Day: 172 | June 20 | World Refugee Day & The Psychology of Displacement | Dhammapada Verse 81 | Refugee Law & Root Shock Theory
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
သာသနာတော်နှစ် ၂၅၇၀၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၈ ခုနှစ်၊ ခရစ်နှစ် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ (၂၀) ရက်၊ စနေနေ့ မင်္ဂလာရှိသော နံနက်ခင်းအချိန်အခါသမယမှာ Hswagata Museum (သွာဂတ) ဗုဒ္ဓစွယ်တော်မြတ် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရေး ပုဂ္ဂလိကပြတိုက်တော်ကြီးရဲ့ တည်ထောင်သူ ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက ဦးစီးပဓာနပြုလို့ ဒီကနေ့ တရားတော်နာ ကြွရောက်လာကြကုန်သော ဧည့်ပရိသတ်အပေါင်း သူတော်ကောင်းတို့ ဘေးရန်ခပ်သိမ်း ကင်းငြိမ်းကြပါစေကြောင်း၊ ကိုယ်စိတ်နှစ်ပါး ကျန်းမာချမ်းသာကြပါစေကြောင်း ဦးစွာပထမ မေတ္တာပို့သ နှုတ်ခွန်းဆက်သလိုက်ပါတယ်။ ဒီကနေ့ဟာ "ကမ္ဘာ့ဒုက္ခသည်များနေ့" (World Refugee Day) ဖြစ်သလို၊ မြန်မာ့ပြက္ခဒိန်အရ "နယုန်လပြည့်အကြို" နေ့ရက်မြတ်လည်း ဖြစ်ပါတယ်။ ကမ္ဘာတစ်ဝန်းမှာ စစ်ပွဲတွေ၊ ပဋိပက္ခတွေ၊ သဘာဝဘေးအန္တရာယ်တွေကြောင့် ကိုယ့်အိမ်ကိုယ့်ယာကို စွန့်ခွာပြီး ထွက်ပြေးတိမ်းရှောင်နေရတဲ့ ဒုက္ခသည်ပေါင်း သန်းချီ ရှိနေပါတယ်။ "အိမ်" ဆိုတာ နံရံလေးဘက်နဲ့ ခေါင်မိုးတစ်ခုတည်းကို ပြောတာ မဟုတ်ပါဘူး။ လူသားတစ်ယောက်ရဲ့ လုံခြုံမှု၊ ဂုဏ်သိက္ခာနဲ့ အမှတ်တရတွေ စုဝေးရာ ဖြစ်ပါတယ်။ အဲဒီအိမ် ပျောက်ဆုံးသွားတဲ့အခါ လူတွေရဲ့ စိတ်နှလုံးမှာ ဘယ်လောက်တောင် ကြီးမားတဲ့ "Root Shock" (အမြစ်ပြတ် တုန်လှုပ်မှု) ကို ခံစားရသလဲ ဆိုတာကို စာနာနားလည်နိုင်ဖို့၊ ဒီကနေ့ တရားခေါင်းစဉ်ကို "ရွှေ့ပြောင်းဒုက္ခသည်များ၏ စိတ်ဒဏ်ရာနှင့် ဓမ္မခိုလှုံရာ" (The Trauma of Displacement and The Dhamma Refuge) လို့ သတ်မှတ်ထားပါတယ်။
ကဲ... တရားမဟောကြားမီ၊ တရားမနာကြားမီမှာ မိမိတို့ရဲ့ စိတ်အစဉ်ကို ကရုဏာရေစင်နဲ့ ဆေးကြောပြီး၊ အိုးမဲ့အိမ်မဲ့ ဖြစ်နေသူတွေကို စာနာနိုင်ဖို့ သမထဘာဝနာလေး ခဏလောက် ပွားများကြရအောင်။ ဒီနေ့တော့ "ကရုဏာဘာဝနာ" (Compassion Meditation) ကို အထူးပြုပြီး ကျင့်သုံးကြမယ်။ သူတော်ကောင်းတို့ အားလုံးပဲ သက်သောင့်သက်သာ မျှတတဲ့ ဣရိယာပုတ်တစ်ခုကို ယူလိုက်ကြပါ။ ခါးလေးကို ဆန့်ထားမယ်၊ မျက်လွှာလေးကို ဖြည်းဖြည်းချင်း မှိတ်ထားလိုက်ပါ။ စိတ်ကို လျှောက်ပြီး မတွေးတော့ဘူး။ အခုလက်ရှိ ကိုယ်ပိုင်ဆိုင်ထားတဲ့ အိမ်၊ နေရာ၊ မိသားစုကို ခဏမေ့ထားပြီး၊ နေစရာမရှိ၊ စားစရာမရှိ လမ်းဘေးမှာ၊ တောထဲမှာ ဒုက္ခရောက်နေသူတွေကို စိတ်အာရုံထဲ မြင်ယောင်ကြည့်ပါ။ "ဪ... သူတို့ခမျာ ဒုက္ခရောက်နေကြရှာပါလား၊ နေပူမိုးရွာထဲမှာ ပင်ပန်းနေကြရှာပါလား" လို့ စိတ်ထဲကနေ ထပ်တူခံစားကြည့်ပါ။ ပြီးရင် ဝင်လေကို ရှူသွင်းလိုက်တိုင်း ကရုဏာစိတ်ကို မွေးမြူပါ။ ထွက်လေကို ရှူထုတ်လိုက်တိုင်း "သူတို့တွေ ဆင်းရဲဒုက္ခက လွတ်မြောက်ကြပါစေ၊ လုံခြုံတဲ့ နေရာလေး ရကြပါစေ" လို့ ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့လွှတ်ပါ။ "ဝင်လေ... ကရုဏာ...၊ ထွက်လေ... ငြိမ်းချမ်းပါစေ..."။ ကိုယ့်စိတ်ထဲမှာ သနားစိတ်ကြောင့် မျက်ရည်ဝဲလာရင် အဲဒီမျက်ရည်ဟာ မွန်မြတ်တဲ့ မျက်ရည်ပါပဲ။ အဲဒီ စိတ်အခြေအနေကို ဆက်ထိန်းထားပါ။ အတင်းအကျပ် မလုပ်ပါနဲ့။ မိခင်က ဒုက္ခရောက်နေတဲ့ သားသမီးကို ကြည့်သလို ညင်ညင်သာသာလေးပဲ ရှူရှိုက်နေမယ်။ ဒီအချိန်မှာ ဘုန်းဘုန်းတို့ရဲ့ စိတ်ဟာ အတ္တဘောင်ကို ကျော်လွန်ပြီး ပရဟိတနယ်ပယ်ကို ရောက်နေဖို့ လိုပါတယ်။ ကဲ... သတိလေးကပ်ပြီး တစ်မိနစ်လောက် ဆက်ရှုမှတ်ကြပါစို့။
ဆက်လက်ပြီးတော့ ဒီကနေ့ရဲ့ သိပ္ပံပညာဆိုင်ရာ အကြောင်းအရာဖြစ်တဲ့ "Psychology of Displacement" (နေရာဖယ်ရှားခံရခြင်း၏ စိတ်ပညာ) နဲ့ "Refugee Law" (ဒုက္ခသည်ဆိုင်ရာ ဥပဒေ) အကြောင်းကို နက်နက်ရှိုင်းရှိုင်း လေ့လာကြည့်ကြရအောင်။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... လူသားတွေဟာ သစ်ပင်တွေနဲ့ တူပါတယ်။ သစ်ပင်တစ်ပင်ကို မြေကြီးကနေ ဆွဲနုတ်လိုက်ရင် အမြစ်တွေ ပြတ်တောက်ပြီး ညှိုးနွမ်းသွားသလို၊ လူတွေဟာလည်း ကိုယ်နေထိုင်ရာ အရပ်ဒေသ၊ ယဉ်ကျေးမှု၊ လူမှုအသိုင်းအဝိုင်းကနေ အတင်းအဓမ္မ ဖယ်ရှားခံရတဲ့အခါ "Root Shock" (အမြစ်ပြတ် တုန်လှုပ်မှု) ဆိုတဲ့ စိတ်ဒဏ်ရာကို ရရှိကြပါတယ်။ စိတ်ပညာရှင် Dr. Mindy Fullilove က ဒီအသုံးအနှုန်းကို တီထွင်ခဲ့တာပါ။ အိမ်ဆိုတာ ရုပ်ဝတ္ထု သက်သက် မဟုတ်ပါဘူး။ ဦးနှောက်ရဲ့ Hippocampus (မှတ်ဉာဏ်ပိုင်းဆိုင်ရာ နေရာ) မှာ "Spatial Map" (နေရာဒေသ မြေပုံ) အနေနဲ့ မှတ်သားထားတဲ့ လုံခြုံမှု ဇုန် (Safe Zone) ဖြစ်ပါတယ်။ အဲဒီဇုန် ပျက်စီးသွားတဲ့အခါ ဦးနှောက်ဟာ "Chronic Stress" (နာတာရှည် စိတ်ဖိစီးမှု) အခြေအနေကို ရောက်သွားပြီး၊ ဘယ်နေရာရောက်ရောက် လုံခြုံတယ်လို့ မခံစားရတော့ပါဘူး။
နိုင်ငံတကာ ဥပဒေ (International Law) မှာတော့ "Non-refoulement Principle" (အတင်းအဓမ္မ ပြန်မပို့ရခြင်း မူဝါဒ) ဆိုတာ ရှိပါတယ်။ ၁၉၅၁ ခုနှစ် ဒုက္ခသည်များဆိုင်ရာ ကွန်ဗင်းရှင်းအရ ဒုက္ခသည်တစ်ယောက်ကို သူ့အသက်အန္တရာယ် ရှိနိုင်တဲ့ နေရာဆီ ပြန်ပို့ခြင်း (Refoulement) ဟာ နိုင်ငံတကာ ဥပဒေကို ချိုးဖောက်ရာ ရောက်ပါတယ်။ ဒါဟာ ဥပဒေ သက်သက် မဟုတ်ပါဘူး။ "Human Rights Science" (လူ့အခွင့်အရေး သိပ္ပံ) အရ လူသားချင်း စာနာထောက်ထားမှုရဲ့ အခြေခံ အုတ်မြစ်ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ လက်တွေ့မှာတော့ ဒုက္ခသည်တွေဟာ နိုင်ငံမဲ့ (Stateless) ဖြစ်သွားတဲ့အတွက် ဥပဒေ အကာအကွယ်မဲ့ပြီး စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာရော၊ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာပါ "Limbo State" (သောင်မတင်ရေမကျ အခြေအနေ) မှာ ပိတ်မိနေတတ်ကြပါတယ်။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြီး ဥပမာပေးရရင်... Wi-Fi လိုင်းနဲ့ တူပါတယ်။ သူတော်ကောင်းတို့ရဲ့ ဖုန်းက အိမ်ရောက်ရင် Wi-Fi လိုင်း အလိုလို မိတယ် မဟုတ်လား။ Password ရိုက်စရာ မလိုဘူး၊ လိုင်းက ငြိမ်နေတယ်။ ဒါဟာ "Home" (အိမ်) ပါ။ ဦးနှောက်က အားစိုက်စရာ မလိုဘဲ အေးဆေးနေလို့ ရတယ်။ ဒါပေမဲ့ ဒုက္ခသည်တွေကျတော့ Wi-Fi လိုင်း မရှိတဲ့ နေရာကို ရောက်သွားသလိုပါပဲ။ ဖုန်းက တစ်ချိန်လုံး "Searching for Network" (ကွန်ရက် ရှာဖွေနေသည်) ဆိုပြီး အလုပ်လုပ်နေရတယ်။ အဲဒီလို ရှာနေရတော့ ဘက်ထရီ (Battery) ကုန်မြန်တယ်။ ဖုန်းပူလာတယ်။ လူ့ဦးနှောက်ကလည်း ဒီအတိုင်းပါပဲ။ "ငါ ဘယ်မှာ အိပ်ရမလဲ၊ ငါ့ကို ဘယ်သူ လက်ခံမလဲ၊ ငါ ဘယ်တော့ ပြန်ရမလဲ" ဆိုတဲ့ မေးခွန်းတွေကို တစ်ချိန်လုံး "Searching" လုပ်နေရတော့ စိတ်စွမ်းအင် (Mental Energy) တွေ ကုန်ခမ်းပြီး၊ စိတ်ဓာတ်ကျခြင်း (Depression) နဲ့ စိုးရိမ်သောက (Anxiety) တွေ ဖြစ်လာရတာပါ။
နောက်ထပ် သိပ္ပံနည်းကျ ပြောရရင် "Maslow's Hierarchy of Needs" (မက်စလို၏ လိုအပ်ချက် အဆင့်ဆင့်) သီအိုရီအရ အောက်ဆုံးအဆင့်ဖြစ်တဲ့ "Physiological & Safety Needs" (ရုပ်ပိုင်းနှင့် လုံခြုံရေး လိုအပ်ချက်) မပြည့်စုံရင် အပေါ်ထပ်က "Self-Actualization" (မိမိကိုယ်ကို အကောင်အထည်ဖော်ခြင်း) ဆိုတာ ဖြစ်မလာနိုင်ပါဘူး။ ဒုက္ခသည်တွေမှာ ထူးချွန်တဲ့ အရည်အချင်းတွေ ရှိပေမယ့်၊ အခြေခံ လုံခြုံမှု မရှိတဲ့အတွက် သူတို့ရဲ့ စွမ်းရည်တွေ မြှုပ်နှံထားရသလို ဖြစ်နေပါတယ်။ ဒါဟာ ကမ္ဘာကြီးအတွက် "Human Capital Loss" (လူသားအရင်းအမြစ် ဆုံးရှုံးမှု) ကြီး တစ်ခုပါပဲ။ Hswagata Museum အနေနဲ့ ဒုက္ခသည်တွေကို ကူညီတယ်ဆိုတာ ကုသိုလ်ရေး သက်သက် မဟုတ်ပါဘူး။ လူသားအရင်းအမြစ်တွေကို ပြန်လည် ဖော်ထုတ်ပေးခြင်း (Restoring Human Potential) လည်း ဖြစ်ပါတယ်။
သူတော်ကောင်းတို့ရေ... အခု ဆက်လက်ပြီးတော့ ဘုရားရှင်ရဲ့ နှုတ်ကပတ်တော် ပိဋကတ်စာပေဘက်ကို လှည့်ကြည့်ကြရအောင်။ ဒီကနေ့ ခေါင်းစဉ်ဖြစ်တဲ့ "ဒုက္ခသည်များ၏ စိတ်ဒဏ်ရာ" နဲ့ "ဓမ္မခိုလှုံရာ" ဆိုတဲ့ အကြောင်းအရာနဲ့ ပတ်သက်ပြီး မြတ်စွာဘုရားရှင်က ဓမ္မပဒပါဠိတော်၊ ပဏ္ဍိတဝဂ်၊ ဂါထာနံပါတ် (၈၁) မှာ အခုလို ဟောကြားထားပါတယ်။ "သေလော ယထာ ဧကဃနော၊ ဝါတေန န သမီရတိ။ ဧဝံ နိန္ဒာပသံသာသု၊ န သမိဉ္ဇန္တိ ပဏ္ဍိတာ" တဲ့။ ဒီဂါထာလေးရဲ့ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို တစ်လုံးချင်း စေ့ငုကြည့်ရအောင်။ "ဧကဃနော" - အခေါင်းမရှိ တစ်ခဲနက်သော။ "သေလော" - ကျောက်တောင်ကြီးသည်။ "ဝါတေန" - အရပ်လေးမျက်နှာမှ လာသော လေမုန်တိုင်းကြောင့်။ "န သမီရတိ ယထာ" - တုန်လှုပ်ခြင်း မရှိသကဲ့သို့။ "ဧဝံ" - ဤအတူ။ "ပဏ္ဍိတာ" - ပညာရှိ သူတော်ကောင်းတို့သည်။ "နိန္ဒာပသံသာသု" - ကဲ့ရဲ့ခြင်း နှင့် ချီးမွမ်းခြင်း (လောကဓံ) တို့၌။ "န သမိဉ္ဇန္တိ" - တုန်လှုပ်ခြင်း မရှိကြကုန် တဲ့။ ဒီဂါထာမှာ ဘုရားရှင်က "သေလော" (ကျောက်တောင်) ဆိုတဲ့ ဥပမာကို သုံးထားပါတယ်။ ဒုက္ခသည်တွေ၊ ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်ရသူတွေ အနေနဲ့ အပြင်လောကမှာ အိမ်ရာ၊ တိုက်တာ၊ မြေနေရာ ဆိုတဲ့ "အကာအကွယ်" တွေ ပျက်စီးသွားကောင်း ပျက်စီးသွားနိုင်ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ မိမိရဲ့ စိတ်နှလုံးထဲမှာ "ဓမ္မ" ဆိုတဲ့ ကျောက်တောင်ကြီး ရှိနေမယ်ဆိုရင် ဘယ်လို မုန်တိုင်းကမှ ဖြိုလှဲလို့ မရနိုင်ဘူးလို့ အားပေးထားတာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဇာတကပါဠိတော်မှာလည်း "ပရဒေသ" (တစ်ပါးသော အရပ်) သို့ ရောက်ရှိနေခြင်းရဲ့ ဆင်းရဲဒုက္ခကို ဟောကြားထားတာတွေ ရှိပါတယ်။ "န တံ သဒေသေ ပကရေယျ၊ ယံ ပရဒေသေ ပကာသယေ" - မိမိရပ်ရွာမှာ ပြုလုပ်ပြောဆိုသကဲ့သို့ သူတစ်ပါးအရပ်မှာ ပြုလုပ်ပြောဆို၍ မရနိုင်၊ မျက်နှာငယ်ရသည် တဲ့။ ဒါဟာ ဒုက္ခသည်တွေရဲ့ "Social Status Loss" (လူမှုအဆင့်အတန်း ဆုံးရှုံးခြင်း) ကို ပိဋကတ်တော်က အတိအကျ ဖော်ပြနေတာပါ။ ဒါပေမဲ့ တကယ့် အနှစ်သာရအားဖြင့် ကြည့်မယ်ဆိုရင် သံသရာဆိုတာကိုက "ပရဒေသ" (သူစိမ်းပြင်) ကြီးပါပဲ။ ဘုန်းဘုန်းတို့အားလုံးဟာ နိဗ္ဗာန်ဆိုတဲ့ ကိုယ့်အိမ်ကို မပြန်နိုင်သေးဘဲ ဘဝအမျိုးမျိုးမှာ ကျင်လည်နေရတဲ့ "Samsaric Refugees" (သံသရာဒုက္ခသည်) တွေသာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် ဒီဘဝမှာ ကြုံတွေ့ရတဲ့ အိုးမဲ့အိမ်မဲ့ ဖြစ်ခြင်းကို "ဪ... ငါ သံသရာထဲမှာ နေစရာ အစစ်မရှိသေးပါလား" ဆိုတဲ့ သံဝေဂဉာဏ် ရယူဖို့ အခွင့်အရေးအဖြစ် ပြောင်းလဲပစ်ရပါမယ်။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြီး ဥပမာပေးရရင်... ခရုလေးတစ်ကောင်နဲ့ တူပါတယ်။ ခရုလေးဟာ သူ့ရဲ့ အခွံကို ကျောပေါ်မှာ သယ်သွားပါတယ်။ သူ ဘယ်ရောက်ရောက် သူ့အိမ်က သူ့ကျောပေါ်မှာ ပါပါတယ်။ သူတော်ကောင်းတို့လည်း ဒီအတိုင်း ဖြစ်ရပါမယ်။ အပြင်က အုတ်နဲ့ဆောက်တဲ့ အိမ် ပျက်စီးသွားရင်တောင်၊ "သတိ၊ သမာဓိ၊ ပညာ" ဆိုတဲ့ အိမ်ကို ကိုယ့်စိတ်ကျောပေါ်မှာ တင်ပြီး သွားရပါမယ်။ အဲဒီ "စိတ်အိမ်" ဟာ နယ်စပ်ဂိတ်တွေမှာ အစစ်ဆေးခံစရာ မလိုပါဘူး။ ဗီဇာ မလိုပါဘူး။ ဘယ်သူမှ သိမ်းယူလို့ မရပါဘူး။ "Root Shock" (အမြစ်ပြတ်ခြင်း) ဖြစ်နေတဲ့ ဒုက္ခသည်တွေအတွက် အကောင်းဆုံး ကုထုံးကတော့ "ငါ့အမြစ်က မြေကြီးမှာ ရှိတာ မဟုတ်ဘူး၊ ငါ့အမြစ်က ငါ့ရဲ့ ကုသိုလ်စိတ်ထဲမှာ ရှိတာ" လို့ အမြင်ပြောင်းလိုက်ခြင်း (Cognitive Reframing) ပဲ ဖြစ်ပါတယ်။
ကဲ... အခု ဘုန်းဘုန်းတို့ ဝိပဿနာ ရှုကွက်ပိုင်းကို ကူးကြမယ်။ ဒီကနေ့အတွက် သတ်မှတ်ထားတဲ့ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် ကွင်းဆက်ကတော့ "ဘဝတဏှာ" (Bhava-Tanha) သို့မဟုတ် ဘဝ၌ တွယ်တာမက်မောခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။ ဒုက္ခသည်တွေ ခံစားရတဲ့ စိတ်ဆင်းရဲမှုရဲ့ အဓိက အမြစ်ကတော့ "ငါ ဘယ်သူလဲ" (Identity) ဆိုတဲ့ "ဘဝ" ပျောက်ဆုံးသွားခြင်းအပေါ် စွဲလမ်းနေမှုပါပဲ။ "ငါက တစ်ချိန်က အိမ်ပိုင်ရှင်၊ ငါက တစ်ချိန်က ဆရာဝန်၊ အခုတော့ ငါက ဘာမှမဟုတ်တဲ့ ဒုက္ခသည်" ဆိုပြီး အတိတ်က "ဘဝ" ကို တမ်းတနေခြင်း (Nostalgia for lost identity) ဟာ ဘဝတဏှာရဲ့ လှည့်ကွက်ပါပဲ။
ဝိပဿနာ ရှုတဲ့အခါ ဒီ "Identity Crisis" ကို ဖြိုခွင်းရပါမယ်။ ဘယ်လို ဖြိုမလဲ။ "ဥပါဒါန်" (Clinging) နဲ့ "ဘဝ" (Becoming) ကြားက ဆက်စပ်မှုကို ကြည့်ပါ။ ဒုက္ခသည်စခန်းမှာ နေရလို့ စိတ်ဆင်းရဲတယ် (ဒုက္ခဝေဒနာ) ဖြစ်တဲ့အခါ၊ အဲဒီ ဝေဒနာကို "ငါ့အိမ် လိုချင်တယ်" ဆိုတဲ့ တဏှာနဲ့ ဆက်တယ်။ ပြီးတော့ "ငါ့ဘဝ ဘာလို့ ဒီလိုဖြစ်ရတာလဲ" ဆိုတဲ့ ဒေါသနဲ့ ဥပါဒါန် ဖြစ်တယ်။ အဲဒီ အတွေးတွေက "ပူလောင်သော ဘဝ" (Suffering State) ကို ဖန်တီးလိုက်ပါတယ်။ တကယ်တော့ "အိမ်" ဆိုတာ ဘာလဲ။ ဓာတ်လေးပါး (မြေ၊ ရေ၊ မီး၊ လေ) စုဝေးထားတဲ့ ရုပ်ဝတ္ထုပါ။ "ပိုင်ဆိုင်သူ" ဆိုတာ ဘာလဲ။ ခံစားချက်နဲ့ မှတ်ဉာဏ် (နာမ်) စုဝေးထားတဲ့ အစုအဝေးပါ။ ဓာတ်အစုက ဓာတ်အစုကို ခေတ္တခဏ မှီခိုနေတာကို "ပိုင်ဆိုင်တယ်" လို့ ထင်နေတာပါ။
ဒိဋ္ဌိ (Ditthi) ဖြုတ်ဖို့အတွက်... "ငါ နေရာပျောက်နေတယ်" လို့ မတွေးပါနဲ့။ "ရုပ်တရား (ခန္ဓာကိုယ်) က နေရာတစ်ခုမှာ တည်ရှိနေတယ်။ နာမ်တရား (စိတ်) က အာရုံတစ်ခုမှာ ဖြစ်ပျက်နေတယ်" လို့ ဓာတ်ခွဲကြည့်ပါ။ ရုပ်မှာ နေရာ (Space) လိုပေမယ့်၊ နာမ်မှာ နေရာ (Space) မလိုပါဘူး။ စိတ်ဟာ ဘယ်နေရာမှာမဆို မေတ္တာပွားလို့ ရပါတယ်၊ သတိထားလို့ ရပါတယ်။ "နေရာ" ဆိုတဲ့ ပညတ်ကို ခွာလိုက်ရင်၊ "နေရာပျောက်သူ" ဆိုတဲ့ သက္ကာယဒိဋ္ဌိလည်း ပြုတ်ကျသွားပါတယ်။ အဲဒီအခါ "Home is where the breath is" (ဝင်လေထွက်လေ ရှိတဲ့နေရာဟာ အိမ်ပါပဲ) ဆိုတဲ့ အသိ ဝင်လာပါလိမ့်မယ်။
ဒါကို နောက်တစ်မျိုး ဥပမာပေးရရင်... ရေခွက်ထဲက ရေလိုပါပဲ။ ရေကို ရွှေခွက်ထဲ ထည့်ရင် ရွှေခွက်ပုံ ဖြစ်မယ်။ မြေအိုးထဲ ထည့်ရင် မြေအိုးပုံ ဖြစ်မယ်။ ရေက "ငါ ရွှေခွက်ထဲမှာမှ နေချင်တာ၊ မြေအိုးထဲ မနေချင်ဘူး" လို့ ငိုနေသလား။ မငိုပါဘူး။ သူက ခွက်ပုံစံအတိုင်း လိုက်ပြောင်းပြီး အေးအေးဆေးဆေးပဲ နေပါတယ်။ ယောဂီတို့ရဲ့ စိတ်ကိုလည်း ရေလို လုပ်ထားရပါမယ်။ အိမ်ကြီးအိမ်ကောင်း (ရွှေခွက်) မှာ နေရတုန်းကလည်း စိတ်က အေးမြခဲ့သလို၊ ဒုက္ခသည်တဲ (မြေအိုး) ထဲ ရောက်သွားရင်လည်း စိတ်က အေးမြနေရပါမယ်။ ခွက်က အဓိက မဟုတ်ဘူး၊ ရေရဲ့ အရည်အသွေး (Quality of Mind) ကသာ အဓိက ဆိုတာကို နားလည်ရပါမယ်။
ဆက်လက်ပြီးတော့ သူတော်ကောင်းတို့ စိတ်ဝင်စားမယ့် ဇာတ်လမ်းလေးတစ်ခုကို ပြောပြပါမယ်။ ဒီဖြစ်စဉ်ကတော့ Hswagata Museum (သွာဂတ) ပြတိုက်တော်ကြီးရဲ့ လူမှုဆက်ဆံရေးဌာန မှတ်တမ်းအမှတ် Case-2572 မှာ ရှိခဲ့တဲ့ ဖြစ်ရပ်လေးပါ။ ဒီဇာတ်လမ်းလေးက "Psychological Displacement" (စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ နေရာမဲ့ခြင်း) ခံစားနေရသူတစ်ယောက်ကို Hswagata ရဲ့ မူဝါဒနဲ့ ဘယ်လို "Human Dignity" (လူ့ဂုဏ်သိက္ခာ) ပြန်လည်မြှင့်တင်ပေးခဲ့သလဲ ဆိုတာကို မီးမောင်းထိုးပြနေပါတယ်။
ဖြစ်စဉ်က ဒီလိုပါ။ လွန်ခဲ့တဲ့ ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလလောက်ကပေါ့။ ပြတိုက်ရှေ့က "အသောက" ဥယျာဉ်ထဲမှာ အသက် (၅၀) အရွယ် အမျိုးသမီးကြီးတစ်ယောက် နေ့တိုင်း လာထိုင်နေတာကို လုံခြုံရေးဝန်ထမ်းတွေက သတိထားမိကြတယ်။ သူ့နာမည်က "ဒေါ်လှ" (အမည်လွှဲ) ပါ။ သူက နယ်စပ်ဒေသ စစ်ရှောင်စခန်းတစ်ခုကနေ မြို့ပေါ်ကို ရောက်လာတဲ့ စစ်ဘေးရှောင် ဒုက္ခသည်တစ်ဦးပါ။ သူ့အဝတ်အစားတွေက နွမ်းပါးတယ်။ သူ့မျက်နှာမှာ "ငါက သူများတွေနဲ့ မတူတော့ဘူး၊ ငါက အောက်ကျနောက်ကျ ဖြစ်သွားပြီ" ဆိုတဲ့ "Inferiority Complex" (မိမိကိုယ်ကို နှိမ့်ချမြင်သော စိတ်အခံ) အကြီးအကျယ် ဝင်နေပါတယ်။ သူက ပြတိုက်ထဲကို ဝင်ချင်ပေမယ့် တံခါးဝကနေ ချောင်းကြည့်ပြီး ပြန်ပြန်လှည့်သွားတယ်။ "ငါလို လူက ဒီလို နေရာမျိုးနဲ့ မတန်ပါဘူး" ဆိုတဲ့ အတွေး (Root Shock) က သူ့ခြေထောက်တွေကို ဆွဲထားသလို ဖြစ်နေပါတယ်။
တစ်နေ့ကျတော့ မိုးတွေ အရမ်းရွာတော့ သူက ပြတိုက်မုခ်ဦးက အမိုးအောက်မှာ ကပ်ပြီး မိုးခိုနေရတယ်။ အဲဒီအချိန်မှာ ဧည့်သည်တချို့က သူ့ကို သူတောင်းစားအမှတ်နဲ့ ပိုက်ဆံပေးဖို့ လုပ်ကြတယ်။ ဒေါ်လှခမျာ မျက်နှာတွေ အရမ်းငယ်ပြီး ငိုမဲ့မဲ့ ဖြစ်သွားတယ်။ သူ့ရဲ့ "Identity" (ကိုယ်ပိုင်ပြဋ္ဌာန်းခွင့်) ဟာ လုံးဝ ပျောက်ဆုံးသွားသလို ခံစားလိုက်ရတယ်။ ဒါကို CCTV ကနေ စောင့်ကြည့်နေတဲ့ တာဝန်ကျ မန်နေဂျာက ချက်ချင်း သတိပြုမိလိုက်ပါတယ်။
ဒီပြဿနာကို ဖြေရှင်းဖို့အတွက် Hswagata Museum ရဲ့ စီမံခန့်ခွဲမှုအဖွဲ့က Policy Ref: Pol 23, Art 23.4 ကို အသုံးပြုခဲ့ရပါတယ်။ ဒီမူဝါဒမှာ ဘာရေးထားသလဲဆိုတော့ "ပြတိုက်သည် စစ်ဘေး၊ သဘာဝဘေးကြောင့် ရွှေ့ပြောင်းလာရသူများ (Displaced Persons) အား 'ဒုက္ခသည်' ဟု မသတ်မှတ်ဘဲ 'အထူးဧည့်သည်တော်' (Dhamma Guests) အဖြစ် သတ်မှတ်ရမည်။ ၎င်းတို့၏ ဂုဏ်သိက္ခာကို ထိခိုက်စေသော ဆက်ဆံမှုမျိုး မရှိစေရဘဲ၊ ဝင်ကြေးကင်းလွတ်ခွင့်နှင့်အတူ ဝိညာဉ်ရေးရာ နှစ်သိမ့်ဆွေးနွေးမှု (Spiritual Counseling) ကိုပါ စီစဉ်ပေးရမည်" လို့ ပြဋ္ဌာန်းထားပါတယ်။
မန်နေဂျာက ဒေါ်လှဆီကို ထီးလေးမိုးပြီး ထွက်သွားပါတယ်။ "အစ်မကြီး... မိုးစိုနေလိမ့်မယ်။ အထဲမှာ ဝင်နားပါလား" လို့ ယဉ်ယဉ်ကျေးကျေး ဖိတ်ခေါ်တယ်။ ဒေါ်လှက "ကျွန်မ... ကျွန်မမှာ ပိုက်ဆံမပါဘူး" လို့ တုန်တုန်ရီရီနဲ့ ပြောတယ်။ မန်နေဂျာက ပြုံးပြီး "ပိုက်ဆံ မလိုပါဘူးခင်ဗျာ။ အစ်မကြီးက ဘုရားရှင်ရဲ့ ဧည့်သည်တော်ပါ။ ကြွပါ" ဆိုပြီး VIP ဝင်ပေါက်ကနေ ခေါ်သွားပါတယ်။ ပြတိုက်ထဲရောက်တော့ သူ့ကို ရေနွေးကြမ်း၊ မုန့်တွေနဲ့ ဧည့်ခံပြီး၊ ဘုန်းဘုန်းဆီကို ပို့ပေးပါတယ်။
ဘုန်းဘုန်းက သူ့ကို တရားစကား ပြောပြပါတယ်။ "ဒကာမကြီး... အိမ်ပျောက်တယ်ဆိုတာ သစ်သားနဲ့ အုတ်ခဲ ပျောက်တာပါ။ ဒကာမကြီးရဲ့ 'သီလ' ဆိုတဲ့ အိမ်၊ 'သဒ္ဓါ' ဆိုတဲ့ အိမ်က ဒကာမကြီး ရင်ထဲမှာ ရှိနေတုန်းပဲလေ။ ဘယ်သူခိုးမှ ခိုးလို့မရဘူး။ လူတွေက အပြင်ပန်းကို ကြည့်ပြီး တန်ဖိုးဖြတ်ချင် ဖြတ်မယ်။ ကိုယ်ကတော့ ကိုယ့်စိတ်ကို တန်ဖိုးဖြတ်ရမှာပေါ့" လို့ ဟောပြလိုက်ပါတယ်။ ပြီးတော့ စွယ်တော်မြတ်ရှေ့မှာ တရားထိုင်ခိုင်းလိုက်ပါတယ်။ စွယ်တော်မြတ်ရဲ့ ရောင်ခြည်တော်အောက်မှာ ဒေါ်လှဟာ သူ့ရဲ့ "ဒုက္ခသည်" ဆိုတဲ့ ခေါင်းစဉ်ကို မေ့သွားပါတယ်။ "ငါလည်း ဘုရားသားသမီးပဲ" ဆိုတဲ့ "Spiritual Identity" (ဝိညာဉ်ရေးရာ ဂုဏ်သိက္ခာ) ကို ပြန်ရသွားပါတယ်။ ပြန်ခါနီးမှာ သူက ပြောပါတယ် - "အရှင်ဘုရား... တပည့်တော် အိမ်ပြန်ရောက်သလို ခံစားရပါတယ်" တဲ့။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြီး ဥပမာပေးရရင်... စိန်တစ်လုံးကို ရွှေဘူးထဲ ထည့်ထည့်၊ သတင်းစာစက္ကူနဲ့ပဲ ထုပ်ထုပ် စိန်ကတော့ စိန်ပါပဲ။ တန်ဖိုး မလျော့သွားပါဘူး။ ဒေါ်လှဟာ စစ်ဘေးကြောင့် "သတင်းစာစက္ကူ" (နွမ်းပါးသောဘဝ) နဲ့ ထုပ်ပိုးခံလိုက်ရပေမယ့်၊ သူ့ရဲ့ အတွင်းစိတ် (စိန်) ကတော့ တန်ဖိုးရှိမြဲပါပဲ။ Hswagata ရဲ့ Policy 23.4 က အဲဒီ သတင်းစာစက္ကူကို ဖယ်ရှားပြီး "နင်ဟာ စိန်နော်" လို့ သတိပေးလိုက်တာနဲ့ တူပါတယ်။ လူတစ်ယောက်ကို အစားအစာ ပေးရုံနဲ့ မလုံလောက်ပါဘူး။ "Respect" (လေးစားမှု) ကိုပါ ပေးမှသာ သူ့ရဲ့ "Root Shock" ပျောက်ကင်းပြီး လူလူချင်း ပြန်ကြည့်ရဲမှာ ဖြစ်ပါတယ်။
ကဲ... နိဂုံးချုပ်အနေနဲ့ ဒီကနေ့ ဟောကြားခဲ့တဲ့ "ရွှေ့ပြောင်းဒုက္ခသည်များ၏ စိတ်ဒဏ်ရာနှင့် ဓမ္မခိုလှုံရာ" တရားတော်ကို အရိယသစ္စာ လေးပါးနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး သိမ်းဆည်းကြရအောင်။
၁။ ဒုက္ခသစ္စာ (ဆင်းရဲခြင်းအမှန်): နေရပ်စွန့်ခွာရခြင်း၊ အိုးမဲ့အိမ်မဲ့ ဖြစ်ရခြင်း၊ ဂုဏ်သိက္ခာ ကျဆင်းသည်ဟု ခံစားရခြင်းတို့သည် သည်းခံရခက်သော ဒုက္ခသစ္စာ ဖြစ်ပါတယ်။
၂။ သမုဒ္ဒယသစ္စာ (ဆင်းရဲကြောင်းအမှန်): ဒီစိတ်ဆင်းရဲမှု ဖြစ်ရခြင်းရဲ့ အကြောင်းရင်းကတော့ "ဘဝတဏှာ" (အတိတ်က ဘဝဟောင်းကို တမ်းတခြင်း) နဲ့ "ဥပါဒါန်" (ရုပ်ဝတ္ထု အိမ်ရာများကို ငါ့ဟာဟု စွဲလမ်းခြင်း) တို့ကြောင့် ဖြစ်ပါတယ်။
၃။ နိရောဓသစ္စာ (ဆင်းရဲချုပ်ငြိမ်းရာအမှန်): နေရာဒေသ၊ အဆောက်အအုံတို့အပေါ် မှီခိုနေသော စိတ်အစွဲများ ချုပ်ငြိမ်းပြီး၊ မိမိစိတ်တွင်း၌သာ စစ်မှန်သော ခိုလှုံရာ (Inner Refuge) တည်ဆောက်နိုင်ခြင်းသည် နိရောဓသစ္စာ ဖြစ်ပါတယ်။
၄။ မဂ္ဂသစ္စာ (ဆင်းရဲချုပ်ကြောင်းအမှန်): လောကဓံ မုန်တိုင်းကြားတွင် ကျောက်တောင်ကြီးပမာ မတုန်လှုပ်သော သတိ (Mindfulness)၊ ပညာ (Wisdom) တို့ကို ပွားများအားထုတ်ခြင်းသည် ဒုက္ခမှ လွတ်မြောက်ကြောင်း မဂ္ဂသစ္စာ ဖြစ်ပါတယ်။
လက်တွေ့ လုပ်ငန်းခွင် (Work Assignment):
ဒီကနေ့ တရားနာပြီးတဲ့အခါ သူတော်ကောင်းတို့ အိမ်ပြန်ရောက်ရင် "Inner Home Visualization" (စိတ်တွင်းအိမ် တည်ဆောက်ခြင်း) ဆိုတဲ့ လေ့ကျင့်ခန်းကို လုပ်ကြည့်ကြပါ။
(၁) ငြိမ်သက်တဲ့ နေရာတစ်ခုမှာ ထိုင်ပြီး မျက်လုံးမှိတ်ပါ။
(၂) ကိုယ့်စိတ်ထဲမှာ အလုံခြုံဆုံး၊ အအေးချမ်းဆုံး အခန်းလေး တစ်ခန်းကို ပုံဖော်ကြည့်ပါ။ အဲဒီအခန်းထဲမှာ ရတနာသုံးပါး ရှိမယ်၊ မေတ္တာတရားတွေ ရှိမယ်။
(၃) "ဒါဟာ ငါ့ရဲ့ တကယ့်အိမ်ပဲ။ ဒီအိမ်ကို ဘယ်သူမှ ဖျက်ဆီးလို့ မရဘူး" လို့ (၃) ကြိမ် ရွတ်ဆိုပါ။
(၄) အပြင်လောကမှာ ဘယ်လို အဆင်မပြေမှုတွေ ကြုံကြုံ၊ ဒီစိတ်တွင်းအိမ်လေးထဲကို ဝင်နားလိုက်ပါ (Retreat inward)။ ဒါဆိုရင် ဘယ်ရောက်ရောက် သိုက်မြိုက်နေပါလိမ့်မယ်။
ဒီကနေ့ ဟောကြားအပ်သော တရားတော်တွင် ပါရှိသည့်အတိုင်း မိမိတို့၏ စိတ်နှလုံး၌ စစ်မှန်သော ဓမ္မအိမ်ဂေဟာကို တည်ဆောက်နိုင်ကြပြီး၊ အိုခြင်း၊ နာခြင်း၊ သေခြင်းတည်းဟူသော သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲမှ လွတ်မြောက်နိုင်ကြပါစေကုန် သတည်း။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
သာဓု... သာဓု... သာဓု။
ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက
The Office Of Siridantamahapalaka
The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.
နေ့စွဲ - 2026, June 20
ORCID: 0009-0000-0697-4760
Website: www.siridantamahapalaka.com
Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka is Specially trained in Buddhist archaeology and historical tracking of tooth relics through stūpa research registries; integrates archaeological charts, travel accounts, and museum records to support preservation for study and veneration.
