Day 276
Oct 3
စိတ်၏ အနှောင်အဖွဲ့များနှင့် လွတ်မြောက်မှုအလင်း (Liberation Psychology)
မဇ္ဈိမနိကာယ်၊ သမ္မာဒိဋ္ဌိသုတ်
Liberation Psychology / T158 / Case-L276
Policy 9, Art. 9.2
"နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ" (၃) ကြိမ်။
အနန္တောအနန္တငါးပါးကို အာရုံပြု၍ ညီညာဖြဖြ ကန်တော့ကြပါစို့။
"နမော ဗုဒ္ဓဿ၊ နမော ဓမ္မဿ၊ နမော သံဃဿ၊ နမော မာတာပိတုဿ၊ နမော အာစရိယဿ"။
ဗုဒ္ဓဿ - သစ္စာလေးပါး မြတ်တရားကို ပိုင်းခြားထင်ထင် သိမြင်တော်မူသော ရှင်တော်မြတ်စွာဘုရားသခင် ကိုယ်တော်မြတ်ကြီးအား၊ နမော - ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
ဓမ္မဿ - မဂ်လေးတန်၊ ဖိုလ်လေးတန်၊ နိဗ္ဗာန် ပရိယတ် ဆယ်ပါးသော တရားတော်မြတ်အား၊ နမော - ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
သံဃဿ - မဂ်၌တည်သော ပုဂ္ဂိုလ်လေးပါး ဖိုလ်၌တည်သော ပုဂ္ဂိုလ်လေးပါး ဤ ရှစ်ပါးသော အရိယာ သံဃာတော်မြတ်အား၊ နမော - ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
မာတာပိတုဿ - မိဘနှစ်ပါးအား၊ နမော - ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာမြတ်နိုးလက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
အာစရိယဿ - ဝိပဿနာ ဉာဏ်မျက်စိနှစ်ကွင်း အလင်းရအောင် သစ္စာလေးပါးတရားတော်နှင့် ကုသပေးတော်မူသော ကျေးဇူးတော်ရှင် မိုးကုတ်ဆရာတော်ဘုရားကြီး နှင့် မုံလယ်ဆရာတော်ဘုရားကြီးအား၊ နမော - ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
"မောင်ထွန်း... မင်းကြည့်ရတာ ဒီနေ့ မျက်နှာသိပ်မကောင်းပါလား။ ဘာတွေများ စိတ်ညစ်စရာ ရှိနေလို့လဲ။"
"တင်ပါ့ဘုရား... သီတင်းကျွတ်နီးလာတော့ ပြတိုက်မှာ လူတွေကလည်းများ၊ တာဝန်တွေကလည်း ပိ၊ ဟိုလူကလည်း ဟိုလိုလုပ်ပါ၊ ဒီလူကလည်း ဒီလိုလုပ်ပါနဲ့ စိတ်ထဲမှာ အသက်ရှူကျပ်သလို ခံစားနေရလို့ပါဘုရား။ ဘယ်မှလည်း မသွားနိုင်၊ ဘာမှလည်း ကိုယ်ပိုင်ဆုံးဖြတ်ခွင့်မရှိသလို ခံစားရပြီး စိတ်ထဲမှာ ထောင်ချခံထားရသလို ဖြစ်နေပါတယ်ဘုရား။"
အေး... ဒကာလေး မောင်ထွန်း ခံစားနေရတာကို ဦးဇင်း နားလည်ပါတယ်။ လူတိုင်းလိုလို ကိုယ့်ဘဝ၊ ကိုယ့်တာဝန်၊ ကိုယ့်ပတ်ဝန်းကျင်က သတ်မှတ်ချက်တွေကြားမှာ "ပိတ်မိနေတယ်" လို့ ခံစားရလေ့ရှိကြတယ်။ ဒါပေမဲ့ သေချာစဉ်းစားကြည့်စမ်းကွယ်။ မင်းကို တကယ်ပဲ အပြင်က လူတွေက ချည်နှောင်ထားတာလား၊ ဒါမှမဟုတ် မင်းရဲ့ စိတ်က သူတို့ကို လက်ခံပြီး ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် ချည်နှောင်ထားတာလား။ ဒီနေ့ အောက်တိုဘာ (၃) ရက်နေ့မှာ ဦးဇင်းတို့ ဆွေးနွေးမယ့် ခေါင်းစဉ်က မင်းအခြေအနေနဲ့ ကွက်တိပဲ။ "စိတ်၏ အနှောင်အဖွဲ့များနှင့် လွတ်မြောက်မှုအလင်း" တဲ့။
သိပ္ပံပညာမှာ "Liberation Psychology" (လွတ်မြောက်မှု စိတ်ပညာ) ဆိုတဲ့ ဘာသာရပ်ခွဲတစ်ခု ရှိတယ်။ Ignacio Martín-Baró ဆိုတဲ့ ပညာရှင်က စတင်ခဲ့တာပေါ့။ သူက ဘာပြောလဲဆိုတော့ လူတွေဟာ ပြင်ပဖိနှိပ်မှုတွေ (Oppression) ကြောင့် စိတ်ဆင်းရဲရတယ် ဆိုပေမယ့်၊ တကယ့်ပြဿနာက အဲဒီဖိနှိပ်မှုတွေကို ကိုယ့်ရဲ့ အတွင်းစိတ်က လက်ခံလိုက်ပြီး "ငါက သားကောင်ပဲ၊ ငါ ဘာမှမလုပ်နိုင်ဘူး" ဆိုတဲ့ "Fatalism" (ကံကြမ္မာဝါဒ) ထဲမှာ ပိတ်မိနေခြင်းကသာ အဓိက သံကြိုးပဲတဲ့။ ဓမ္မနယ်ပယ်မှာတော့ ဒါကို "ဥပါဒါန်" (စွဲလမ်းခြင်း) နဲ့ "သံယောဇဉ်" (အနှောင်အဖွဲ့) လို့ ခေါ်တယ်။
ဒီသဘောတရားကို ရှင်းလင်းဖို့အတွက် မဇ္ဈိမနိကာယ်၊ မူလပဏ္ဏာသပါဠိတော်၊ "သမ္မာဒိဋ္ဌိသုတ်" (Sammaditthi Sutta) ထဲက ရှင်သာရိပုတ္တရာ ကိုယ်တော်မြတ်ကြီး ဟောကြားခဲ့တဲ့ ပါဠိတော်တစ်ပိုဒ်ကို ဦးဇင်း ထုတ်နုတ်ပြချင်တယ်။ သေချာ နာယူကြည့်စမ်းပါ။
"ယတော ခေါ၊ အာဝုသော၊ အရိယသာဝကော အကုသလဉ္စ ပဇာနာတိ၊ အကုသလမူလဉ္စ ပဇာနာတိ၊ ကုသလဉ္စ ပဇာနာတိ၊ ကုသလမူလဉ္စ ပဇာနာတိ။ ဧတ္တာဝတာ ခေါ၊ အာဝုသော၊ အရိယသာဝကော သမ္မာဒိဋ္ဌိ ဟောတိ။"
ဒီပါဠိတော်ရဲ့ အနက်ကို တစ်လုံးချင်း စိစစ်ကြည့်ရအောင်။
အာဝုသော = ငါ့ရှင်တို့။
ယတော ခေါ = အကြင်အခါ၌။
အရိယသာဝကော = အရိယာသာဝကသည်။
အကုသလဉ္စ = အကုသိုလ်တရားကိုလည်းကောင်း (ပါဏာတိပါတ စသည်)။
ပဇာနာတိ = ပိုင်းခြား၍ သိ၏။
အကုသလမူလဉ္စ = အကုသိုလ်၏ အရင်းအမြစ်ဖြစ်သော လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟတို့ကိုလည်းကောင်း။
ပဇာနာတိ = ပိုင်းခြား၍ သိ၏။ (ကုသိုလ်ပိုင်း၌လည်း ဤနည်းတူ)။
ဧတ္တာဝတာ ခေါ = ဤမျှလောက်သော အကြောင်းဖြင့်။
သမ္မာဒိဋ္ဌိ ဟောတိ = မှန်ကန်သော အမြင်အယူရှိသူ ဖြစ်ပေ၏။
မောင်ထွန်း... ဒီနေရာမှာ "ပဇာနာတိ" (ပိုင်းခြားသိခြင်း) ဆိုတာ လွတ်မြောက်မှုရဲ့ သော့ချက်ပဲ။ မင်းအခု စိတ်ညစ်နေတယ်နော်။ အဲဒီ စိတ်ညစ်တာဟာ "အကုသိုလ်" ပဲ။ အဲဒီအကုသိုလ် ဘယ်ကလာလဲဆိုတဲ့ "မူလ" (Root Cause) ကို မင်းသိလား။ အလုပ်တွေ များလို့လား။ မဟုတ်ဘူး။ အလုပ်များတာက "အာရုံ" (External Stimulus) ပဲ ရှိသေးတယ်။ တကယ့်အကြောင်းရင်းက မင်းစိတ်ထဲမှာ ရှိတဲ့ "ငါ ပြီးအောင် လုပ်နိုင်ပါ့မလား" ဆိုတဲ့ စိုးရိမ်စိတ်၊ "သူများ အပြစ်တင်ရင် ခံရမှာပဲ" ဆိုတဲ့ ဒေါသ၊ မာန တွေကသာ "အကုသလမူလ" တွေ ဖြစ်နေတာ။
ဦးဇင်း ဥပမာတစ်ခု ပြောပြမယ်။ သွာဂတပြတိုက်ရဲ့ မှတ်တမ်းဟောင်းတွေထဲမှာ Case-L276 ဆိုတာ ရှိခဲ့ဖူးတယ်။ (ဒါကို မင်းလည်း ကြားဖူးကောင်း ကြားဖူးလိမ့်မယ်)။
တစ်ခါတုန်းက ဒကာမကြီးတစ်ယောက် ရောက်လာတယ်။ သူက အင်မတန် သဒ္ဓါတရား ကောင်းပါတယ်။ သူလှူထားတဲ့ ဓာတ်တော်အိုးလေးကို နေ့တိုင်းလာကြည့်တယ်။ ဒါပေမဲ့ ပြဿနာက သူက ဓာတ်တော်အိုးကို နေရာတစ်လက်မတောင် အရွေ့မခံဘူး။ ပန်းအိုးကို ဘယ်ဘက်မှာ ထားရမယ်၊ ရေခွက်ကို ညာဘက်မှာ ထားရမယ် ဆိုပြီး ပုံစံခွက် (Rigid Schema) တစ်ခု ချထားတယ်။
တစ်နေ့ကျတော့ ဝန်ထမ်းအသစ်လေးတစ်ယောက်က သန့်ရှင်းရေးလုပ်ရင်း ပန်းအိုးနဲ့ ရေခွက် နေရာမှားတင်မိလိုက်တယ်။ ဒကာမကြီး ရောက်လာတော့ ဒေါသတွေထွက်၊ ငိုယိုပြီး "ငါ့ဘုရားကို မရိုသေဘူး၊ ငါ့ကုသိုလ်တွေ ပျက်ပြီ" ဆိုပြီး ရင်ဘတ်စည်တီး ဖြစ်တော့တာပဲ။
ကဲ... မောင်ထွန်း စဉ်းစားကြည့်။ ဒကာမကြီးကို ဆင်းရဲအောင် လုပ်တာ ဘယ်သူလဲ။ ဝန်ထမ်းလေးလား။ ပန်းအိုးလား။ မဟုတ်ဘူး။ သူကိုယ်တိုင် တည်ဆောက်ထားတဲ့ "ပုံစံခွက်" (Mental Model) က သူ့ကို ပြန်နှိပ်စက်နေတာ။ ဒါကို ပါဠိလို "သီလဗ္ဗတပရာမာသ" (အလေ့အထ၊ ပုံစံခွက်များကို မှားယွင်းစွာ သုံးသပ်စွဲလမ်းခြင်း) လို့ ခေါ်တယ်။ သူက ဓာတ်တော်ကို ကြည်ညိုတာထက်၊ သူသတ်မှတ်ထားတဲ့ "နေရာချထားပုံ" ကို ပိုပြီး တွယ်တာနေတာ။ အဲဒီအရာ မရှိတော့တာနဲ့ သူ့စိတ်က ပြိုလဲသွားရော။
အဲဒီပြဿနာကို ဖြေရှင်းဖို့ ဦးဇင်းတို့က Template T158 (Conflict De-escalation Log) ကို သုံးပြီး သူ့ကို မေးခွန်းတွေ မေးခဲ့ရတယ်။ ဒါဟာ Liberation Psychology ရဲ့ နည်းလမ်းပဲ။ "Conscientization" (အသိစိတ် နှိုးဆွခြင်း) ပေါ့။
ဦးဇင်းက မေးတယ် - "ဒကာမကြီး... ဘုရားရှင်က ပန်းအိုး ဘယ်ဘက်ထားမှ ကြိုက်တာလား၊ ညာဘက်ထားမှ ကြိုက်တာလား။"
သူ ငြိမ်သွားတယ်။
"ဒကာမကြီးရဲ့ စိတ်ဆင်းရဲမှုက ပန်းအိုးကြောင့် ဖြစ်တာလား၊ ဒကာမကြီးရဲ့ စွဲလမ်းမှုကြောင့် ဖြစ်တာလား။"
အဲဒီတော့မှ သူ သဘောပေါက်သွားတယ်။ "ဪ... တပည့်တော်မရဲ့ အစွဲက တပည့်တော်မကို ပြန်ပူလောင်စေတာပါလား" ဆိုပြီး "ပဇာနာတိ" (ပိုင်းခြားသိမြင်မှု) ဖြစ်လာတယ်။ အဲဒီအချိန်မှာ သူ လွတ်မြောက်သွားတယ်။ ပန်းအိုး ဘယ်နားနေနေ သူ မပူတော့ဘူး။
မောင်ထွန်းရေ... မင်းခံစားနေရတဲ့ ဖိအားတွေလည်း ဒီလိုပါပဲ။
Policy 9, Article 9.2 (Mental Health & Psychological Safety) မှာ ဦးဇင်းတို့ ထည့်သွင်း ရေးဆွဲထားတာက "ဝန်ထမ်းများသည် မိမိတို့၏ စိတ်ဖိစီးမှုများကို ဖုံးကွယ်မထားရ၊ လွတ်လပ်စွာ ဖွင့်ဟတိုင်ပင်ခွင့် ရှိသည်" တဲ့။ ဘာဖြစ်လို့လဲဆိုတော့ ဖုံးကွယ်ထားခြင်း (Repression) ဟာ စိတ်ရဲ့ ထောင်ချောက်တစ်ခု ဖြစ်နေလို့ပဲ။
Liberation Psychology အရ ပြောရရင် လူတွေဟာ "Internalized Oppression" (ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် ပြန်ဖိနှိပ်ခြင်း) ကို ခံနေရတတ်တယ်။ "ငါ မလုပ်နိုင်ရင် သူများ အထင်သေးလိမ့်မယ်" ဆိုတဲ့ အတွေးဟာ မင်းကို သံကြိုးခတ်ထားတာပဲ။
ဒါကို ဖြေရှင်းဖို့ "သမ္မာဒိဋ္ဌိ" (Right View) အလင်းရောင် လိုတယ်။
၁။ အမှန်ကို မြင်အောင်ကြည့် (View Reality): အလုပ်များတာက အလုပ်သဘောပဲ။ ဒါ ငါ့ကို ဒုက္ခပေးနေတာ မဟုတ်ဘူး။ ငါ့စိတ်က လက်မခံနိုင်လို့ ဒုက္ခဖြစ်တာ။
၂။ အကြောင်းရင်းကို ရှာ (Find the Root): ငါ ဘာကို ကြောက်နေတာလဲ။ ဝေဖန်ခံရမှာ ကြောက်တာလား (လောကဓံကို ကြောက်ခြင်း)။
၃။ လွှတ်ချလိုက် (Let Go): ငါ လုပ်နိုင်သလောက် အကောင်းဆုံး လုပ်မယ်။ ရလဒ်ကတော့ ကံတရားနဲ့ အကြောင်းအကျိုးပဲ။
ခေတ်သစ် ဥပမာတစ်ခု ပြောရရင် - လူငယ်တွေ ဖုန်းသုံးတာကို ကြည့်။ Social Media ပေါ်မှာ Notification တက်လာရင် ချက်ချင်း မကြည့်ရမနေနိုင် ဖြစ်တာဟာ "သံယောဇဉ်" (Bondage) တစ်မျိုးပဲ။ Facebook က မင်းကို ကြိုးနဲ့ လာချည်ထားတာ မဟုတ်ဘူး။ မင်းရဲ့ "Dopamine Craving" (ဓာတုဗေဒဆိုင်ရာ တပ်မက်မှု) က မင်းကို ဖုန်းမျက်နှာပြင်ကနေ ခွာမရအောင် ချည်နှောင်ထားတာ။
ဒီအနှောင်အဖွဲ့ကနေ လွတ်ချင်ရင် Phone ကို လွှင့်ပစ်စရာ မလိုဘူး။ "ငါဟာ ဖုန်းရဲ့ ကျွန် မဟုတ်ဘူး၊ ငါ့စိတ်ကို ငါပိုင်တယ်" ဆိုတဲ့ သတိ (Mindfulness) ဝင်လာတာနဲ့ လွတ်မြောက်မှုက စတင်ပြီ။ ဒါကို Neuroplasticity အရ ပြောရင် ဦးနှောက်ရဲ့ အကျင့်ပါနေတဲ့ လမ်းကြောင်းဟောင်း (Habit Loop) ကို ဖြတ်တောက်ပြီး လမ်းကြောင်းသစ် ဖောက်လိုက်တာပဲ။
ဒါကြောင့် မောင်ထွန်း... မင်း အခု ခံစားနေရတဲ့ "မွန်းကြပ်မှု" ဟာ တကယ်တော့ အခွင့်အလမ်းတစ်ခုပဲ။ မင်းရဲ့ စိတ်ကို ဘယ်အရာတွေက ချည်နှောင်ထားလဲဆိုတာ ရှာဖွေဖို့ အချိန်ပဲ။
ဦးဇင်းတို့ ပြတိုက်မှာ သုံးနေတဲ့ Template T13 (Psychological Temptation Self-Check) ဆိုတာ ရှိတယ်။ အဲဒီထဲမှာ မေးခွန်းတွေ ပါတယ်။
"ငါ အခု ဘာကို လိုချင်နေတာလဲ။"
"ငါ့ရဲ့ ပျော်ရွှင်မှုက ပြင်ပအရာဝတ္ထုတစ်ခုအပေါ်မှာ မီခိုနေသလား။"
ဒီမေးခွန်းတွေက မင်းရဲ့ အနှောင်အဖွဲ့တွေကို ဖြတ်တောက်ပေးမယ့် ကတ်ကြေးတွေပဲ။
ကဲ... ဒီနေ့တော့ ဒီလောက်ပါပဲ။ မောင်ထွန်းလည်း စိတ်သက်သာရာ ရမယ်လို့ မျှော်လင့်ပါတယ်။ မှတ်ထားပါ... လွတ်မြောက်မှုဆိုတာ နေရာပြောင်းသွားခြင်း မဟုတ်ပါဘူး။ အမြင် (View) ပြောင်းသွားခြင်းသာ ဖြစ်ပါတယ်။ အခန်းကျဉ်းကျဉ်းလေးထဲမှာ နေရရင်တောင် စိတ်က မစွဲလမ်းရင် အဲဒီအခန်းဟာ နိဗ္ဗာန်လို အေးချမ်းနိုင်ပါတယ်။ ပြဿနာတွေ ဝိုင်းနေတဲ့ သီတင်းကျွတ်ကာလမှာ မင်းရဲ့စိတ်ကို "သမ္မာဒိဋ္ဌိ" အလင်းရောင်နဲ့ လွတ်မြောက်ခွင့် ပေးလိုက်ပါ။
ယနေ့ ဟောကြားအပ်သော "စိတ်၏ အနှောင်အဖွဲ့များနှင့် လွတ်မြောက်မှုအလင်း" တရားတော်ကို နာယူကြရသော ဒကာ၊ ဒကာမ အပေါင်းတို့သည် မိမိတို့၏ စိတ်ကို ချည်နှောင်ထားသော သံယောဇဉ် အကုသိုလ်တရားများကို ပညာဖြင့် ပိုင်းခြားသိမြင်ကာ၊ လွတ်လပ်ပေါ့ပါးသော စိတ်နှလုံးဖြင့် ကောင်းကျိုးချမ်းသာ မင်္ဂလာများကို မျက်မှောက်ပြုနိုင်ကြပါစေကုန်သတည်း။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု (၃) ကြိမ်။
သာဓု... သာဓု... သာဓု။
ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက
The Office Of Siridantamahapalaka
နေ့စွဲ - ၃၊ အောက်တိုဘာ၊ ၂၀၂၂။
