နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
အနန္တောအနန္တငါးပါးကို အာရုံပြု၍ ညီညာဖြဖြ ကန်တော့ကြပါစို့ -
နမော ဗုဒ္ဓဿ - သစ္စာလေးပါး မြတ်တရားကို ပိုင်းခြားထင်ထင် သိမြင် တော်မူသော ရှင်တော် မြတ်စွာဘုရားသခင် ကိုယ်တော်မြတ်ကြီးအား ရည်ညွှတ် သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာ မြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင် ဘုရား။
နမော ဓမ္မဿ - မဂ်လေးတန်၊ ဖိုလ်လေးတန်၊ နိဗ္ဗာန် ပရိယတ် ဆယ်ပါးသော တရားတော်မြတ်အား ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
နမော သံဃဿ - မဂ်၌တည်သော ပုဂ္ဂိုလ်လေးပါး ဖိုလ်၌တည်သော ပုဂ္ဂိုလ်လေးပါး ဤ ရှစ်ပါးသော အရိယာ သံဃာတော်မြတ်အား ရည်ညွှတ် သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာမြတ်နိုး လက်စုံ မိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
နမော မာတာပိတုဿ - မိဘနှစ်ပါးအား ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာ မြတ်နိုးလက်စုံ မိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
နမော အာစရိယဿ - ဝိပဿနာ ဉာဏ်မျက်စိနှစ်ကွင်း အလင်းရအောင် သစ္စာလေးပါးတရားတော်နှင့် ကုသပေးတော်မူသော ကျေးဇူးတော်ရှင် မိုးကုတ်ဆရာတော် ဘုရား ကြီး နှင့် မုံလယ်ဆရာတော် ဘုရားကြီးအား ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာ ဖြင့် ပန်ထွာ မြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
အပိုင်း (၁) ကျန်းမာသောဘဝနှင့် ဓမ္မဆေးတော် နိဒါန်း
ယနေ့ သာသနာနှစ် ၂၅၆၅ ခုနှစ်၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ ခုနှစ်၊ တန်ခူးလဆန်း ၇ ရက်၊ ခရစ်နှစ် ၂၀၂၂ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၇ ရက်နေ့ဟာ "ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးနေ့" (World Health Day) ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီကနေ့မှာတော့ ဦးဇင်းအနေနဲ့ "ကျန်းမာသောဘဝနှင့် ဓမ္မဆေးတော်" ဆိုတဲ့ ခေါင်းစဉ်နဲ့ ခုဒ္ဒကနိကာယ်၊ ဓမ္မပဒလာ အဆုံးအမတွေကို Health Science ခေါ် ကျန်းမာရေးသိပ္ပံရှုထောင့်ကနေ ပေါင်းစပ်ပြီး ဟောကြားပေးသွားမှာ ဖြစ်ပါတယ်။
တို့ ဒကာ၊ ဒကာမတွေ အားလုံးသိကြတဲ့အတိုင်း "အာရောဂျံ ပရမံ လာဘံ" - ကျန်းမာခြင်းဟာ အမြတ်ဆုံးလာဘ်ကြီး ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ ဒီကနေ့ ကမ္ဘာကြီးမှာ ဆေးပညာတွေ ဘယ်လောက်တိုးတက်နေပါစေ၊ လူတွေဟာ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာရော စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာပါ နာကျင်မှုတွေနဲ့ ရုန်းကန်နေရဆဲပဲ မဟုတ်လား။ အဲဒါ ဘာကြောင့်လဲဆိုတော့ တို့တွေဟာ ရုပ်ခန္ဓာကို ကုသဖို့ ဆေးဝါးတွေကိုပဲ အားကိုးပြီး၊ စိတ်ဓာတ်ကို ကုသပေးမယ့် "ဓမ္မဆေးတော်" ကို သုံးစွဲဖို့ မေ့လျော့နေကြလို့ပါပဲ။
အပိုင်း (၂) ဓမ္မပဒလာ ကျန်းမာရေး အနှစ်သာရ
ခုဒ္ဒကနိကာယ်၊ ဓမ္မပဒပါဠိတော်၊ သုခဝဂ် (ဂါထာ ၂၀၄) မှာ မြတ်စွာဘုရားရှင်က "အာရောဂျပရမာ လာဘာ၊ သန္တုဋ္ဌိပရမံ ဓနံ" လို့ ဟောကြားတော်မူခဲ့ပါတယ်။ ကျန်းမာခြင်းဟာ အမြတ်ဆုံးသော ရရှိမှု ဖြစ်သလို၊ ရောင့်ရဲခြင်းဟာလည်း အမြတ်ဆုံးသော ဥစ္စာဖြစ်တယ်လို့ ဆိုလိုတာပါ။
ဒီနေရာမှာ Health Science အရ ပြောမယ်ဆိုရင် ကျန်းမာရေးဆိုတာ 'Disease-free' (ရောဂါကင်းစင်ခြင်း) တစ်ခုတည်းကိုတင် မဆိုလိုပါဘူး။ WHO ရဲ့ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်အရ "ရုပ်ပိုင်း၊ စိတ်ပိုင်းနဲ့ လူမှုရေးပိုင်းဆိုင်ရာ ပြည့်စုံစွာ ကျန်းမာနေမှု" ကို ဆိုလိုတာပါ။ မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူတဲ့ "သန္တုဋ္ဌိ" (ရောင့်ရဲခြင်း) ဆိုတဲ့ တရားဟာ စိတ်ကျန်းမာရေးအတွက် အကောင်းဆုံး ဆေးတစ်ခွက်ပါပဲ။ ရောင့်ရဲမှု မရှိတဲ့စိတ်ဟာ အမြဲတမ်း ပူလောင်နေတတ်ပြီး၊ အဲဒီ စိတ်ဖိစီးမှု (Stress) ကြောင့်ပဲ ခေတ်သစ်ရောဂါဝေဒနာ အတော်များများ ဖြစ်ပေါ်လာရတာပါ။
အပိုင်း (၃) စိတ်ကြောင့် ဖြစ်သော ရောဂါများနှင့် ဓမ္မကုထုံး
ဒီနေရာမှာ ဒကာကြီးတစ်ယောက်က မေးဦးမယ်။ "အရှင်ဘုရား... စိတ်က ဘယ်လိုလုပ်ပြီး ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာကို ရောဂါရစေတာလဲ" လို့။ အေး... အဲဒါကို သိပ္ပံနည်းကျ ကြည့်ရင် Psychosomatic disorders လို့ ခေါ်ပါတယ်။ စိတ်ထဲမှာ စိုးရိမ်ပူပန်မှု (Doma-nassa) တွေ၊ ဒေါသ (Kodha) တွေ ဖြစ်လာတဲ့အခါ ခန္ဓာကိုယ်က Cortisol နဲ့ Adrenaline ဓာတ်တွေကို အလွန်အကျွံ ထုတ်ပေးပါတယ်။ ဒါတွေက ကြာလာရင် သွေးတိုး၊ နှလုံးနဲ့ အစာအိမ်ရောဂါတွေကို ဖြစ်စေတာပါ။
ဦးဇင်းတို့ သွာဂတမှာ သုံးတဲ့ Policy 1, Art 1.4 အရ ဝန်ထမ်းတွေရဲ့ 'Holistic Wellness' ကို အလေးထားပါတယ်။ အလုပ်ခွင်မှာ ဖိစီးမှုတွေ များလာရင် Template-T163 Risk Register မှာ 'Staff Burnout' ကို Risk တစ်ခုအနေနဲ့ မှတ်တမ်းတင်ရပါတယ်။ အဲဒီအခါမှာ ဦးဇင်းတို့က ဓမ္မဆေးတော်ဖြစ်တဲ့ "မေတ္တာဘာဝနာ" နဲ့ "သတိ" ကို ကုထုံးအဖြစ် သုံးစွဲစေပါတယ်။ မေတ္တာပွားလိုက်တဲ့အခါ စိတ်ထဲမှာ အေးချမ်းသွားပြီး ခန္ဓာကိုယ်ထဲက 'Oxytocin' ခေါ်တဲ့ ချစ်ခြင်းမေတ္တာဓာတ်တွေ ထွက်လာပြီး ရောဂါတွေကို ခုခံပေးနိုင်စွမ်း ရှိလာပါတယ်။
အပိုင်း (၄) အာဟာရနှင့် ဝိနည်းတော်လာ ကျန်းမာရေးစံနှုန်း
ကျန်းမာရေးသိပ္ပံမှာ "You are what you eat" လို့ ပြောကြပါတယ်။ မြတ်စွာဘုရားရှင်ကတော့ ဝိနည်းပိဋကတ်၊ မဟာဝဂ်၊ ဘေသဇ္ဇက္ခန္ဓကမှာ အာဟာရနဲ့ ပတ်သက်ပြီး အင်မတန် စနစ်တကျ ဟောကြားထားပါတယ်။ အထူးသဖြင့် "ဘောဇနေ မတ္တညုတာ" - စားရာမှာ အတိုင်းအရှည် သိဖို့ဆိုတာ ကျန်းမာသောဘဝအတွက် အရေးကြီးဆုံး Protocol တစ်ခုပါပဲ။
သွာဂတပြတိုက်ရဲ့ Daily Maintenance Log (Template-T105) မှာ ဓာတ်တော်မြတ်တွေကို အစိုဓာတ်နဲ့ အပူချိန် ဘယ်လို ထိန်းညှိရမလဲဆိုတာ မှတ်တမ်းတင်သလိုမျိုး၊ တို့ ဒကာ ဒကာမတွေလည်း ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် ကျန်းမာအောင် "Intake Monitoring" လုပ်ဖို့ လိုပါတယ်။ အဆီ၊ အဆိမ့်၊ အချိုတွေကို အတိုင်းအရှည် သိသိနဲ့ စားသုံးခြင်းဟာ မြတ်စွာဘုရားရှင် ကောသလမင်းကြီးကို ဟောကြားခဲ့တဲ့ "မိတ္တဘောဇန" တရားနဲ့ တူပါတယ်။ တစ်နပ်စာကို လျှော့စားခြင်းဖြင့် အသက်ရှည်ပြီး ကျန်းမာစေတယ်လို့ မိန့်ကြားခဲ့တာဟာ ဒီနေ့ခေတ် Intermittent Fasting စနစ်တွေနဲ့ အင်မတန် တူညီနေတာကို တွေ့ရပါလိမ့်မယ်။
အပိုင်း (၅) ပတ်ဝန်းကျင်သန့်ရှင်းမှုနှင့် ဓာတ်တော်စောင့်ရှောက်ရေး ကျင့်ဝတ်
ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးနေ့ရဲ့ ယခုနှစ် ဆောင်ပုဒ်တွေမှာ ပတ်ဝန်းကျင် သန့်ရှင်းရေးက အမြဲ ပါပါတယ်။ ဝိနည်းတော်မှာလည်း "ဝတ္တဝတ္တ" - ကျောင်းကန်သန့်ရှင်းရေး ဝတ်နီဝတ်တွေကို ဘုရားရှင် အလေးအနက် ဟောကြားထားပါတယ်။ သီလက္ခန်ပါဠိတော်မှာ ပါတဲ့ "သုစိကမ္မ" - စင်ကြယ်သော အမှုကိစ္စတွေဟာ ကျန်းမာရေးကို အထောက်အကူပြုပါတယ်။
ဦးဇင်းတို့ သွာဂတပြတိုက်မှာ Case-D65 အရ ဓာတ်တော်မြတ်တွေကို ထိန်းသိမ်းတဲ့အခါ 'Dust-free environment' ကို အဆင့်မြင့် နည်းပညာတွေနဲ့ ဖန်တီးထားပါတယ်။ ဒါဟာ ဓာတ်တော်တွေရဲ့ ကြာရှည်တည်တံ့မှုအတွက်တင် မဟုတ်ဘဲ၊ ပြတိုက်ကို လာရောက်ဖူးမြော်တဲ့ ပရိတ်သတ်တွေရဲ့ ကျန်းမာရေးအတွက်လည်း ဖြစ်ပါတယ်။ အေး... ဒါကို သိပ္ပံနည်းကျ ကြည့်ရင်တော့ Preventive Medicine (ကာကွယ်ခြင်း ဆေးပညာ) ပါပဲ။ ပတ်ဝန်းကျင်က အမှုန်အမွှားတွေ၊ ပိုးမွှားတွေကို စနစ်တကျ Filter လုပ်ထားခြင်းဟာ ရောဂါကင်းဝေးဖို့ ပထမခြေလှမ်း ဖြစ်ပါတယ်။
အပိုင်း (၆) သတိပဋ္ဌာန်နှင့် အာရုံကြော သိပ္ပံ (Neuroscience)
ကျန်းမာသောဘဝအတွက် "သတိ" (Mindfulness) ဟာ မရှိမဖြစ် ဆေးတော်တစ်ခွက်ပါ။ မဇ္ဈိမနိကာယ်၊ မဟာသတိပဋ္ဌာန်သုတ်မှာ ပါတဲ့အတိုင်း ကိုယ်အမူအရာတိုင်းမှာ သတိကပ်နေခြင်းဟာ ဦးနှောက်ရဲ့ အလုပ်လုပ်ပုံကို ပိုပြီး တည်ငြိမ်စေပါတယ်။ ခေတ်သစ် Neuroscience (အာရုံကြော သိပ္ပံ) အရ သတိပဋ္ဌာန် ကျင့်စဉ်ဟာ ဦးနှောက်ရဲ့ Amygdala (စိတ်လှုပ်ရှားမှု ထိန်းချုပ်ရာဌာန) ကို သေးငယ်စေပြီး Prefrontal Cortex (ဆင်ခြင်တုံတရား ဌာန) ကို ပိုမို ဖွံ့ဖြိုးစေပါတယ်။
ဒါကြောင့် ဦးဇင်းတို့ သွာဂတရဲ့ Template-T225 (Leadership Plan) မှာ "Mindful Pause" ဆိုတဲ့ စနစ်ကို ထည့်ထားပါတယ်။ အလုပ်တွေ အရမ်းရှုပ်လာတဲ့အခါ ၃ မိနစ်ခန့် မျက်စိမှိတ်ပြီး သတိကပ်လိုက်တာဟာ စိတ်ရဲ့ Battery ကို အားပြန်သွင်းလိုက်သလိုပါပဲ။ ဒါဟာ ဆေးပညာအရပြောရင် ခန္ဓာကိုယ်ရဲ့ Homeostasis (ညီညွတ်မျှတမှု) ကို ပြန်လည် ထိန်းညှိပေးတာ ဖြစ်ပါတယ်။ စိတ်သန့်စင်ရင် သွေးဖြူဥတွေ (White Blood Cells) ရဲ့ စွမ်းဆောင်ရည် တက်လာပြီး ကိုယ်ခံအားစနစ် (Immune System) ပိုကောင်းလာတယ်လို့ သိပ္ပံနည်းကျ သက်သေပြပြီးသားပါ။
အပိုင်း (၇) ဆင်းရဲခြင်း၏ အကြောင်းရင်းကို စစ်ဆေးခြင်း (Diagnostic Dhamma)
မြတ်စွာဘုရားရှင်ကို "မဟာဘိသက္က" - ဆေးဆရာကြီးလို့ တင်စားကြပါတယ်။ ဘုရားရှင်ဟာ သစ္စာလေးပါးကို ဟောကြားရာမှာ ဆေးပညာ နည်းစနစ်အတိုင်း ဟောကြားခဲ့တာပါ။
၁။ ဒုက္ခသစ္စာ - ရောဂါကို သိခြင်း (Diagnosis)
၂။ သမုဒယသစ္စာ - ရောဂါဖြစ်ကြောင်း အမြစ်ကို သိခြင်း (Root Cause)
၃။ နိရောဓသစ္စာ - ရောဂါပျောက်ကင်းခြင်း (Cure)
၄။ မဂ္ဂသစ္စာ - ဆေးနည်းလမ်းအတိုင်း ကုသခြင်း (Treatment Plan)
တို့ ဒကာ၊ ဒကာမတွေလည်း ကိုယ့်ဘဝမှာ ကျန်းမာရေးပြဿနာ တစ်ခုခု ကြုံလာရင် Template-T214 (Root Cause Analysis) ကို သုံးကြည့်ပါ။ "ငါ ဘာလို့ အိပ်မပျော်တာလဲ"။ "ဪ... ငါ့စိတ်ထဲမှာ လောဘ သို့မဟုတ် ဒေါသ တစ်ခုခု ငြိနေလို့ကိုး"။ "ဒါဆိုရင် အဲဒီ လောဘ/ဒေါသကို ဓမ္မဆေးတော်နဲ့ ဘယ်လို လျှော့ချမလဲ"။ ဒီလိုမျိုး အဆင့်ဆင့် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ ကုသခြင်းဟာ Health Science မှာ သုံးတဲ့ 'Evidence-based Practice' နဲ့ အတူတူပါပဲ။
အပိုင်း (၈) အိုခြင်း၊ နာခြင်းနှင့် သေခြင်းကို လက်ခံနိုင်စွမ်း (Acceptance Therapy)
နောက်ဆုံးအနေနဲ့ ပြောချင်တာကတော့ ဘယ်လောက်ပဲ ကျန်းမာအောင် နေနေ၊ ခန္ဓာကိုယ်ရဲ့ သဘောဖြစ်တဲ့ "ဇရာ" (အိုခြင်း) နဲ့ "ဗျာဓိ" (နာခြင်း) ကိုတော့ ရှောင်လွှဲလို့ မရပါဘူး။ ဓမ္မပဒ၊ ဇရာဝဂ်မှာ "ပရိဇိဏ္ဏမိဒံ ရူပံ" - ဤရုပ်ခန္ဓာသည် အိုမင်း ဆွေးမြည့်တတ်သော သဘောရှိ၏လို့ မိန့်ကြားထားပါတယ်။
အေး... ဒီနေရာမှာ ခေတ်သစ်ဆေးပညာက 'Acceptance and Commitment Therapy' (ACT) ဆိုတာကို သုံးလာပါတယ်။ မရှောင်လွှဲနိုင်တဲ့ ဝေဒနာတွေကို စိတ်က ငြင်းဆန်မနေဘဲ သဘာဝအတိုင်း လက်ခံလိုက်တဲ့အခါ စိတ်ရဲ့ နာကျင်မှုဟာ ၅၀ ရာခိုင်နှုန်းလောက် ချက်ချင်း လျော့ကျသွားပါတယ်။ ဒါဟာ ဂိလာနသုတ်မှာ ပါတဲ့ "ကိုယ်နာပေမယ့် စိတ်မနာစေနဲ့" ဆိုတဲ့ အဆုံးအမပါပဲ။ ဓာတ်တော်မြတ်တွေကို ဦးဇင်းတို့ ထိန်းသိမ်းတဲ့အခါမှာလည်း ဒြပ်ဝတ္ထုရဲ့ ပြိုကွဲပျက်စီးနိုင်စွမ်း (Entropy) ကို နားလည်ပြီး စနစ်တကျ စောင့်ရှောက်သလိုမျိုး၊ တို့ရဲ့ ခန္ဓာကိုယ်ကိုလည်း စနစ်တကျ စောင့်ရှောက်ရင်းနဲ့ သဘာဝတရားကို အသိဉာဏ်နဲ့ လက်ခံနိုင်ဖို့ ကြိုးစားရပါမယ်။
အပိုင်း (၉) နိဂုံးချုပ်နှင့် သာဓုအနုမောဒနာ
ဒီနေ့ ဟောကြားခဲ့တဲ့ "ကျန်းမာသောဘဝနှင့် ဓမ္မဆေးတော်" တရားတော်ရဲ့ အနှစ်ချုပ်ကတော့ - ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာအတွက် အာဟာရနဲ့ အစားအသောက်ကို ဆင်ခြင်ပါ၊ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာအတွက် "သန္တုဋ္ဌိ" နဲ့ "သတိ" ဆေးတော်ကို သုံးစွဲပါ။ အဲဒီလို ရုပ်နဲ့စိတ် မျှတမှသာ ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးနေ့ရဲ့ ရည်ရွယ်ချက်ဖြစ်တဲ့ "Health for All" ဆိုတာကို တို့တတွေ လက်တွေ့ ခံစားနိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဒကာ၊ ဒကာမ အပေါင်း သူတော်ကောင်းတို့လည်း ဓမ္မဆေးတော်ကို နေ့စဉ် မှီဝဲသုံးဆောင်ခြင်းဖြင့် ရောဂါဘယများ ကင်းဝေးကာ၊ ကိုယ်ကျန်းမာ၊ စိတ်ချမ်းသာစွာဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်ကို ရေရှည် ထမ်းဆောင်နိုင်ကြပါစေကုန်သတည်း။
ယနေ့ ဟောကြားအပ်သော ဓမ္မဒါန ကုသိုလ်ကမ္မ၊ နာယူကြသော ဓမ္မဿဝန ကုသိုလ်ကမ္မ အစုစုတို့ကြောင့် မိမိတို့ လိုလားတောင့်တအပ်သော မဂ်ဉာဏ်၊ ဖိုလ်ဉာဏ်၊ နိဗ္ဗာန်မြတ်ကို လွယ်ကူသော အကျင့်၊ လျင်မြန်သော အသိဉာဏ်တို့ဖြင့် ရရှိပိုင်ဆိုင်နိုင်ကြပါစေကုန်သတည်း။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဌတု
ဗုဒ္ဓသာသနံ - မြတ်စွာဘုရား၏ အဆုံးအမ သာသနာတော်သည်
စိရံ - ကြာမြင့်စွာသော ကာလပတ်လုံး
တိဌတု - တည်ပါစေသတည်း။
သာဓု... သာဓု... သာဓု။
ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက
The Office Of Siridantamahapalaka
နေ့စွဲ - ၂၀၂၂ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၇ ရက် (Day 97)
