူးကောင်း (Policy Maker) ဆိုတာ အဲဒီ ပန်းအိုးတွေကို ဖြုတ်ပေးရုံနဲ့ မပြီးဘူး။ သစ်ပင်လေးကို ရေလောင်း၊ မြေဩဇာ ကျွေးပြီး နေရောင်ခြည် ရအောင် လုပ်ပေးရပါမယ်။ အလုပ်ခိုင်းတာကို ရပ်လိုက်တာက ပန်းအိုး ဖြုတ်ပေးတာပါ။ ပညာသင်ပေးတာကတော့ ရေလောင်း မြေဩဇာ ကျွေးတာပါပဲ။ ဒါမှသာ ဒီသစ်ပင်လေးဟာ နောင်တစ်ချိန်မှာ အရိပ်ရတဲ့ သစ်ပင်ကြီး ဖြစ်လာမှာပါ။
ကဲ... နိဂုံးချုပ်အနေနဲ့ ဒီနေ့ ဟောကြားခဲ့တဲ့ "Child Labor & Dukkha" တရားတော်ကို သစ္စာလေးပါး ရှုထောင့်ကနေ ပြန်လည် သုံးသပ်ကြည့်ကြရအောင်။
၁။ ဒုက္ခသစ္စာ - အရွယ်မရောက်ခင် ခန္ဓာဝန်ကို ထမ်းပိုးရခြင်း၊ ပညာသင်ခွင့် ဆုံးရှုံးရခြင်း၊ စိတ်ဖိစီးမှု ဒဏ်ကို ခံစားရခြင်းတို့သည် ကလေးဘဝရဲ့ ဒုက္ခသစ္စာ စစ်စစ် ဖြစ်ပါတယ်။
၂။ သမုဒယသစ္စာ - ဘာကြောင့် ဒီလို ဖြစ်ရသလဲ။ လူကြီးတွေရဲ့ လောဘ (Greed for cheap labor) နဲ့ မိသားစုရဲ့ ဆင်းရဲမွဲတေမှု ဆိုတဲ့ လူမှုရေး တဏှာ (Social Craving/Lack) ကြောင့်ပါပဲ။
၃။ နိရောဓသစ္စာ - ကလေးလုပ်သား လုံးဝ ပပျောက်ပြီး၊ ကလေးတိုင်း လွတ်လပ်စွာ ပညာသင်ကြားခွင့် ရရှိခြင်းသည် လောကီ နိရောဓ (Relief) ဖြစ်သလို၊ ခန္ဓာဝန် အားလုံးကို ချထားနိုင်တဲ့ နိဗ္ဗာန်သည် လောကုတ္တရာ နိရောဓ ဖြစ်ပါတယ်။
၄။ မဂ္ဂသစ္စာ - ဒီအခြေအနေကို ရောက်ဖို့အတွက် "သမ္မာအာဇီဝ" (မှန်ကန်စွာ အသက်မွေးခြင်း) ကို လူကြီးတွေက ကျင့်သုံးရပါမယ်။ ကိုယ့်သားသမီးကို ချစ်သလို သူများသားသမီးကိုလည်း စောင့်ရှောက်တဲ့ မေတ္တာ မဂ္ဂင်ကို ပွားများရပါမယ်။
ဒါကို နောက်ဆုံးအနေနဲ့ ဥပမာပေးရရင်...
ရွှံ့နွံထဲမှာ နစ်နေတဲ့ ကြာဖူးလေး တစ်ဖူးကို မြင်ယောင်ကြည့်ပါ။ ဒီကြာဖူးလေး ပွင့်ဖို့အတွက် ရွှံ့နွံ (ဆင်းရဲခြင်း) လိုအပ်ပေမယ့်၊ ရွှံ့နွံက သူ့ကို ဖုံးလွှမ်းပစ်လိုက်ရင် ပုပ်သိုးသွားလိမ့်မယ်။ သူတော်ကောင်းတို့ရဲ့ တာဝန်က ဒီကြာဖူးလေးကို ရွှံ့နွံထဲကနေ ရေပြင်ပေါ် ရောက်အောင် တွန်းတင်ပေးဖို့ (Empowerment) ဖြစ်ပါတယ်။ ရေပြင်ပေါ် ရောက်မှသာ သူက နေရောင်ခြည်ကို ခံယူပြီး လှပတဲ့ ကြာပန်းကြီး အဖြစ် ပွင့်လန်းနိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။
ကဲ... ယနေ့ "ကမ္ဘာ့ကလေးလုပ်သား ပပျောက်ရေးနေ့" မှာ ဟောကြားခဲ့တဲ့ တရားတော်ကို နာကြားပြီးနောက် သူတော်ကောင်းတို့အတွက် အိမ်စာ (Homework) တစ်ခု ပေးချင်ပါတယ်။ ဒီနေ့ ကိုယ့်အိမ်မှာ၊ ကိုယ့်ပတ်ဝန်းကျင်မှာ ရှိတဲ့ ကလေးငယ်လေးတွေကို ကြည့်ပြီး "ဒီကလေးတွေဟာ အနာဂတ်ရဲ့ ဘုရားလောင်းလေးတွေ ဖြစ်နိုင်တယ်" ဆိုတဲ့ စိတ်နဲ့ မေတ္တာပို့ပါ။ ပြီးတော့ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် ပြန်မေးပါ။ "ငါကော... ငါ့ရဲ့ ခန္ဓာကိုယ် (Internal Child) ကို အနားမပေးဘဲ တဏှာ အလိုကျ ခိုင်းစေလွန်းနေသလား" လို့ ဆင်ခြင်ပါ။ ကိုယ့်စိတ်ကို ကိုယ်တိုင် အနိုင်ကျင့်နေတာကို ရပ်တန့်လိုက်ပါ။
အားလုံးသော သူတော်ကောင်းအပေါင်းတို့... ကလေးငယ်များ၏ အနာဂတ်ကို ထွန်းလင်းစေနိုင်သူများ ဖြစ်ကြပါစေ။ မိမိတို့၏ ခန္ဓာဝန်ကိုလည်း အမြန်ဆုံး ချထားနိုင်၍ ငြိမ်းချမ်းသော နိဗ္ဗာန်သို့ မျက်မှောက်ပြုနိုင်ကြပါစေ ကုန်သတည်း။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
သာဓု... သာဓု... သာဓု။
ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက
The Office Of Siridantamahapalaka
The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.
နေ့စွဲ - 12th June 2026
ORCID: 0009-0000-0697-4760
Website: www.siridantamahapalaka.com
Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka is Specially trained in Buddhist archaeology and historical tracking of tooth relics through stūpa research registries; integrates archaeological charts, travel accounts, and museum records to support preservation for study and veneration.
