"နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ" (၃) ကြိမ်။
အနန္တောအနန္တငါးပါးကို အာရုံပြု၍ ညီညာဖြဖြ ကန်တော့ကြပါစို့ -
"နမော ဗုဒ္ဓဿ" - သစ္စာလေးပါး မြတ်တရားကို ပိုင်းခြားထင်ထင် သိမြင်တော်မူသော ရှင်တော်မြတ်စွာဘုရားသခင် ကိုယ်တော်မြတ်ကြီးအား ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
"နမော ဓမ္မဿ" - မဂ်လေးတန်၊ ဖိုလ်လေးတန်၊ နိဗ္ဗာန် ပရိယတ် ဆယ်ပါးသော တရားတော်မြတ်အား ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
"နမော သံဃဿ" - မဂ်၌တည်သော ပုဂ္ဂိုလ်လေးပါး ဖိုလ်၌တည်သော ပုဂ္ဂိုလ်လေးပါး ဤ ရှစ်ပါးသော အရိယာ သံဃာတော်မြတ်အား ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
"နမော မာတာပိတုဿ" - မိဘနှစ်ပါးအား ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
"နမော အာစရိယဿ" - ဝိပဿနာ ဉာဏ်မျက်စိနှစ်ကွင်း အလင်းရအောင် သစ္စာလေးပါးတရားတော်နှင့် ကုသပေးတော်မူသော ကျေးဇူးတော်ရှင် မိုးကုတ်ဆရာတော်ဘုရားကြီးနှင့် မုံလယ်ဆရာတော်ဘုရားကြီးအား ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
သာဓု... သာဓု... သာဓု...။
ယနေ့ သာသနာတော်နှစ် ၂၅၆၆ ခုနှစ်၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၄ ခုနှစ်၊ တော်သလင်းလဆန်း (၉) ရက်၊ ခရစ်နှစ် ၂၀၂၂ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလ (၃) ရက်၊ စနေနေ့။
ဒီနေ့ဟာ ဦးဇင်းတို့ သွာဂတပြတိုက်ရဲ့ "အသုံးချ အဘိဓမ္မာနှင့် စိတ်ပညာ" (Applied Psychology) ရက်သတ္တပတ်ရဲ့ တတိယမြောက်နေ့ ဖြစ်ပါတယ်။ မနေ့က "Stress" (စိတ်ဖိစီးမှု) အကြောင်း ပြောခဲ့ပြီးပြီ။ ဒီနေ့မှာတော့ Stress ကနေ ပေါက်ဖွားလာတတ်တဲ့၊ လူ့လောကကို မီးဟုန်းဟုန်းတောက်စေတဲ့ အရာတစ်ခုအကြောင်း ဆွေးနွေးပါမယ်။ အဲဒါကတော့ "Anger" လို့ခေါ်တဲ့ "ဒေါသ" ပါပဲ။ ဒါကြောင့် ဒီနေ့ တရားခေါင်းစဉ်ကို "ဒေါသကို ထိန်းချုပ်ခြင်း (Self-Regulation)" လို့ ပေးထားပါတယ်။ ဒီတရားမှာ ဦးဇင်းတို့ သွာဂတပြတိုက်ရဲ့ ပဋိပက္ခဖြေရှင်းရေး မူဝါဒ Policy 10, Article 10.1 နဲ့ လက်တွေ့ကြုံခဲ့ရတဲ့ Case-A246 ကို အခြေခံပြီး ဟောကြားသွားမှာ ဖြစ်ပါတယ်။
ပထမဦးဆုံး "ဒေါသ" ဆိုတာ ဘာလဲ။ ခေတ်သစ် စိတ်ပညာရှင် Charles Spielberger က ဒေါသကို "စိတ်အနှောင့်အယှက်ဖြစ်ရုံ အဆင့်ကနေ ပေါက်ကွဲထွက်မတတ် ဒေါသအိုးကြီး ဖြစ်သွားတဲ့အထိ ပြင်းထန်မှု အမျိုးမျိုးရှိတဲ့ စိတ်ခံစားမှု" လို့ ဖွင့်ဆိုတယ်။ အဘိဓမ္မာမှာတော့ ဒေါသဆိုတာ "မိမိစိတ်ကိုရော၊ သူတစ်ပါးစိတ်ကိုပါ ကြမ်းတမ်းပူလောင်စေတတ်သော သဘောတရား" (စဏ္ဍိက္ခဏော ဒေါသော) လို့ ဆိုပါတယ်။
မြတ်စွာဘုရားရှင်က ဒေါသကို ထိန်းချုပ်ဖို့အတွက် အင်မတန် ထက်မြက်တဲ့ လက်နက်တစ်ခု ပေးထားပါတယ်။ အဲဒါကတော့ မဇ္ဈိမနိကာယ်၊ မူလပဏ္ဏာသပါဠိတော်၊ ဩပမ္မဝဂ်၊ ကကစူပမသုတ် (Kakacupama Sutta) လာ "လွှဥပမာ" တရားတော်ပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီသုတ်တော်ထဲမှာ ဘုရားရှင်က သည်းခံခြင်းရဲ့ အမြင့်ဆုံး စံနှုန်း (Gold Standard of Patience) ကို သတ်မှတ်ပေးခဲ့ပါတယ်။
ပါဠိတော်ကို နာယူကြည့်ကြရအောင် -
"ဥဘတောဒဏ္ဍကေန စေပိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ကကစေန စောရာ ဩစရကာ အင်္ဂမင်္ဂါနိ ဩကန္တေယျုံ။ တတြာပိ ယော မနံ ပဒေါသေယျ၊ န မေ သော တေန သာသနကရော။"
(မဇ္ဈိမနိကာယ်၊ မူလပဏ္ဏာသ၊ ကကစူပမသုတ်၊ စာမျက်နှာ - ၁၇၅)
အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို တစ်လုံးချင်း စေ့စေ့စပ်စပ် ကြည့်ရအောင် -
ဘိက္ခဝေ = ချစ်သားရဟန်းတို့။
စောရာ ဩစရကာ = ခရီးသွားတို့ကို ဖမ်းဆီးသတ်ဖြတ်တတ်သော ခိုးသူတို့သည်။
ဥဘတောဒဏ္ဍကေန ကကစေန စေပိ = လက်ကိုင်ရိုး နှစ်ဖက်တပ်သော လွှဖြင့်သော်လည်းကောင်း။
အင်္ဂမင်္ဂါနိ = ခြေလက်အင်္ဂါကြီးငယ်တို့ကို။
ဩကန္တေယျုံ = ဖြတ်တောက်ကုန်ငြားအံ့။
တတြာပိ = ထိုသို့ ဖြတ်တောက်ခံရသော အခါ၌ပင်။
ယော = အကြင်သူသည်။
မနံ = မိမိ၏စိတ်ကို။
ပဒေါသေယျ = ပြစ်မှားစေငြားအံ့ (ဒေါသထွက်ငြားအံ့)။
သော = ထိုသူသည်။
တေန = ထိုသို့ ဒေါသထွက်ခြင်းဖြင့်။
န မေ သာသနကရော = ငါဘုရား၏ အဆုံးအမကို ပြုသူ မည်မထိုက်တော့ချေ။
ဒကာကြီး ဒကာမကြီးတို့... စဉ်းစားသာ ကြည့်ကြပေတော့။ ကိုယ့်ကို ဓားပြက ဖမ်းပြီး လွှနဲ့ တိုက်နေတာတောင် စိတ်မဆိုးရဘူးတဲ့။ "ဟာ... အရှင်ဘုရား၊ ဒါကတော့ ဘုရားအလောင်းတွေ၊ ရဟန္တာတွေမှ ရမှာပါ၊ တပည့်တော်တို့လို ပုထုဇဉ်တွေကတော့ ဘယ်ရမလဲ" လို့ ပြောစရာ ရှိတယ်။ မှန်ပါတယ်။ ဒါက အမြင့်ဆုံး ပန်းတိုင် (Target) ပါ။ ဒါပေမဲ့ ဦးဇင်းတို့က အဲဒီ ပန်းတိုင်ကို လှမ်းကြည့်ပြီး ကိုယ့်ဘဝရဲ့ သေးမွှားတဲ့ ဒေါသတွေကို ထိန်းချုပ်ရမှာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဒီတရားကို လက်တွေ့ ဘယ်လို ကျင့်သုံးမလဲ ဆိုတာကို သိဖို့အတွက် ဦးဇင်းတို့ သွာဂတပြတိုက်မှာ မကြာသေးခင်က ဖြစ်ပျက်ခဲ့တဲ့ Case-A246 (The VIP Access Conflict) ကို လေ့လာကြည့်ကြပါစို့။
ဖြစ်စဉ်က ဒီလို။ စက်တင်ဘာ (၃) ရက်၊ စနေနေ့ဆိုတော့ ပြတိုက်မှာ လူစည်ကားနေတဲ့ အချိန်ပေါ့။ အဲဒီနေ့မှာ ဧည့်သည်တစ်ယောက် ရောက်လာတယ်။ သူ့ကို ဦးကျော် (အမည်လွှဲ) လို့ ခေါ်ကြပါစို့။ ဦးကျော်က နယ်ကလာတာ၊ သူက သာမန်ဧည့်သည် မဟုတ်ဘူး။ အရင်တုန်းက ပြတိုက်အတွက် အလှူငွေ နည်းနည်းပါးပါး လှူဖူးထားတော့ သူ့ကိုယ်သူ "VIP" (အထူးဧည့်သည်) လို့ ခံယူထားတယ်။ သူရောက်လာတော့ ပုံမှန် ဧည့်သည်တွေ တန်းစီနေတဲ့ လမ်းကြောင်းကို မဝင်ဘဲ၊ "Staff Only" (ဝန်ထမ်းများသာ) ဆိုတဲ့ တံခါးပေါက်ကနေ ဝင်ဖို့ ကြိုးစားတယ်။
အဲဒီ တံခါးပေါက်မှာ တာဝန်ကျနေတာက လူငယ် လုံခြုံရေး ဝန်ထမ်းလေး မောင်လှ (အမည်လွှဲ)။ မောင်လှက ပြတိုက်ရဲ့ Policy 10 (Conflict & Security) ကို သေချာ သင်တန်းဆင်းထားတဲ့သူ။ သူက ယဉ်ယဉ်ကျေးကျေးပဲ တားတယ်။ "ဘဘ... ဒီဘက်က ဝန်ထမ်းလမ်းပါ၊ ဘုရားဖူးချင်ရင် ဟိုဘက် ပင်မဆောင်က ကြွပေးပါခင်ဗျာ" လို့ ပြောတယ်။
အဲဒီမှာ ဦးကျော်က ဒေါသထွက်ပါလေရော။ သူ့အမြင်မှာ "ငါက အလှူရှင်၊ ငါ့ကို ဒီလောက်တောင် နေရာမပေးဘူးလား" ဆိုတဲ့ "မာန" (Conceit) က ရှေ့က သွားတယ်။ ပြီးတော့ "ဒေါသ" (Anger) က နောက်က လိုက်လာတယ်။ သူက မောင်လှကို လက်ညှိုးထိုးပြီး အော်တော့တာပဲ။ "မင်း ငါ့ကို မသိဘူးလား၊ ငါ ဘယ်သူဆိုတာ မန်နေဂျာ သွားမေးကြည့်၊ မင်းလို ကောင်လေးက ငါ့ကို တားရသလား" ဆိုပြီး လူကြားထဲမှာ အော်ဟစ် ဆဲဆိုတယ်။
ဒီနေရာမှာ စိတ်ဝင်စားဖို့ ကောင်းတာက မောင်လှရဲ့ တုံ့ပြန်မှုပါ။ သာမန် လူငယ်လေးတစ်ယောက် ဆိုရင် ပြန်အော်မိမှာ သေချာတယ်။ ဒါပေမဲ့ မောင်လှက အဲဒီအချိန်မှာ Template T156 (Anger De-escalation & Incident Log) မှာ ပါတဲ့ အဆင့် (၃) ဆင့်ကို သူ့စိတ်ထဲမှာ ချက်ချင်း လုပ်ဆောင်လိုက်တယ်။
အဆင့် (၁) - Recognition (အသိအမှတ်ပြုခြင်း):
မောင်လှက သူ့ရင်ဘတ်ထဲမှာ ဒေါသတွေ ဝုန်းခနဲ ထလာတာကို သတိထားမိတယ်။ "ငါ့ကို လူကြားထဲ အရှက်ခွဲတာပဲ" ဆိုတဲ့ အတွေး ဝင်လာတယ်။ ဒါပေမဲ့ သူက "နေဦး... ငါ ဒေါသထွက်နေပြီ၊ ဒါ ငါ့စိတ် မဟုတ်ဘူး၊ ဒါ Reaction တစ်ခုပဲ" လို့ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် သတိပေးလိုက်တယ်။ (ဒါဟာ ကကစူပမသုတ်က "ငါ့စိတ်ကို မဖောက်ပြန်စေရဘူး" ဆိုတဲ့ အချက်ကို ကျင့်သုံးလိုက်တာပါ)။
အဆင့် (၂) - Physiological Calm (ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ငြိမ်းအေးခြင်း):
Neuroscience (ဦးနှောက်အာရုံကြောသိပ္ပံ) အရ ဒေါသထွက်တဲ့အခါ Adrenaline တွေ ထွက်လာပြီး နှလုံးခုန်မြန်လာတယ်။ မောင်လှက အသက်ကို ဝဝရှူသွင်းလိုက်တယ်။ ပြီးတော့ လက်သီးဆုပ်ထားမိတဲ့ လက်တွေကို ဖြည်ချလိုက်တယ်။ သူ ဘာစကားမှ ပြန်မပြောဘဲ (၃) စက္ကန့်လောက် ငြိမ်နေလိုက်တယ်။ ဒီ (၃) စက္ကန့်ဟာ "Refractory Period" လို့ခေါ်တဲ့ ဒေါသအထွတ်အထိပ် ကာလကို ကျော်ဖြတ်ဖို့ အခရာပါပဲ။
အဆင့် (၃) - Policy Application (မူဝါဒဖြင့် ဖြေရှင်းခြင်း):
စိတ်ငြိမ်သွားတော့မှ မောင်လှက Policy 10, Article 10.1 (Zero Tolerance for Violence & Abuse) ကို ကိုင်စွဲပြီး စကားပြောတယ်။ ပြန်မအော်ဘူး၊ ဒါပေမဲ့ ပြတ်သားတယ်။
"ဘဘ ပြောတာ ကျွန်တော် နားလည်ပါတယ် (Empathy)။ ဘဘ စိတ်ဆိုးသွားတာ ကျွန်တော် တောင်းပန်ပါတယ် (Apology without admitting fault)။ ဒါပေမဲ့ ပြတိုက်ရဲ့ စည်းကမ်းအရ ဒီတံခါးကို ဘယ်သူမှ ဖွင့်ပေးလို့ မရပါဘူး (Policy Boundary)။ ဘဘ အဆင်ပြေမယ်ဆိုရင် ဧည့်ခန်းမှာ ခဏ နားပါ၊ ကျွန်တော် တာဝန်ခံကို ခေါ်ပေးပါမယ် (Alternative Solution)"
ဦးကျော်လည်း မောင်လှရဲ့ တည်ငြိမ်တဲ့ အရှိန် (Calm Presence) ကြောင့် ရှေ့ဆက်တိုးလို့ မရတော့ဘဲ လေသံ လျော့သွားတယ်။ နောက်ဆုံးတော့ တာဝန်ခံ ရောက်လာပြီး ဖြေရှင်းလိုက်တော့ ပြဿနာ ပြီးသွားတယ်။
ဒီ Case-A246 ကို သုံးသပ်ကြည့်ရင် "ဒေါသကို ထိန်းချုပ်ခြင်း" (Self-Regulation) ဆိုတာ ဒေါသ မထွက်အောင် နေတာ မဟုတ်ပါဘူး။ ဒေါသ ထွက်လာတဲ့အခါ အဲဒီ ဒေါသရဲ့ "ကျွန်" မဖြစ်အောင် ထိန်းကျောင်းခြင်းသာ ဖြစ်ပါတယ်။ အကယ်၍သာ မောင်လှက ပြန်အော်လိုက်မယ်ဆိုရင် ဘာဖြစ်မလဲ။ ပဋိပက္ခ ဖြစ်မယ်။ ဓာတ်တော်တိုက်ရဲ့ ဂုဏ်သိက္ခာ ကျမယ်။ ဧည့်သည်တွေ လန့်သွားမယ်။ အဆိုးဆုံးကတော့ ဓာတ်တော်မြတ်တွေရဲ့ ရှေ့မှောက်မှာ အကုသိုလ် မီးတွေ တောက်လောင်ကြမှာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဒကာကြီး ဒကာမကြီးတို့... ခေတ်သစ် စီမံခန့်ခွဲမှု ပညာမှာ "Amygdala Hijack" ဆိုတာ ရှိပါတယ်။ ဦးနှောက်ရဲ့ Amygdala (စိတ်ခံစားမှုအပိုင်း) က Neocortex (စဉ်းစားဆင်ခြင်မှုအပိုင်း) ကို အပိုင်စီးလိုက်တာကို ခေါ်တာပါ။ ဒေါသထွက်နေတဲ့လူဟာ IQ (ဉာဏ်ရည်) ခေတ္တ ကျဆင်းသွားတတ်တယ်။ "သူမိုက် ဒေါသ" ဆိုတာ အဲဒါပါပဲ။ မိုက်မဲသွားတာပါ။ ဒါကို ကုစားဖို့အတွက် မြတ်စွာဘုရားက "မေတ္တာ" ဆိုတဲ့ ဆေးကို ပေးပါတယ်။
ကကစူပမသုတ်ရဲ့ နောက်ပိုင်းမှာ မြတ်စွာဘုရားက ဆက်ဟောတယ်။ "ချစ်သားတို့... လွှနဲ့ အတိုက်ခံရရင်တောင် မေတ္တာစိတ်နဲ့ပဲ နေရမယ်။ အဲဒီ ပုဂ္ဂိုလ်အပေါ်မှာ မေတ္တာဖြန့်ရမယ်။ အဲဒီကနေတစ်ဆင့် လောကကြီး တစ်ခုလုံးကို မေတ္တာဖြန့်ရမယ်" တဲ့။
ဒါကို Case Study Format နဲ့ ပြန်ကြည့်ရင် -
၁။ Identify Trigger: ဘယ်အရာက ကိုယ့်ကို ဒေါသထွက်စေတာလဲ (ဥပမာ- လူတစ်ယောက်ရဲ့ စကားလုံး၊ အမူအရာ)။
၂။ Pause: တုံ့ပြန်မှု မပြုခင် ခေတ္တ ရပ်ပါ။ (Template T156 မှာ "Stop Rule" လို့ ခေါ်ပါတယ်)။
၃။ Reframe: "သူ ငါ့ကို စော်ကားတာ" လို့ မတွေးဘဲ "သူ့မှာလည်း အခက်အခဲ တစ်ခုခု ရှိလို့ နေမှာပါ" (Compassionate Reappraisal) လို့ တွေးကြည့်ပါ။
ဦးဇင်းတို့ သွာဂတပြတိုက်ရဲ့ Policy 10.1 မှာ "Non-Retaliation" (လက်တုံ့ပြန်မှု မပြုခြင်း) ကို အဓိက ထားပါတယ်။ ဝန်ထမ်းတစ်ယောက်ကို တစ်ဖက်သားက ဆဲဆိုရင်တောင် ပြန်မဆဲရဘူး။ ဒါဟာ အားနည်းလို့ မဟုတ်ဘူး။ "သီလ" ဆိုတဲ့ စည်း၊ "ခန္တီ" ဆိုတဲ့ အား၊ "ပညာ" ဆိုတဲ့ လက်နက် ရှိလို့ ဖြစ်ပါတယ်။
နိဂုံးချုပ်အနေနဲ့ မှာကြားလိုတာကတော့... ဒေါသဆိုတာ မီးခြစ်ဆံ တစ်ချောင်းနဲ့ တူပါတယ်။ မီးခြစ်ဆံဟာ သူ့ကိုသူ အရင်လောင်ကျွမ်းပြီးမှ တစ်ခြားအရာတွေကို လောင်ကျွမ်းစေတာပါ။ ဒေါသထွက်နေတဲ့သူဟာ သူတစ်ပါးကို မဖျက်ဆီးခင် ကိုယ့်ရဲ့ သွေးသား၊ ကိုယ့်ရဲ့ ကျန်းမာရေး၊ ကိုယ့်ရဲ့ ကုသိုလ်တရားတွေကို အရင်ဆုံး လောင်ကျွမ်းစေပါတယ်။ ဒါကြောင့် ဒီနေ့ကစပြီး တစ်စုံတစ်ယောက်က ကိုယ့်ကို ဒေါသထွက်အောင် လုပ်လာရင် "ဩော်... ဒီလူဟာ ငါ့ရဲ့ သည်းခံခြင်းပါရမီကို စမ်းသပ်နေတဲ့ စာမေးပွဲ စစ်ဆေးသူ (Examiner) ပါလား" လို့ နှလုံးသွင်းပြီး၊ မောင်လှလိုပဲ T156 နည်းလမ်းနဲ့ တည်တည်ငြိမ်ငြိမ် ရင်ဆိုင်ကျော်ဖြတ်နိုင်ကြပါစေ။
လွှနဲ့ တိုက်ရင်တောင် မေတ္တာမပျက်စေရဘူး ဆိုတဲ့ ဘုရားရှင်ရဲ့ အဆုံးအမကို ဦးထိပ်ထားပြီး၊ အားလုံးသော ဒကာကြီး ဒကာမကြီးတို့သည် ဒေါသကင်းစင်၊ မေတ္တာရှင်များ ဖြစ်ကြပါစေကုန်သတည်း။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဌတု
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဌတု
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဌတု။
သာဓု... သာဓု... သာဓု...။
ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက
The Office Of Siridantamahapalaka
Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum
နေ့စွဲ - ၂၀၂၂ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလ (၃) ရက်
