နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
အနန္တောအနန္တငါးပါးကို အာရုံပြု၍ ညီညာဖြဖြ ကန်တော့ကြပါစို့ -
နမော ဗုဒ္ဓဿ - သစ္စာလေးပါး မြတ်တရားကို ပိုင်းခြားထင်ထင် သိမြင် တော်မူသော ရှင်တော် မြတ်စွာဘုရားသခင် ကိုယ်တော်မြတ်ကြီးအား ရည်ညွှတ် သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာ မြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင် ဘုရား။
နမော ဓမ္မဿ - မဂ်လေးတန်၊ ဖိုလ်လေးတန်၊ နိဗ္ဗာန် ပရိယတ် ဆယ်ပါးသော တရားတော်မြတ်အား ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
နမော သံဃဿ - မဂ်၌တည်သော ပုဂ္ဂိုလ်လေးပါး ဖိုလ်၌တည်သော ပုဂ္ဂိုလ်လေးပါး ဤ ရှစ်ပါးသော အရိယာ သံဃာတော်မြတ်အား ရည်ညွှတ် သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာမြတ်နိုး လက်စုံ မိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
နမော မာတာပိတုဿ - မိဘနှစ်ပါးအား ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာ မြတ်နိုးလက်စုံ မိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
နမော အာစရိယဿ - ဝိပဿနာ ဉာဏ်မျက်စိနှစ်ကွင်း အလင်းရအောင် သစ္စာလေးပါးတရားတော်နှင့် ကုသပေးတော်မူသော ကျေးဇူးတော်ရှင် မိုးကုတ်ဆရာတော် ဘုရား ကြီး နှင့် မုံလယ်ဆရာတော် ဘုရားကြီးအား ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာ ဖြင့် ပန်ထွာ မြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
အပိုင်း (၁) ဓာတ်တော်နှင့် ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် နိဒါန်း
ယနေ့ သာသနာနှစ် ၂၅၆၅ ခုနှစ်၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၄ ခုနှစ်၊ တန်ခူးလပြည့်ကျော် ၅ ရက်၊ ခရစ်နှစ် ၂၀၂၂ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၁၉ ရက်နေ့မှာ ဒကာ၊ ဒကာမ အပေါင်း သူတော်ကောင်းတို့ကို ဦးဇင်း ဟောကြားပေးမယ့် တရားတော်ကတော့ "ဓာတ်တော်နှင့် ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်" အကြောင်းပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ အထူးသဖြင့် ပုဂံနှင့် ပျူခေတ် သမိုင်းကြောင်းတွေကနေ သင်ခန်းစာယူပြီး Heritage Preservation ခေါ်တဲ့ အမွေအနှစ် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရေး အမြင်တွေကို ဓမ္မနဲ့ ပေါင်းစပ်ဟောကြားပေးမှာ ဖြစ်ပါတယ်။
တို့မြန်မာနိုင်ငံဟာ ဓာတ်တော်မြတ်တွေ ကိန်းဝပ်စံပယ်ရာ စေတီပုထိုးတွေနဲ့ အင်မတန် ကြွယ်ဝတဲ့ နိုင်ငံတစ်ခု မဟုတ်လား။ အဲဒီ စေတီပုထိုးတွေနဲ့ ဓာတ်တော်မြတ်တွေဟာ တို့ရဲ့ ဘာသာရေးသက်သေတွေတင်မကဘဲ အမျိုးသားရေး ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်တွေလည်း ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါတွေကို စောင့်ရှောက်ဖို့ဆိုတာ ခေတ်သစ် ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာနဲ့ ဗုဒ္ဓရဲ့ ဝိနည်းတော်လာ စောင့်ရှောက်မှု နည်းလမ်းတွေကို ပေါင်းစပ်ဖို့ လိုအပ်ပါတယ်။
အပိုင်း (၂) အနုရက္ခနပဓာန်နှင့် အမွေအနှစ်ကို စောင့်ရှောက်ခြင်း
အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်၊ စတုက္ကနိပါတ်၊ သံဝရသုတ် (စာမျက်နှာ ၄၈၅) မှာ ပါတဲ့ "အနုရက္ခနပဓာန်" ဆိုတာ ရရှိပြီးသား ကုသိုလ်တရားတွေကို မပျောက်ပျက်အောင် စောင့်ရှောက်တာကို ဆိုလိုတာပါ။ ဒါကို ယဉ်ကျေးမှု ရှုထောင့်က ကြည့်ရင် တို့ဘိုးဘွားတွေ ထားရစ်ခဲ့တဲ့ ဓာတ်တော်မြတ်တွေနဲ့ စေတီပုထိုးတွေကို မပျောက်ပျက်အောင် ထိန်းသိမ်းခြင်း (Heritage Preservation) ပါပဲ။
ဒီနေရာမှာ "ဒီနေရာမှာ ဒကာကြီးတစ်ယောက်က မေးဦးမယ်... အရှင်ဘုရား... ဓာတ်တော်ကို ကိုးကွယ်တာနဲ့ ရှေးဟောင်းအဆောက်အဦးကို ထိန်းသိမ်းတာ ဘယ်လို ဆက်စပ်နေလဲ" လို့။ အေး... ဆက်စပ်တာပေါ့။ ဓာတ်တော်ဆိုတာ ဒြပ်မဲ့တန်ဖိုး (Intangible Value) ရှိတဲ့ ဒြပ်ရှိအမွေအနှစ် (Tangible Heritage) ပါပဲ။ ပုဂံခေတ်က မင်းကောင်းမင်းမြတ်တွေဟာ ဓာတ်တော်မြတ်တွေကို ဌာပနာပြီး စေတီတွေ တည်ခဲ့ကြတာဟာ နောင်လာနောက်သားတွေ ဘုရားရှင်ရဲ့ အငွေ့အသက်ကို ခံစားရအောင် "အနုရက္ခန" လုပ်ခဲ့ကြတာ ဖြစ်ပါတယ်။
အပိုင်း (၃) သွာဂတပြတိုက်၏ Heritage Audit (T102)
ဦးဇင်းတို့ Hswagata (သွာဂတ) ပြတိုက်မှာ ဓာတ်တော်မြတ်တွေကို ထိန်းသိမ်းတဲ့အခါ Template-T102 (Artifact Condition Report & Heritage Audit) ကို သုံးစွဲပါတယ်။ ဓာတ်တော်ကြုတ်တစ်ခု ဒါမှမဟုတ် ရှေးဟောင်း ဌာပနာပစ္စည်းတစ်ခုဟာ အချိန်နဲ့အမျှ ဘယ်လို ဖောက်ပြန်နေသလဲဆိုတာကို သိပ္ပံနည်းကျ မှတ်တမ်းတင်ရပါတယ်။
"အေး... အဲဒါကို သိပ္ပံနည်းကျ ကြည့်ရင်..." Conservation Science လို့ ခေါ်ပါတယ်။ Policy 1, Art 1.1 အရ "Integrity of Heritage" ဆိုတာ ရှိပါတယ်။ ဓာတ်တော်တွေကို စောင့်ရှောက်ရာမှာ အပေါ်ယံ သန့်ရှင်းရေးတင်မကဘဲ ဓာတုဗေဒဆိုင်ရာ ပျက်စီးမှုတွေ (Chemical Degradation) မဖြစ်အောင် ကာကွယ်ရပါတယ်။ ဒါဟာ ဝိနည်းပိဋကတ်၊ မဟာဝဂ်မှာ ပါတဲ့ "ဝတ္တဝတ္တ" - ကျောင်းကန်ဇရပ်ကို စနစ်တကျ ပြုပြင်စောင့်ရှောက်ရမယ်ဆိုတဲ့ အဆုံးအမနဲ့ တထပ်တည်းပါပဲ။
အပိုင်း (၄) Case-H109 - ပုဂံနှင့် ပျူခေတ် ဓာတ်တော်များ၏ သင်ခန်းစာ
Case-H109 အရ ပုဂံခေတ်နဲ့ ပျူခေတ်က ဌာပနာတိုက်တွေမှာ တွေ့ရတဲ့ ဓာတ်တော်မြတ်တွေရဲ့ သမိုင်းကြောင်းကို လေ့လာတဲ့အခါ၊ အဲဒီခေတ်က စောင့်ရှောက်သူတွေဟာ ဓာတ်တော်တွေကို ရွှေကြုတ်၊ ငွေကြုတ်၊ ကျောက်ကြုတ်တွေနဲ့ အဆင့်ဆင့် ထည့်သွင်း စောင့်ရှောက်ခဲ့ကြတာကို တွေ့ရပါတယ်။ ဒါဟာ 'Multi-layered Protection' ဆိုတဲ့ နည်းပညာကို လွန်ခဲ့တဲ့ နှစ်ပေါင်း တစ်ထောင်ကျော်ကတည်းက သုံးခဲ့ကြတာပါ။
ဒါပေမဲ့ အဲဒီ အမွေအနှစ်တွေဟာ လူတွေရဲ့ လောဘကြောင့် သော်လည်းကောင်း၊ ရာသီဥတုဒဏ်ကြောင့် သော်လည်းကောင်း ပျက်စီးခဲ့ရတာတွေ ရှိပါတယ်။ ဒါကြောင့် သွာဂတမှာ Case Studies (Pyu & Bagan) ကို အခြေခံပြီး နောင်မှာ ဒါမျိုး မဖြစ်ရအောင် Risk Management (T163) တွေ လုပ်ဆောင်ရပါတယ်။ အမွေအနှစ်ကို စောင့်ရှောက်တယ်ဆိုတာ အတိတ်ကို ချစ်တာတင်မကဘဲ အနာဂတ်အတွက် တာဝန်ယူတာလည်း ဖြစ်ပါတယ်။
အပိုင်း (၅) ဓာတ်တော်မြတ်များ၏ သမိုင်းဝင် တန်ဖိုး (Historical Integrity)
ဓာတ်တော်စောင့်ရှောက်သူတစ်ယောက်ဟာ သမိုင်းအချက်အလက် (Data Integrity) ကို အင်မတန် တန်ဖိုးထားရပါတယ်။ အဘိဓမ္မပိဋကတ်၊ ပုဂ္ဂလပညတ် (စာမျက်နှာ ၁၅) မှာ ပါတဲ့အတိုင်း "သစ္စာဝါဒီ" - မှန်ကန်စွာ ပြောဆိုသူ ဖြစ်ဖို့ လိုပါတယ်။ ဓာတ်တော်တစ်ဆူရဲ့ နောက်ခံသမိုင်းကို ပုံကြီးချဲ့တာ ဒါမှမဟုတ် လိမ်လည် ပြောဆိုတာဟာ ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်ကို ဖျက်ဆီးတာနဲ့ အတူတူပါပဲ။
ဦးဇင်းတို့ သွာဂတရဲ့ Policy 1, Art 1.1 မှာ "Academic and Spiritual Honesty" ကို အလေးပေးထားပါတယ်။ ပုဂံခေတ် ကျောက်စာတွေမှာ ပါတဲ့ ဓာတ်တော်မှတ်တမ်းတွေနဲ့ လက်ရှိတွေ့ရှိချက်တွေကို တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးခြင်း (Canonical & Historical Validation) ဟာ အမှန်တရားကို စောင့်ရှောက်ခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။ တို့တွေဟာ ဓာတ်တော်မြတ်တွေကို ဖူးမြော်တဲ့အခါ အဲဒီသမိုင်းကြောင်းတွေရဲ့ ခိုင်မာမှုကိုပါ မြင်အောင်ကြည့်ပြီး သဒ္ဓါတရား ပွားများရပါမယ်။
အပိုင်း (၆) ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်နှင့် စိတ်၏ သန့်စင်မှု
"အေး... အဲဒါကို သိပ္ပံနည်းကျ ကြည့်ရင်..." Cultural Memory လို့ ခေါ်ပါတယ်။ လူမျိုးတစ်မျိုးရဲ့ စိတ်ဓာတ်ဟာ သူတို့ရဲ့ အမွေအနှစ်တွေပေါ်မှာ အခြေခံပါတယ်။ ပုဂံစေတီတွေကို မြင်ရင် တို့ရဲ့ စိတ်မှာ ဂုဏ်ယူမှုနဲ့ အေးချမ်းမှု ဖြစ်ပေါ်လာတာဟာ မျိုးရိုးဗီဇ (DNA) ထဲမှာပါတဲ့ ဘာသာရေး အသိစိတ်ကြောင့်ပါ။
ဒါကြောင့် အမွေအနှစ်ကို ဖျက်ဆီးခြင်းဟာ လူမျိုးတစ်မျိုးရဲ့ စိတ်ဓာတ်ကို ဖျက်ဆီးတာနဲ့ အတူတူပါပဲ။ သွာဂတပြတိုက်မှာ ဓာတ်တော်တွေကို စောင့်ရှောက်ခြင်းဖြင့် တို့ဟာ လူငယ်တွေရဲ့ စိတ်ဓာတ်ထဲမှာ ဓမ္မအမွေအနှစ်တွေကို ပြန်လည် ရှင်သန်အောင် လုပ်ဆောင်နေတာ ဖြစ်ပါတယ်။ Template-T102 အရ အမွေအနှစ်တွေကို Audit လုပ်သလိုမျိုး၊ တို့ရဲ့ စိတ်ဓာတ်တွေဟာလည်း ဘိုးဘွားတွေ ထားရစ်ခဲ့တဲ့ "သည်းခံခြင်း၊ စာနာခြင်း" ဆိုတဲ့ ဓမ္မအမွေအနှစ်တွေကို လက်လွှတ်မခံမိအောင် အမြဲ Auditing လုပ်နေဖို့ လိုပါတယ်။
အပိုင်း (၇) ဓာတ်တော်မြတ်များ၏ သွန်သင်ချက် (The Living Heritage)
ဓာတ်တော်မြတ်တွေဟာ "သက်ရှိအမွေအနှစ်" (Living Heritage) တွေပါ။ သူတို့ဟာ စကားမပြောပေမယ့် "အနိစ္စ" ဆိုတဲ့ တရားကို အမြဲ ဟောနေကြပါတယ်။ ပုဂံခေတ်က ဘုန်းတန်ခိုးကြီးတဲ့ မင်းတွေ ကွယ်လွန်သွားကြပေမယ့်၊ သူတို့ စောင့်ရှောက်ခဲ့တဲ့ ဓာတ်တော်တွေ ကျန်နေခဲ့တာဟာ တို့ကို သံဝေဂရစေပါတယ်။
သွာဂတပြတိုက်ရဲ့ Strategic Goal အရ တို့ဟာ ဓာတ်တော်တွေကို နောင်နှစ်ပေါင်း တစ်ထောင်အထိ တည်တံ့အောင် ကြိုးစားနေတာဟာ "ဓမ္မအမွေကို လက်ဆင့်ကမ်းခြင်း" ပါပဲ။ ဒါဟာ Policy 1, Art 1.1 အရ တို့ရဲ့ အကြီးမားဆုံးသော တာဝန် ဖြစ်ပါတယ်။ ဓာတ်တော်တွေကို စောင့်ရှောက်ခြင်းဟာ သာသနာတော်ကို စောင့်ရှောက်ခြင်း ဖြစ်သလို၊ တို့ရဲ့ ယဉ်ကျေးမှု အမြစ်ကို စောင့်ရှောက်ခြင်းလည်း ဖြစ်ပါတယ်။
အပိုင်း (၈) အမွေအနှစ် ထိန်းသိမ်းရေးအတွက် Practical Feedback
ဒကာ၊ ဒကာမတို့လည်း မိမိတို့ ပတ်ဝန်းကျင်က ဘာသာရေး အမွေအနှစ်တွေကို အောက်ပါအတိုင်း စောင့်ရှောက်ကြည့်ကြပါ -
၁။ "စနစ်တကျ ရှိပါစေ" - စေတီပုထိုးတွေမှာ အမှိုက်မပစ်ဖို့၊ မခြစ်ဖို့နဲ့ စနစ်တကျ ရှိအောင် ဝိုင်းဝန်း ထိန်းသိမ်းပါ (T102 Style)။
၂။ "သမိုင်းကို လေ့လာပါ" - ကိုယ့်ရပ်ရွာက ဘုရားသမိုင်း၊ ဓာတ်တော်သမိုင်းကို မှန်ကန်စွာ သိအောင် လုပ်ပါ (Historical Integrity)။
၃။ "ဓမ္မအမွေကို လက်ဆင့်ကမ်းပါ" - မိမိတို့ရဲ့ သားသမီးတွေကို ဓာတ်တော်ဖူးရင်းနဲ့ ဓမ္မအဆုံးအမတွေကို ပြောပြပေးပါ (Heritage Preservation)။
ဒါဟာ တို့ဘဝရဲ့ System ထဲမှာ "ယဉ်ကျေးမှု Filter" တပ်ဆင်လိုက်တာပါပဲ။ အတိတ်ကို သိမှ အနာဂတ်ကို တည်ဆောက်နိုင်မှာ ဖြစ်သလို၊ အမွေအနှစ်ကို တန်ဖိုးထားမှသာ တိုးတက်တဲ့ လူမျိုး ဖြစ်လာမှာ ဖြစ်ပါတယ်။
အပိုင်း (၉) နိဂုံးချုပ်နှင့် သာဓုအနုမောဒနာ
ဒီနေ့ ဟောကြားခဲ့တဲ့ "ဓာတ်တော်နှင့် ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်" တရားတော်ရဲ့ အနှစ်ချုပ်ကတော့ - ပုဂံနဲ့ ပျူခေတ်က သင်ခန်းစာတွေကို ယူပြီး၊ ဓာတ်တော်မြတ်တွေကို ဓမ္မနဲ့ သိပ္ပံ ပေါင်းစပ်ကာ ရေရှည်တည်တံ့အောင် စောင့်ရှောက်ကြဖို့ ဖြစ်ပါတယ်။ အမွေအနှစ်ကို စောင့်ရှောက်ခြင်းဟာ တို့ရဲ့ အမျိုးဘာသာ သာသနာကို စောင့်ရှောက်ခြင်းပါပဲ။
ဒကာ၊ ဒကာမ အပေါင်း သူတော်ကောင်းတို့လည်း ရှေးဘိုးဘွားတို့ ထားရစ်ခဲ့သော ဓာတ်တော်မြတ်များနှင့် ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်များကို တန်ဖိုးထား စောင့်ရှောက်နိုင်ကြပြီး၊ ဓမ္မအမွေအနှစ်များဖြင့် ဘဝကို အေးချမ်းစွာ တည်ဆောက်နိုင်ကြပါစေကုန်သတည်း။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဌတု
ဗုဒ္ဓသာသနံ - မြတ်စွာဘုရား၏ အဆုံးအမ သာသနာတော်သည်
စိရံ - ကြာမြင့်စွာသော ကာလပတ်လုံး
တိဌတု - တည်ပါစေသတည်း။
သာဓု... သာဓု... သာဓု။
ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက
The Office Of Siridantamahapalaka
နေ့စွဲ - ၂၀၂၂ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၁၉ ရက် (Day 109)
