Day: 170 | June 18 | Sustainable Gastronomy & The Hunger of Consciousness | Dhammapada Verse 79 | Dietetics & The Gut-Brain Axis
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
သာသနာတော်နှစ် ၂၅၇၀၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၈ ခုနှစ်၊ ခရစ်နှစ် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ (၁၈) ရက်၊ ကြာသပတေးနေ့ မင်္ဂလာရှိသော နံနက်ခင်းအချိန်အခါသမယမှာ Hswagata Museum (သွာဂတ) ဗုဒ္ဓစွယ်တော်မြတ် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရေး ပုဂ္ဂလိကပြတိုက်တော်ကြီးရဲ့ တည်ထောင်သူ ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက ဦးစီးပဓာနပြုလို့ ဒီကနေ့ တရားတော်နာ ကြွရောက်လာကြကုန်သော ဧည့်ပရိသတ်အပေါင်း သူတော်ကောင်းတို့ ဘေးရန်ခပ်သိမ်း ကင်းငြိမ်းကြပါစေကြောင်း၊ ကိုယ်စိတ်နှစ်ပါး ကျန်းမာချမ်းသာကြပါစေကြောင်း ဦးစွာပထမ မေတ္တာပို့သ နှုတ်ခွန်းဆက်သလိုက်ပါတယ်။ ဒီကနေ့ဟာ နိုင်ငံတကာ စဉ်ဆက်မပြတ် အချက်အပြုတ်ပညာနေ့ (Sustainable Gastronomy Day) ဖြစ်ပါတယ်။ လူသားတွေရဲ့ အဓိက လိုအပ်ချက်ဖြစ်တဲ့ "အစားအစာ" ကို ဘယ်လို တန်ဖိုးရှိရှိ၊ ကျန်းမာရေးနဲ့ညီညွတ်အောင်၊ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် မထိခိုက်အောင် စားသုံးမလဲဆိုတာကို သတိပေးတဲ့နေ့ပါ။ တစ်ချိန်တည်းမှာပဲ Hswagata Museum ရဲ့ နေ့စဉ်ဆုတောင်း အစီအစဉ်အရ ကမ္ဘာ့နေရာအနှံ့အပြားမှာ စစ်ဘေး၊ သဘာဝဘေးတွေကြောင့် ထွက်ပြေးတိမ်းရှောင်နေရတဲ့ "ဒုက္ခသည်များ" (Refugees) ကို ရည်စူးပြီး၊ သူတို့တွေ ဝဝလင်လင် စားသောက်ရပါစေ၊ နေရပ်ရင်းကို အေးချမ်းစွာ ပြန်နိုင်ကြပါစေလို့ မေတ္တာပို့သရမယ့် နေ့ရက်လည်း ဖြစ်ပါတယ်။ "တောမီးလောင် တောကြောင် လက်ခမောင်းခတ်" ဆိုသလို မဟုတ်ဘဲ၊ ကိုယ်က စားကောင်းသောက်ဖွယ်တွေ စားနေရချိန်မှာ တခြားတစ်ဖက်မှာ ထမင်းတစ်လုပ်အတွက် အသက်လုနေရသူတွေ ရှိတယ်ဆိုတာကို သတိရပြီး၊ ဒီကနေ့ တရားခေါင်းစဉ်ကို "အစားအစာ မျှတမှုနှင့် ဝိညာဉ်အာဟာရ" (Dietetics and The Nutriment of Consciousness) လို့ သတ်မှတ်ထားပါတယ်။
ကဲ... တရားမဟောကြားမီ၊ တရားမနာကြားမီမှာ မိမိတို့ရဲ့ စိတ်အစဉ်ကို တည်ငြိမ်အေးချမ်းအောင်၊ အာရုံငါးပါး အဆာပြေသွားအောင် သမထဘာဝနာလေး ခဏလောက် ပွားများကြရအောင်။ ဒီနေ့တော့ အစာအိမ်နဲ့ စိတ်ကို ဆက်စပ်ပေးမယ့် "ဓာတုမနသိကာရ" (ဓာတ်သဘောကို နှလုံးသွင်းခြင်း) နဲ့ အာနာပါနကို တွဲဖက်ကျင့်သုံးကြမယ်။ သူတော်ကောင်းတို့ အားလုံးပဲ သက်သောင့်သက်သာ မျှတတဲ့ ဣရိယာပုတ်တစ်ခုကို ယူလိုက်ကြပါ။ ခါးလေးကို ဆန့်ထားမယ်၊ မျက်လွှာလေးကို ဖြည်းဖြည်းချင်း မှိတ်ထားလိုက်ပါ။ စိတ်ကို လျှောက်ပြီး မတွေးတော့ဘူး။ နေ့လယ် ဘာစားမလဲ၊ ညနေ ဘာလုပ်မလဲ ဆိုတဲ့ အတွေးတွေကို ခဏ ဘေးချထားပါ။ အခုလက်ရှိ ကိုယ်ခန္ဓာကြီးကိုပဲ အာရုံပြုပါ။ ဝမ်းဗိုက်နေရာလေးကို စိတ်ရောက်ကြည့်လိုက်ပါ။ လှုပ်ရှားမှု ရှိနေသလား၊ ပူနေသလား၊ တင်းနေသလား။ အသက်ရှူသွင်းလိုက်တဲ့အခါ ဝမ်းဗိုက်လေး ဖောင်းလာတာကို သတိပြုပါ။ ရှူထုတ်လိုက်တဲ့အခါ ပိန်သွားတာကို သတိပြုပါ။ "ဝင်လေ... ဖောင်းတယ်...၊ ထွက်လေ... ပိန်တယ်..."။ ဒီခန္ဓာကိုယ်ကြီးဟာ အစားအစာတွေနဲ့ တည်ဆောက်ထားတဲ့ "အိမ်ကြီး" တစ်လုံးပါပဲ။ အဲဒီ အိမ်ကြီးထဲမှာ လေဝင်လေထွက် ကောင်းအောင် လုပ်ပေးနေတယ်လို့ သဘောထားပါ။ စိတ်က အစားအစာ အာရုံဘက် ရောက်သွားရင် "ဪ... လိုချင်စိတ် (တဏှာ) ပေါ်လာပါလား" လို့ သိလိုက်ပြီး၊ ရှူလေရှိုက်လေဆီ ပြန်လာခဲ့ပါ။ အတင်းအကျပ် မလုပ်ပါနဲ့။ မိခင်က ကလေးကို ထမင်းခွံ့သလို ညင်ညင်သာသာလေးပဲ သတိထားနေမယ်။ ဒီအချိန်မှာ ဘုန်းဘုန်းတို့ရဲ့ စိတ်ဟာ အာဟာရကို တောင့်တနေတာ မဟုတ်ဘဲ၊ ငြိမ်းချမ်းမှုကိုပဲ စားသုံးနေဖို့ လိုပါတယ်။ ကဲ... သတိလေးကပ်ပြီး တစ်မိနစ်လောက် ဆက်ရှုမှတ်ကြပါစို့။
ဆက်လက်ပြီးတော့ ဒီကနေ့ရဲ့ သိပ္ပံပညာဆိုင်ရာ အကြောင်းအရာဖြစ်တဲ့ "Dietetics" (အာဟာရဗေဒ) နဲ့ "Gut-Brain Axis" (အူလမ်းကြောင်း-ဦးနှောက် ဆက်သွယ်ရေး) အကြောင်းကို နက်နက်ရှိုင်းရှိုင်း လေ့လာကြည့်ကြရအောင်။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ရှေးလူကြီးတွေ ပြောလေ့ရှိတဲ့ "ဝမ်းတစ်လုံးကောင်း ခေါင်းမခဲ" ဆိုတဲ့ စကားဟာ ဒီနေ့ခေတ် ခေတ်သစ်ဆေးပညာအရ အင်မတန် မှန်ကန်နေတာကို တွေ့ရပါတယ်။ သိပ္ပံပညာရှင်တွေက လူ့ရဲ့ အူလမ်းကြောင်း (Gut) ကို "Second Brain" (ဒုတိယ ဦးနှောက်) လို့တောင် တင်စားခေါ်ဝေါ်ကြပါတယ်။ ဘာကြောင့်လဲဆိုတော့ ဘုန်းဘုန်းတို့ရဲ့ အစာအိမ်နဲ့ အူလမ်းကြောင်းမှာ "Enteric Nervous System" (အူလမ်းကြောင်း အာရုံကြောစနစ်) ဆိုတာ ရှိပြီး၊ အဲဒီမှာ နျူရွန် (Neurons) ပေါင်း သန်း ၁၀၀ ကျော် ရှိနေလို့ပါပဲ။ ပိုပြီး အံ့သြစရာကောင်းတာက စိတ်ပျော်ရွှင်မှုကို ဖြစ်စေတဲ့ "Serotonin" (ဆီရိုတိုနင်) ဓာတ်ရဲ့ ၉၅ ရာခိုင်နှုန်းကို ဦးနှောက်က မထုတ်ဘဲ အူလမ်းကြောင်းက ထုတ်လုပ်ပေးတာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် "ငါတို့ စားလိုက်တဲ့ အစာဟာ ငါတို့ရဲ့ စိတ်ကို ပြုပြင်တယ်" (You are what you eat) ဆိုတာ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာတင် မကဘဲ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာပါ သက်ရောက်မှု ရှိနေပါတယ်။
ဒီနေရာမှာ "Satiety" (ဗိုက်ဝခြင်း) နဲ့ ပတ်သက်တဲ့ ဟော်မုန်း (၂) မျိုးအကြောင်းကို သိထားဖို့ လိုပါတယ်။ ပထမတစ်ခုက "Ghrelin" (ဂရယ်လင်) ပါ။ သူက "Hunger Hormone" (ဆာလောင်မှု ဟော်မုန်း) ပါ။ အစာအိမ် အားနေတဲ့အခါ ဒီဟော်မုန်း ထွက်လာပြီး ဦးနှောက်ကို "ဟေ့... ဗိုက်ဆာပြီ၊ တစ်ခုခု စားတော့" လို့ သတင်းလှမ်းပို့ပါတယ်။ ဒုတိယတစ်ခုကတော့ "Leptin" (လက်ပတင်) ပါ။ သူက "Satiety Hormone" (ဗိုက်ဝကြောင်း ဟော်မုန်း) ပါ။ အစာစားပြီးလို့ အဆီဆဲလ်တွေကနေ ဒီဟော်မုန်း ထွက်လာရင် ဦးနှောက်ကို "တော်ပြီ... ဝပြီ၊ ရပ်တော့" လို့ ပြောပါတယ်။ ပြဿနာက ဘာလဲဆိုတော့ အစာအိမ်က ပြည့်သွားပေမယ့် Leptin ဟော်မုန်းက ဦးနှောက်ဆီ ရောက်ဖို့ မိနစ် ၂၀ လောက် ကြာတတ်ပါတယ်။ အဲဒီ မိနစ် ၂၀ အတွင်းမှာ လူတွေက "မဝသေးဘူး" ထင်ပြီး ထပ်ကာထပ်ကာ စားကြတာပါ။ ဒါကို "Overeating Gap" (အလွန်အကျွံ စားမိစေသော ကြားကာလ) လို့ ခေါ်ပါတယ်။ မြန်မြန်စားလေ၊ ဒီ Gap ထဲမှာ ပိုစားမိလေပါပဲ။
နောက်ပြီး သိပ္ပံပညာမှာ "Hedonic Hunger" (သာယာမှုကြောင့် ဆာလောင်ခြင်း) နဲ့ "Homeostatic Hunger" (ဇီဝလိုအပ်ချက်ကြောင့် ဆာလောင်ခြင်း) ဆိုပြီး နှစ်မျိုး ခွဲခြားထားပါတယ်။ "Homeostatic Hunger" ဆိုတာ တကယ် ဗိုက်ဆာလို့၊ ခန္ဓာကိုယ်က စွမ်းအင်လိုလို့ စားချင်တာပါ။ "Hedonic Hunger" ဆိုတာကတော့ ဗိုက်မဆာဘဲနဲ့ ပါးစပ်က ချဉ်ချင်းတပ်လို့၊ အနံ့ရလို့၊ ပုံလေးလှလို့ စားချင်တာပါ။ ဒီနေ့ခေတ် အစားအစာ ထုတ်လုပ်သူတွေဟာ ဆား၊ သကြား၊ အဆီ (Salt, Sugar, Fat) ကို အချိုးအစား မျှတအောင် ပေါင်းစပ်ပြီး လူ့ဦးနှောက်ရဲ့ "Reward System" (ဆုချီးမြှင့်မှု စနစ်) ကို လှုံ့ဆော်နိုင်တဲ့ "Bliss Point" (အထွတ်အထိပ် အရသာမှတ်) ကို ဖန်တီးကြပါတယ်။ အဲဒီ အရသာကို စားလိုက်တာနဲ့ ဦးနှောက်ထဲမှာ Dopamine တွေ ထွက်လာပြီး မူးယစ်ဆေး သုံးသလိုမျိုး စွဲလမ်းသွားစေပါတယ်။ ဒါဟာ "Gastronomy" (အချက်အပြုတ်ပညာ) ရဲ့ မှောင်မိုက်တဲ့ ဘက်ခြမ်းလို့ ပြောလို့ရပါတယ်။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြီး ဥပမာပေးရရင်... ကားတစ်စီးကို ဆီဖြည့်တာနဲ့ တူပါတယ်။ ကားမောင်းဖို့အတွက် ဆီလိုတာက အမှန်ပါပဲ။ ဒါက "Homeostatic Hunger" (လိုအပ်ချက်) ပေါ့။ ဒါပေမဲ့ ကားဆီတိုင်ကီ ပြည့်နေပါရက်နဲ့၊ ဆီဆိုင်က လှလို့၊ ဆီနံ့ မွှေးလို့ဆိုပြီး ဇွတ်အတင်း ထပ်ဖြည့်ရင် ဘာဖြစ်မလဲ။ ဆီတွေ လျှံကျမယ်၊ ကားညစ်ပတ်မယ်၊ ပိုက်ဆံကုန်မယ်၊ မီးလောင်လွယ်မယ်။ လူ့ခန္ဓာကိုယ်မှာလည်း ဒီလိုပါပဲ။ အစာအိမ်ဆိုတဲ့ ဆီတိုင်ကီ ပြည့်နေပါရက်နဲ့၊ လျှာဆိုတဲ့ အာရုံခံကိရိယာက တောင်းဆိုတိုင်း ထပ်ဖြည့်နေရင် အဝလွန်ရောဂါ (Obesity)၊ ဆီးချို၊ သွေးတိုး ဆိုတဲ့ "ဆီလျှံတဲ့ ဒုက္ခ" တွေ ရောက်လာပါလိမ့်မယ်။ Hswagata Museum ရဲ့ ဧည့်ခံပွဲတွေမှာ "Portion Control" (ပမာဏ ကန့်သတ်ခြင်း) စနစ် ကျင့်သုံးတာဟာ ကပ်စေးနည်းလို့ မဟုတ်ပါဘူး။ ဧည့်သည်တွေရဲ့ "Biological Engine" (ဇီဝအင်ဂျင်) ကို မပျက်စီးအောင် သိပ္ပံနည်းကျ ထိန်းသိမ်းပေးတာ ဖြစ်ပါတယ်။
သူတော်ကောင်းတို့ရေ... အခု ဆက်လက်ပြီးတော့ ဘုရားရှင်ရဲ့ နှုတ်ကပတ်တော် ပိဋကတ်စာပေဘက်ကို လှည့်ကြည့်ကြရအောင်။ ဒီကနေ့ ခေါင်းစဉ်ဖြစ်တဲ့ "အစားအစာ မျှတမှု" နဲ့ "ဝိညာဉ်အာဟာရ" ဆိုတဲ့ အကြောင်းအရာနဲ့ ပတ်သက်ပြီး မြတ်စွာဘုရားရှင်က ဓမ္မပဒပါဠိတော်၊ ပဏ္ဍိတဝဂ်၊ ဂါထာနံပါတ် (၇၉) မှာ အခုလို ဟောကြားထားပါတယ်။ "ဓမ္မပီတိ သုခံ သေတိ၊ ဝိပ္ပသန္နေန စေတသာ။ အရိယပ္ပဝေဒိတေ ဓမ္မေ၊ သဒါ ရမတိ ပဏ္ဍိတော" တဲ့။ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို လေ့လာကြည့်ရင် "ဓမ္မပီတိ" - တရားတည်းဟူသော အဖျော်ကို သောက်သောသူသည်။ "ဝိပ္ပသန္နေန စေတသာ" - ကြည်လင်သော စိတ်ဖြင့်။ "သုခံ" - ချမ်းသာစွာ။ "သေတိ" - နေရ၏ တဲ့။ ဒီဂါထာမှာ ဘုရားရှင်က "ပီတိ" (သောက်ခြင်း) ဆိုတဲ့ စကားလုံးကို သုံးထားပါတယ်။ လူသားတွေဟာ ခန္ဓာကိုယ် ရှင်သန်ဖို့ ရုပ်အာဟာရ (Food) ကို စားသောက်ကြရသလို၊ စိတ်နှလုံး ရှင်သန်ဖို့အတွက်လည်း ဓမ္မအာဟာရ (Dhamma) ကို စားသောက်ကြရပါတယ်။ ရုပ်အစာ စားတဲ့အခါမှာ အဆိပ်မပါဖို့၊ အာဟာရဖြစ်ဖို့ ရွေးချယ်ရသလို၊ စိတ်အစာ စားတဲ့အခါမှာလည်း အကုသိုလ်အဆိပ်တွေ မပါအောင် သတိထားရမယ်လို့ ဆိုလိုရင်း ဖြစ်ပါတယ်။
အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်မှာလည်း "ဘောဇနေ မတ္တညုတာ" (အစားအစာ၌ အတိုင်းအရှည်ကို သိခြင်း) ဆိုတာကို အသေးစိတ် ဟောထားပါတယ်။ "နေဝ ဒဝါယ" - ကစားလိုသောကြောင့် မစားရာ။ "န မဒါယ" - မာန်ယစ်လိုသောကြောင့် မစားရာ။ "န မဏ္ဍနာယ" - တန်ဆာဆင်လိုသောကြောင့် (အသားအရေ လှချင်လို့) မစားရာ။ "န ဝိဘူသနာယ" - ဂုဏ်ပြိုင်လိုသောကြောင့် မစားရာ။ "ယာဝဒေဝ ဣမဿ ကာယဿ ဌိတိယာ" - ဤခန္ဓာကိုယ်ကြီး တည်တံ့ရုံ မျှသာ။ "ယာပနာယ" - မျှတရုံ မျှသာ စားသုံးရမည်လို့ လမ်းညွှန်ထားပါတယ်။ ဒါဟာ သိပ္ပံပညာမှာပြောတဲ့ "Homeostatic Eating" (ဇီဝမျှတရုံ စားခြင်း) နဲ့ တစ်ထပ်တည်း ကျနေပါတယ်။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြီး ဥပမာပေးရရင်... အိမ်ဆောက်တဲ့ ပန်းရံဆရာတစ်ယောက်ကို ကြည့်ပါ။ သူက အုတ်နံရံတစ်ခုကို တည်ဆောက်တဲ့အခါ အုတ်ခဲနဲ့ ဘိလပ်မြေကို လိုအပ်သလောက်ပဲ သုံးပါတယ်။ "ဒီအုတ်နံရံကြီး လှဖို့" ဆိုပြီး ဘိလပ်မြေတွေ အလွန်အကျွံ ပုံထည့်လိုက်ရင် နံရံက မခိုင်တော့ဘဲ ပြိုကျသွားမှာပါ။ ထို့အတူပဲ ဘုန်းဘုန်းတို့ စားသောက်တယ် ဆိုတာ ခန္ဓာကိုယ်ဆိုတဲ့ အိမ်ကြီး မပြိုလဲအောင် "ဘိလပ်မြေ" (အစားအစာ) ထည့်ပေးရတာပါ။ အရသာ ရှိတာ၊ မရှိတာက အဓိက မဟုတ်ပါဘူး။ ခိုင်ခံ့ဖို့က အဓိကပါ။ ပညာရှိတဲ့သူဟာ အစားစားတိုင်း "ငါဟာ ပန်းရံဆရာပဲ၊ ဒီခန္ဓာအိမ်ကြီး ခိုင်ဖို့ ဘိလပ်မြေ ထည့်နေတာပဲ" လို့ နှလုံးသွင်းပြီး စားလေ့ရှိပါတယ်။
ကဲ... အခု ဘုန်းဘုန်းတို့ ဝိပဿနာ ရှုကွက်ပိုင်းကို ကူးကြမယ်။ ဒီကနေ့အတွက် သတ်မှတ်ထားတဲ့ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် ကွင်းဆက်ကတော့ "ဝိညာဏာဟာရ" (Vinnana-ahara) သို့မဟုတ် သိစိတ်အာဟာရပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ ဘုရားရှင်က "ဝိညာဉ်သည်လည်း အာဟာရ တစ်မျိုးဖြစ်သည်" လို့ ဟောပါတယ်။ ဘာကို ကျွေးမွေးတာလဲဆိုတော့ "နာမ်ရုပ်" (Nama-Rupa) ကို ကျွေးမွေးတာပါ။ သူတော်ကောင်းတို့ ထမင်းစားတဲ့အခါ လျှာပေါ်ကို အစားအစာ တင်လိုက်တဲ့ ခဏကို သတိထားကြည့်ပါ။ အဲဒီအချိန်မှာ "ဇိဝှါဝိညာဉ်" (လျှာအသိစိတ်) ဆိုတာ ဝင်းကနဲ ပေါ်လာပါတယ်။ အဲဒီ စိတ်ကလေး ပေါ်လာလိုက်တာနဲ့ တစ်ပြိုင်နက် "အရသာ" ကို ခံစားတဲ့ ဝေဒနာ၊ "ကြိုက်တယ်/မကြိုက်ဘူး" ဆိုတဲ့ သင်္ခါရ တွေပါ တန်းစီပြီး ပေါ်လာတော့တာပါပဲ။ ဆိုလိုတာက ဝိညာဉ်စိတ်ကလေး တစ်ချက် ဖြစ်လိုက်တာနဲ့ နာမ်ရုပ်သစ်တွေ တသီတတန်းကြီး ဖြစ်ပေါ်လာအောင် အစာကျွေးလိုက်သလို ဖြစ်သွားတာပါ။
ဒါကြောင့် ဝိညာဉ်အာဟာရကို ရှုတဲ့အခါ... အစာကို ပါးစပ်ထဲ ထည့်လိုက်တဲ့အချိန်မှာ "ငါ စားနေတယ်" လို့ မမှတ်ဘဲ၊ "အဆင်း၊ အနံ့၊ အရသာ (ရုပ်) နဲ့ လျှာအကြည် (ရုပ်) တိုက်ဆိုင်လို့ သိစိတ် (ဝိညာဉ်) ပေါ်လာပါလား" လို့ ရှုမြင်ရပါမယ်။ အရေးကြီးတာက အဲဒီ သိစိတ်လေးကို "ငါ" လို့ မစွဲဖို့ပါပဲ။ သူက လျှပ်စီးလက်သလိုပါပဲ။ အကြောင်းတိုက်ဆိုင်လို့ ခဏလေး ပေါ်လာတယ်၊ ပြီးရင် ပျောက်သွားတယ်။ ချိုတာလေး စားလိုက်ရင် "ချိုမှန်းသိတဲ့စိတ်" ပေါ်တယ်၊ စပ်တာလေး စားလိုက်ရင် "စပ်မှန်းသိတဲ့စိတ်" ပေါ်တယ်။ စိတ်က အစားအစာအလိုက် ပြောင်းလဲနေတာကို မြင်အောင် ကြည့်ပါ။
ဒိဋ္ဌိ (Ditthi) ဖြုတ်ဖို့အတွက်... "ငါ စားကောင်းတယ်" လို့ ပြောလေ့ရှိကြတယ်နော်။ တကယ်တော့ "ငါ" က စားကောင်းတာ မဟုတ်ပါဘူး။ လျှာအာရုံကြော (Pasada Rupa) နဲ့ အစားအစာ (Gocara Rupa) ထိတွေ့လို့ သုခဝေဒနာ ပေါ်လာတာပါ။ အဲဒီ သုခဝေဒနာကို ဝိညာဉ်က သိလိုက်တာပါ။ ဒီဖြစ်စဉ်ကြီး တစ်ခုလုံးမှာ "ပုဂ္ဂိုလ် သတ္တဝါ" လုံးဝ မပါပါဘူး။ ဓာတ်သဘောတွေ အလုပ်လုပ်နေတာ သက်သက်ပါပဲ။ "စားသူ" မရှိ၊ "စားခြင်း" ကိစ္စသာ ရှိသည်လို့ နှလုံးသွင်းပါ။
ဒါကို နောက်တစ်မျိုး ဥပမာပေးရရင်... စူပါမားကတ် (Supermarket) က ငွေရှင်းကောင်တာမှာ ဘားကုဒ် (Barcode) ဖတ်တဲ့ စက်ကလေးကို မြင်ယောင်ကြည့်ပါ။ ပစ္စည်းတစ်ခုကို စက်ရှေ့ ဖြတ်လိုက်ရင် "တီ" ဆိုပြီး အသံမြည်တယ်၊ ဈေးနှုန်းပေါ်လာတယ်။ အဲဒီစက်က "ငါ ဒီမုန့်ကို ကြိုက်တယ်၊ ဟိုမုန့်ကို မကြိုက်ဘူး" လို့ ခံစားပါသလား။ မခံစားပါဘူး။ သူ့ရှေ့ရောက်လာတဲ့ အချက်အလက်ကို ဖတ်ရုံပဲ ဖတ်တာပါ။ ထို့အတူပဲ... သူတော်ကောင်းတို့ရဲ့ "သိစိတ်" (Vinnana) ဟာလည်း ဘားကုဒ်ဖတ်တဲ့ စက်ကလေးလိုပါပဲ။ လျှာပေါ်ရောက်လာတဲ့ အရသာကို "ချိုတယ်၊ ချဉ်တယ်" လို့ ဖတ်ရုံပဲ ဖတ်ရမှာပါ။ အဲဒီအပေါ်မှာ "ကြိုက်တယ်၊ စွဲလမ်းတယ်" ဆိုတဲ့ တဏှာကော်တွေ သွားမသုတ်ပါနဲ့။ စက်ကလေးလို သက်သက် (Pure Awareness) ထားနိုင်ရင် အစားအစာကြောင့်ဖြစ်တဲ့ ကိလေသာတွေ ငြိမ်းအေးသွားပါလိမ့်မယ်။
ဆက်လက်ပြီးတော့ သူတော်ကောင်းတို့ စိတ်ဝင်စားမယ့် ဇာတ်လမ်းလေးတစ်ခုကို ပြောပြပါမယ်။ ဒီဖြစ်စဉ်ကတော့ Hswagata Museum (သွာဂတ) ပြတိုက်တော်ကြီးရဲ့ မှတ်တမ်းအမှတ် Case-2570 မှာ ရှိခဲ့တဲ့ ဖြစ်ရပ်လေးပါ။ ဒီဇာတ်လမ်းလေးက "Gastronomy" (အချက်အပြုတ်ပညာ) ကို အစွဲကြီးပြီး "တဏှာ" (Craving) နောက်ကို လိုက်မိရာကနေ စိတ်ဆင်းရဲမှုတွေ ဖြစ်လာရပုံကို မီးမောင်းထိုးပြနေပါတယ်။
ဖြစ်စဉ်က ဒီလိုပါ။ ပြတိုက်ရဲ့ အနောက်ဘက်မှာ ဧည့်သည်တွေနဲ့ ဝန်ထမ်းတွေအတွက် သီးသန့်ဖွင့်လှစ်ထားတဲ့ "သုဇာတာ နို့ဃနာ" (Sujata Milk Rice Cafe) ဆိုတဲ့ စားသောက်ဆိုင်လေး ရှိပါတယ်။ အဲဒီဆိုင်ရဲ့ စားဖိုမှူးကြီးက "ကိုထွန်း" (အမည်လွှဲ) လို့ ခေါ်ပါတယ်။ သူက နိုင်ငံခြားမှာ အချက်အပြုတ်ပညာ သင်လာတဲ့သူဆိုတော့ အစားအစာရဲ့ အရသာ၊ အပြင်အဆင်၊ အရောင်အဆင်း (Appearance) ကို သိပ်ပြီး စီစစ်ပါတယ်။ သူ့ရဲ့ စေတနာက ကောင်းပေမယ့် ပြဿနာက ဘာလဲဆိုတော့ "ပြည့်စုံမှု" (Perfectionism) ကို လိုချင်လွန်းအားကြီးနေတာပါပဲ။ ဟင်းတစ်ပွဲ ပြင်လိုက်လို့ ပန်းကန်ဘေးမှာ ဟင်းရည်လေး နည်းနည်း စွန်းသွားတာနဲ့ အဲဒီပန်းကန်လုံးကို ပြန်လဲခိုင်းတယ်၊ အရသာက သူလိုချင်တဲ့ "Bliss Point" (အထွတ်အထိပ် အရသာ) မရောက်မချင်း အဖတ်တွေကို လွှင့်ပစ်ပြီး အသစ်ပြန်ချက်တတ်တယ်။ ဒီတော့ ဘာဖြစ်လဲဆိုတော့ "Food Waste" (အစားအစာ လေလွင့်မှု) တွေ အများကြီး ဖြစ်လာသလို၊ သူ့စိတ်ထဲမှာလည်း အမြဲတမ်း ဒေါသထွက်၊ စိတ်တိုင်းမကျမှုတွေနဲ့ ပူလောင်နေရပါတယ်။
တစ်နေ့ကျတော့ "Sustainable Gastronomy Day" အထိမ်းအမှတ်အနေနဲ့ ပြတိုက်က အလှူပွဲတစ်ခု လုပ်ပါတယ်။ အဲဒီနေ့မှာ ဧည့်သည်တွေ အရမ်းများတော့ ကိုထွန်းခမျာ လက်မလည်အောင် ချက်ရပါတယ်။ အဲဒီမှာ သူက ပန်းကန်အလှဆင်တာ (Plating) ကို အချိန်တွေ အကုန်ခံပြီး လုပ်နေတုန်း၊ တပည့်တစ်ယောက်က ဟင်းအိုးမွှေရင်း နည်းနည်း တူးသွားတဲ့ အနံ့ထွက်သွားတယ်။ ဒါကို သိလိုက်တာနဲ့ ကိုထွန်းက ဒေါသတကြီးနဲ့ "ဒီဟင်းအိုးလိုက် သွန်ပစ်လိုက်၊ ဧည့်သည်တွေကို ဒီလို အဆင့်မမီတာ မကျွေးနိုင်ဘူး" ဆိုပြီး အော်ဟစ်ပါတော့တယ်။ တကယ်တမ်းက အနံ့ နည်းနည်းပဲ သင်းရုံ ရှိပါသေးတယ်။ စားလို့ရပါသေးတယ်။ ဒါပေမဲ့ သူ့ရဲ့ "အတ္တ" (Ego) နဲ့ "တဏှာ" (Craving for Perfection) က အဲဒီ အစားအစာကို အမှိုက်ဖြစ်အောင် ဖန်တီးလိုက်ပါတော့တယ်။
ဒီပြဿနာကို ဖြေရှင်းဖို့အတွက် ဘုန်းဘုန်းတို့ Hswagata Museum ရဲ့ စီမံခန့်ခွဲမှုအဖွဲ့က Policy Ref: Pol 7, Art 7.3 ကို အသုံးပြုခဲ့ရပါတယ်။ ဒီမူဝါဒမှာ ဘာရေးထားသလဲဆိုတော့ "ပြတိုက်အတွင်းရှိ စားသောက်ဆိုင်များသည် 'သုည လေလွင့်မှု' (Zero Waste) စနစ်ကို ကျင့်သုံးရမည်ဖြစ်ပြီး၊ အစားအစာ၏ အဓိက ရည်ရွယ်ချက်မှာ 'ခန္ဓာတည်ရုံ မျှတမှု' ဖြစ်ကြောင်း ဝန်ထမ်းများအား သင်တန်းပေးရမည်" လို့ ပြဋ္ဌာန်းထားပါတယ်။ ဘုန်းဘုန်းက ကိုထွန်းကို မီးဖိုချောင်ထဲကနေ ခဏ ခေါ်ထုတ်လာခဲ့ပါတယ်။ ပြီးတော့ ပြတိုက်ရဲ့ "ဆွမ်းခံကြွနေတဲ့ ရဟန္တာပုံ" ပန်းချီကားရှေ့ကို ခေါ်သွားပါတယ်။
"ကိုထွန်း... ဟောဒီ ပန်းချီကားထဲက ရဟန္တာအရှင်မြတ်တွေကို ကြည့်စမ်း။ သူတို့ သပိတ်ထဲမှာ ဆွမ်းတွေ၊ ဟင်းတွေ ရောနေတယ်။ အပူတွေ၊ အအေးတွေ ရောနေတယ်။ ဒါပေမဲ့ သူတို့ မျက်နှာက ကြည်လင်နေတယ်။ ဘာလို့လဲ သိလား။ သူတို့က 'လျှာ' အတွက် စားတာ မဟုတ်ဘူး၊ 'ခန္ဓာ' အတွက် စားတာမို့လို့ပဲ။ ဒကာကြီးက အခု 'လျှာ' ဆိုတဲ့ တံခါးပေါက်လေး တစ်ခုအတွက်နဲ့ တန်ဖိုးရှိတဲ့ အစားအစာတွေကို အမှိုက်ပုံးထဲ ပစ်ထည့်နေတယ်။ ဒါဟာ ကုသိုလ်လုပ်တာလား၊ အကုသိုလ် လုပ်တာလား" လို့ မေးလိုက်ပါတယ်။ ပြီးတော့ သိပ္ပံနည်းကျပါ ရှင်းပြလိုက်ပါတယ်။ "ဒကာကြီး ဖန်တီးချင်တဲ့ Perfect Taste ဆိုတာ ဦးနှောက်ထဲက Dopamine (ဒိုပါမင်း) ကို ဆွပေးရုံ သက်သက်ပါ။ အဲဒီ ဒိုပါမင်းက ခဏလေးနဲ့ ပျောက်သွားမှာ။ ဒါပေမဲ့ ဒကာကြီး လွှင့်ပစ်လိုက်တဲ့ အစားအစာတွေက ကမ္ဘာမြေကြီးအတွက် ဝန်ထုပ်ဝန်ပိုး (Carbon Footprint) ဖြစ်ကျန်ရစ်ခဲ့မှာလေ" လို့ ပြောပြလိုက်ပါတယ်။
အဲဒီတော့မှ ကိုထွန်းက သဘောပေါက်သွားတယ်။ "တပည့်တော်က အနုပညာလို့ ထင်ပြီး လုပ်နေတာ၊ တကယ်တော့ ကိုယ့်စိတ်တိုင်းကျ ဖြစ်ချင်တဲ့ လောဘဇောတွေပဲ ကိုး" ဆိုပြီး ဝန်ခံပါတယ်။ အဲဒီနောက်ပိုင်း သူဟာ ဟင်းချက်ရင် "အရသာ အကောင်းဆုံး ဖြစ်ရမယ်" ဆိုတဲ့ စိတ်ထက် "စားသူတွေ ကျန်းမာပြီး ဓာတ်မျှတရမယ်၊ အလေအလွင့် အနည်းဆုံး ဖြစ်ရမယ်" ဆိုတဲ့ စေတနာ (Mano-sancetanahara) ကို ပြောင်းလဲ မွေးမြူလိုက်ပါတယ်။ အဲဒီလို ပြောင်းလိုက်တဲ့အခါ သူ့စိတ်ထဲက ပူလောင်မှုတွေ ငြိမ်းသွားပြီး၊ မီးဖိုချောင်လေးဟာလည်း အရင်ကလို စစ်မြေပြင် မဟုတ်တော့ဘဲ ကုသိုလ်ဖြစ်ရာ နေရာလေး ဖြစ်လာခဲ့ပါတယ်။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြီး ဥပမာပေးရရင်... ဆေးရုံက သူနာပြုဆရာမလေး တစ်ယောက်ကို ကြည့်ပါ။ သူက လူနာကို ဆေးတိုက်တဲ့အခါ "ဒီဆေးက ခါးတယ်၊ ချိုတယ်" ဆိုတာကို အဓိက မထားပါဘူး။ "ဒီဆေးက ရောဂါပျောက်မလား" ဆိုတာကိုပဲ ကြည့်ပါတယ်။ တကယ်လို့ ဆေးက ခါးနေရင်တောင်မှ လူနာကျန်းမာရေးအတွက် လိုအပ်ရင် တိုက်ရတာပါပဲ။ ကိုထွန်းရဲ့ အဖြစ်အပျက်မှာ သူက "အရသာ" (Taste) ဆိုတဲ့ အပေါ်ယံကိုပဲ ဖက်တွယ်ပြီး "အာဟာရ" (Nutrition) ဆိုတဲ့ အနှစ်သာရကို မေ့လျော့ခဲ့တာပါ။ Hswagata Museum ရဲ့ မူဝါဒ (၇.၃) ဟာ စားဖိုမှူးတွေကို "Chef" (စားဖိုမှူး) အဆင့်ကနေ "Nutrition Healer" (အာဟာရဖြင့် ကုသသူ) အဆင့်ကို မြှင့်တင်ပေးလိုက်တဲ့ သဘောပါပဲ။ အစားအစာကို "ဖျော်ဖြေရေး" (Entertainment) အဖြစ် မမြင်ဘဲ "ဆေးဝါး" (Medicine) အဖြစ် မြင်တတ်လာအောင် လေ့ကျင့်ပေးလိုက်တာ ဖြစ်ပါတယ်။
ကဲ... နိဂုံးချုပ်အနေနဲ့ ဒီကနေ့ ဟောကြားခဲ့တဲ့ "အစားအစာ မျှတမှုနှင့် ဝိညာဉ်အာဟာရ" တရားတော်ကို အရိယသစ္စာ လေးပါးနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး သိမ်းဆည်းကြရအောင်။
၁။ ဒုက္ခသစ္စာ (ဆင်းရဲခြင်းအမှန်): "ငါ့စိတ်ကြိုက် အရသာ မဟုတ်ရင် မစားနိုင်ဘူး၊ စိတ်တိုင်းမကျဘူး" ဆိုပြီး ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့ စိတ်ဆင်းရဲမှု၊ အလိုမပြည့်မှုတွေဟာ ဒုက္ခသစ္စာ ဖြစ်ပါတယ်။ အစာအိမ်က တောင်းဆိုတာ မဟုတ်ဘဲ လျှာက တောင်းဆိုတဲ့ "Hedonic Hunger" ကြောင့် ဖြစ်ရတဲ့ ဒုက္ခတွေပါ။
၂။ သမုဒ္ဒယသစ္စာ (ဆင်းရဲကြောင်းအမှန်): ဒီဒုက္ခတွေ ဖြစ်ရခြင်းရဲ့ အကြောင်းရင်းကတော့ "ရသတဏှာ" (အရသာ၌ တပ်မက်ခြင်း) နဲ့ "အာဟာရကို ဇာတ်သိမ်းမဖြတ်နိုင်ခြင်း" (Lack of restraint) ကြောင့် ဖြစ်ပါတယ်။ ဝိညာဉ်အာဟာရကို သတိမထားဘဲ လောဘနဲ့ ကျွေးမွေးနေမိခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။
၃။ နိရောဓသစ္စာ (ဆင်းရဲချုပ်ငြိမ်းရာအမှန်): အရသာအပေါ် စွဲလမ်းတဲ့ တဏှာစိတ် ချုပ်ငြိမ်းပြီး၊ မျှတရုံ စားသုံးတတ်တဲ့ "ဘောဇနေ မတ္တညုတာ" အသိဉာဏ် ကိန်းဝပ်သွားခြင်းသည် နိရောဓသစ္စာ ဖြစ်ပါတယ်။
၄။ မဂ္ဂသစ္စာ (ဆင်းရဲချုပ်ကြောင်းအမှန်): အစာစားတိုင်း သတိကပ်ခြင်း (သမ္မာသတိ)၊ အစားအစာကို ဓာတ်သဘောမျှသာ မြင်ခြင်း (သမ္မာဒိဋ္ဌိ) စတဲ့ မဂ္ဂင်ကျင့်စဉ်တွေကို ပွားများခြင်းသည်သာလျှင် ဤဝဋ်ဆင်းရဲမှ လွတ်မြောက်ရာ လမ်းကြောင်းမှန် ဖြစ်ပါတယ်။
လက်တွေ့ လုပ်ငန်းခွင် (Work Assignment):
ဒီကနေ့ တရားနာပြီးတဲ့အခါ သူတော်ကောင်းတို့ နောက်တစ်နပ် စားတဲ့အချိန်မှာ "Mindful Eating Challenge" (သတိဖြင့် စားသောက်ခြင်း စိန်ခေါ်မှု) ကို လုပ်ကြည့်ကြပါ။
(၁) ပထမဆုံး ထမင်းလုပ် (၃) လုပ်ကို ဘာစကားမှ မပြောဘဲ၊ ဖုန်းမကြည့်ဘဲ၊ တိတ်တိတ်ဆိတ်ဆိတ် စားပါ။
(၂) ပါးစပ်ထဲ ထည့်လိုက်တဲ့ အချိန်မှာ "အရသာ ပေါ်လာတာ ငါလား၊ လျှာလား၊ စိတ်လား" ဆိုတာ ခွဲခြားကြည့်ပါ။
(၃) ဝါးနေတဲ့အချိန်မှာ "သွားတွေ လှုပ်ရှားနေတာ ရုပ်၊ သိနေတာက နာမ်" လို့ မှတ်ပါ။
(၄) မျိုချလိုက်တဲ့အချိန်မှာ "ဒီအစားအစာဟာ ငါ့ခန္ဓာကိုယ်အတွက် ဆီဖြည့်ပေးလိုက်တာပဲ" လို့ နှလုံးသွင်းပါ။ ဒီလို စားခြင်းအားဖြင့် အစာလည်း ကြေလွယ်မယ်၊ စိတ်လည်း ငြိမ်းချမ်းမယ်၊ ကျန်းမာရေးနဲ့လည်း ညီညွတ်ပါလိမ့်မယ်။
ဒီကနေ့ ဟောကြားအပ်သော တရားတော်တွင် ပါရှိသည့်အတိုင်း မိမိတို့၏ အစားအစာနှင့် စိတ်အာဟာရကို မျှတစွာ သုံးဆောင်နိုင်ကြပြီး၊ အိုခြင်း၊ နာခြင်း၊ သေခြင်းတည်းဟူသော သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲမှ လွတ်မြောက်နိုင်ကြပါစေကုန် သတည်း။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
သာဓု... သာဓု... သာဓု။
ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက
The Office Of Siridantamahapalaka
The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.
နေ့စွဲ - 2026, June 18
ORCID: 0009-0000-0697-4760
Website: www.siridantamahapalaka.com
Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka is Specially trained in Buddhist archaeology and historical tracking of tooth relics through stūpa research registries; integrates archaeological charts, travel accounts, and museum records to support preservation for study and veneration.
