"နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ" (၃) ကြိမ်။
"ဝန္ဒာမိ စေတိယံ သဗ္ဗံ သဗ္ဗဌာနေသု ပတိဋ္ဌိတံ၊ သရီရဓာတု မဟာဗောဓိံ ဗုဒ္ဓရူပံ သဗ္ဗံ သဒါ။"
(အရပ်လေးမျက်နှာ၊ အရပ်တစ်ပါး၌ တည်ရှိကုန်သော စေတီပုထိုး၊ ဓာတ်တော်၊ ဗောဓိညောင်ပင်၊ ရုပ်ပွားတော် အားလုံးတို့ကို အခါခပ်သိမ်း ဘုရားတပည့်တော် ရှိခိုးပါ၏။)
"ဝန္ဒာမိ ဓာတုယော ဣဓ ပတိဋ္ဌိတာ သွာဂတ နာမ ဝိဟာရေ၊ တာသံ ရက္ခဏ-ဂေါပန-ပရိဟာရ-ကရဏံ၊ မယာ ဘိက္ခု ဓမ္မသာမိ သိရိဒန္တမဟာပါလက နာမ သက္ကစ္စံ ပဝတ္တတိ။"
(ဤ သွာဂတ မည်သော ကျောင်းတိုက်၌ တည်ရှိကုန်သော ဓာတ်တော်တို့ကို ဘုရားတပည့်တော် ရှိခိုးပါ၏။ ထိုဓာတ်တော်တို့ကို စောင့်ရှောက်ခြင်း၊ လုံခြုံစေခြင်း၊ သယ်ဆောင်ပူဇော်ခြင်း ကိစ္စရပ်များကို ဘုရားတပည့်တော် အရှင်ဓမ္မသာမိ သိရိဒန္တမဟာပါလက သည် ရိုသေစွာ ဆောင်ရွက်ပါ၏။)
"သဗ္ဗေ ဝန္ဒာမိ တေ အဟံ။"
(ထိုစေတီ၊ ဓာတ်တော်၊ ဗောဓိ၊ ရုပ်ပွားတော် အားလုံးတို့ကို ဘုရားတပည့်တော်သည် ရှိခိုးပါ၏။)
"အနန္တောအနန္တငါးပါးကို အာရုံပြု၍ ညီညာဖြဖြ ကန်တော့ကြပါစို့။"
"နမော ဗုဒ္ဓဿ၊ နမော ဓမ္မဿ၊ နမော သံဃဿ၊ နမော မာတာပိတုဿ၊ နမော အာစရိယဿ"။
ဆောင်းရာသီ အဝင်၊ အေးမြသော ရာသီဥတုနှင့် တရားဓမ္မ ရောယှက်နေသော ဤအချိန်အခါသမယတွင် သူတော်ကောင်းအပေါင်းတို့ စိတ်၏အေးချမ်းခြင်းကို ရရှိခံစားနိုင်ကြပါစေ။
ယနေ့ ဦးဇင်းတို့ ဟောကြားမည့် တရားခေါင်းစဉ်ကတော့ "ဓာတ်တော်နှင့် အနုပညာဗိသုကာ" ဖြစ်ပါတယ်။ ဓာတ်တော်များကို ပူဇော်ရာမှာ ဓာတ်တော်ကိုယ်တိုင်က အရေးကြီးသလို၊ အဲဒီဓာတ်တော် တည်ရှိနေတဲ့ ပတ်ဝန်းကျင်၊ ဥယျာဉ်၊ ရှုခင်းအပြင်အဆင် (Landscape) ကလည်း ဖူးမြော်သူတွေရဲ့ စိတ်ကို အများကြီး လွှမ်းမိုးမှု ရှိပါတယ်။ ပတ်ဝန်းကျင် သာယာလှပရင် စိတ်ကြည်လင်ပြီး သဒ္ဓါတရား ဖြစ်လွယ်ပါတယ်။ ဒါကို "ပတိရူပဒေသ" (သင့်လျော်သော အရပ်ဒေသ) လို့ ခေါ်ပါတယ်။ ဒီအချက်ကို ခုဒ္ဒကနိကာယ်၊ ဝိမာနဝတ္ထုလာ ဒေသနာတော်များနှင့် ခေတ်သစ် Landscape Architecture (ရှုခင်းဗိသုကာပညာ) တို့ ပေါင်းစပ်ပြီး လေ့လာကြည့်ကြရအောင်။
ဒီအတွက် အခြေခံရမယ့် ပါဠိတော်ကတော့ ခုဒ္ဒကနိကာယ်၊ ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိတော်ပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ ဝိမာနဝတ္ထုဆိုတာ ကုသိုလ်ကောင်းမှု ပြုခဲ့သူတွေ နတ်ပြည်မှာ စံစားရတဲ့ ဘုံဗိမာန် အဆောက်အအုံတွေ၊ ဥယျာဉ်ပန်းမန်တွေအကြောင်း ဖော်ပြထားတဲ့ ကျမ်းဖြစ်ပါတယ်။ အဲဒီအထဲက "စိတ္တလတာဝန" (စိတ္တလတာ ဥယျာဉ်) အကြောင်း ဖွဲ့ဆိုထားတဲ့ ဂါထာလေးတစ်ပုဒ်ကို နာယူကြည့်ကြပါစို့။
"ယထာပိ စိတ္တလတာ ဝနံ၊ ဒေဝါနံ တာဝတိံသာနံ။ ဧဝံ ဝိရောစတိ ဣဒံ ဝိမာနံ၊ ဩဘာသယံ ဥပရိ ဝိဟာယသေ။"
ဒီဂါထာရဲ့ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သေချာစွာ ဆင်ခြင်ကြည့်ရအောင်။
"ဒေဝါနံ တာဝတိံသာနံ - တာဝတိံသာနတ်တို့၏၊ စိတ္တလတာ ဝနံ ယထာပိ - စိတ္တလတာမည်သော ဥယျာဉ်သည် (အလွန်သာယာလှပသကဲ့သို့)၊ ဧဝံ - ဤအတူ၊ ဣဒံ ဝိမာနံ - ဤ (သင်၏) ဘုံဗိမာန်သည်၊ ဥပရိ ဝိဟာယသေ - ကောင်းကင်ပြင်၌၊ ဩဘာသယံ - ထွန်းလင်းတောက်ပလျက်၊ ဝိရောစတိ - အထူးသဖြင့် တင့်တယ်လှပပေစွ။"
ဒီနေရာမှာ သတိပြုရမှာက နတ်ပြည်က ဥယျာဉ်တွေ၊ ရေကန်တွေ၊ ပန်းပင်တွေ လှပတာဟာ အကြောင်းမဲ့ ဖြစ်လာတာ မဟုတ်ပါဘူး။ သူတို့ လူ့ဘဝတုန်းက ပြုလုပ်ခဲ့တဲ့ "စိတ်စေတနာ" (Intention) ရဲ့ အရိပ်အယောင်တွေ ဖြစ်ပါတယ်။ စိတ်ထားလှပသူ၊ စိတ်ထားနူးညံ့သူတွေရဲ့ ကုသိုလ်အကျိုးကြောင့် သူတို့နေထိုင်ရာ ပတ်ဝန်းကျင် (Environment) ကပါ လိုက်ပြီး နူးညံ့လှပသွားတာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါကို ဓမ္မသဘောအရ "ကမ္မဇရုပ်" တွေက ပတ်ဝန်းကျင် "ဥတုဇရုပ်" အပေါ် လွှမ်းမိုးမှုလို့လည်း ပြောလို့ရပါတယ်။
အေး... ဒီအချက်ကို ခေတ်သစ် Landscape Architecture (ရှုခင်းဗိသုကာပညာ) ရှုထောင့်ကနေ ကြည့်လိုက်ရင် "Genius Loci" (Spirit of Place / နေရာဒေသ၏ ဝိညာဉ်) နဲ့ "Cultural Landscape" (ယဉ်ကျေးမှု ရှုခင်း) ဆိုတဲ့ သဘောတရားတွေနဲ့ သွားတူပါတယ်။ ခေတ်သစ်ဗိသုကာပညာရှင်တွေက ဥယျာဉ်တစ်ခု ဖန်တီးတဲ့အခါ သစ်ပင်စိုက်ရုံ သက်သက် မဟုတ်ပါဘူး။ အဲဒီနေရာကို ရောက်လာတဲ့သူရဲ့ စိတ်ခံစားမှု (Psychological Experience) ကိုပါ ဒီဇိုင်းဆွဲတာ ဖြစ်ပါတယ်။ "Biophilic Design" (သဘာဝနှင့် လူသား ချိတ်ဆက်မှု ဒီဇိုင်း) အရ သဘာဝတရား၊ ရေ၊ လေ၊ အလင်းရောင်တို့ကို စနစ်တကျ စီမံထားတဲ့ နေရာတစ်ခုဟာ လူ့စိတ်ကို ငြိမ်းချမ်းစေပြီး၊ ဦးနှောက်ရဲ့ Stress Level ကို လျှော့ချပေးနိုင်ပါတယ်။
ဒါကြောင့် ဓာတ်တော်တိုက်တစ်ခုရဲ့ Landscape ဟာ "အလှအပ" (Aesthetics) သက်သက် မဟုတ်ဘဲ၊ "ဓမ္မပတ်ဝန်းကျင်" (Dhamma Atmosphere) ကို ဖန်တီးပေးရပါမယ်။ လူတစ်ယောက် ဂိတ်ပေါက်က ဝင်လာတာနဲ့ လောကီအာရုံတွေ ငြိမ်းသွားပြီး၊ ဓာတ်တော်ဆီ ရောက်တဲ့အခါ စိတ်က အလိုလို တည်ငြိမ်သွားအောင် (Spatial Narrative) ဖန်တီးရပါတယ်။
Caption: Conceptual visualization of "Sacred Landscape Architecture" where spatial zones are designed to guide the visitor's mind from worldly chaos to spiritual focus.
ဒီသဘောတရားကို လက်တွေ့ဖြစ်ရပ်နဲ့ ယှဉ်ကြည့်ရအောင်။ ဦးဇင်းတို့ သွာဂတပြတိုက်ရဲ့ Case-A326 ဖြစ်ရပ်က အလွန်သင်ခန်းစာ ယူစရာ ကောင်းပါတယ်။ တစ်ခါက အလှူရှင်တစ်ယောက်က သူ့မိတ်ဆွေ နိုင်ငံခြားပြန် Landscape Architect (ရှုခင်းဗိသုကာပညာရှင်) တစ်ယောက်ကို ခေါ်လာပြီး ဓာတ်တော်တိုက်ရဲ့ ဥယျာဉ်ကို ဒီဇိုင်းပြန်ဆွဲပေးချင်တယ်လို့ လျှောက်ပါတယ်။ စေတနာက ကောင်းပါတယ်။ ဒါပေမယ့် ဗိသုကာပညာရှင်က ဆွဲလာတဲ့ ပုံကြမ်း (Draft Design) ကို ကြည့်လိုက်တော့ ဦးဇင်းတို့ တော်တော်လေး စိတ်ညစ်သွားရတယ်။
သူ့ဒီဇိုင်းထဲမှာ ဘာတွေပါသလဲဆိုတော့ - ရောင်စုံမီးတွေ ထိုးထားတဲ့ ရေပန်းကြီးတွေ၊ လူငယ်တွေ ဆယ်လ်ဖီ (Selfie) ဆွဲဖို့ Instagram Spots တွေ၊ အသားကင်စားလို့ရတဲ့ Picnic Area (ပျော်ပွဲစားထိုင်ခုံ) တွေ ပါနေပါတယ်။ ပုံစံက "Public Park" (အများပြည်သူ ပန်းခြံ) ပုံစံ ဖြစ်နေတယ်။ လှတော့ လှတယ်၊ ဈေးလည်း ကြီးတယ်။ ဒါပေမယ့် "Sanctity" (အထွတ်အမြတ် သဘော) ပျောက်နေတယ်။ ဓာတ်တော်ဖူးမယ့်သူတွေဟာ စိတ်ငြိမ်ဖို့ လာတာလား၊ ပျော်ပွဲစားထွက်ဖို့ လာတာလား မကွဲပြားတော့မယ့် အနေအထားပါ။
အဲဒီအချိန်မှာ ဦးဇင်းတို့က "မကြိုက်ဘူး" လို့ တန်းငြင်းလိုက်ရင် အလှူရှင် စိတ်မကောင်း ဖြစ်မယ်။ ဒါကြောင့် Policy 6, Article 6.2 (Aesthetics & Sanctity) ကို ကိုင်စွဲပြီး ဖြေရှင်းပါတယ်။ ဒီမူဝါဒမှာ "အနုပညာလက်ရာနှင့် ရှုခင်းအပြင်အဆင်များသည် ဓာတ်တော်၏ အထွတ်အမြတ်သဘောကို ပံ့ပိုးရမည် (Supportive)၊ လွှမ်းမိုးခြင်း မရှိစေရ (Not distracting)" လို့ ပြဋ္ဌာန်းထားပါတယ်။
ဦးဇင်းက Template T206 (Artistic/Creative Proposal Review) ကို ထုတ်ပြီး အဲဒီ ဗိသုကာပညာရှင်နဲ့ အတူတူ ထိုင်ဆွေးနွေးပါတယ်။ T206 ဟာ အနုပညာကို ဓမ္မအမြင်နဲ့ Review လုပ်တဲ့ ပုံစံပါ။ ဦးဇင်းက မေးခွန်းတွေ မေးပါတယ်။
"ဒကာ... ဒီရေပန်းက အသံကျယ်သလား" (Noise Level)။
"ကျယ်ပါတယ် ဘုရား၊ အဲဒါမှ စည်ကားမှာ"။
"အေး... ဓာတ်တော်ဖူးတဲ့သူက တရားမှတ်ချင်တာ။ ရေပန်းသံက သမာဓိကို ဖျက်ရင် ဘယ်လိုလုပ်မလဲ"။
"ဒီ Picnic ခုံတွေမှာ လူတွေက အစားအသောက်တွေ စား၊ စကားတွေ ပြောကြရင် ဓာတ်တော်တိုက်ရဲ့ ငြိမ်းချမ်းမှု (Serenity) ကျမသွားဘူးလား"။
T206 နဲ့ တစ်ချက်ချင်း စိစစ်လိုက်တဲ့အခါ ဗိသုကာပညာရှင်က သဘောပေါက်သွားပါတယ်။ "ဪ... ကျွန်တော်က 'Park' (ပန်းခြံ) နဲ့ 'Sanctuary' (ရိပ်သာ) ကို ရောထွေးသွားမိပါတယ်" ဆိုပြီး ဝန်ခံပါတယ်။ အဲဒီနောက် သူက ဒီဇိုင်းကို ပြန်ပြင်ဆွဲပါတယ်။ ရေပန်းအစား ငြိမ်သက်နေတဲ့ "Reflecting Pool" (ရောင်ပြန်ရေကန်) ကို ထည့်လိုက်တယ်။ Picnic ခုံတွေအစား သစ်ပင်ရိပ်အောက်မှာ တရားထိုင်လို့ရတဲ့ ကျောက်ဖျာလေးတွေ (Meditation Corners) ထည့်လိုက်တယ်။ ရောင်စုံမီးတွေအစား လရောင်လို အေးမြတဲ့ မီးအလင်းရောင်ကို သုံးလိုက်တယ်။
ရလဒ်ကတော့ အလွန်လှပပြီး ငြိမ်းချမ်းတဲ့ "ဓမ္မဥယျာဉ်" တစ်ခု ဖြစ်ပေါ်လာပါတယ်။ ဝိမာနဝတ္ထုထဲက နတ်ဥယျာဉ်လိုပါပဲ။ လာရောက်သူတွေက အဲဒီဥယျာဉ်ထဲ ရောက်တာနဲ့ စကားသံတွေ တိုးသွားကြတယ်။ စိတ်ထဲမှာ အလိုလို အေးချမ်းပြီး "ဗုဒ္ဓနုဿတိ" ပွားများချင်စိတ် ပေါက်လာကြပါတယ်။ ဒါဟာ Landscape Architecture ကို ဓမ္မလမ်းကြောင်းပေါ် တင်ပေးလိုက်ခြင်းရဲ့ အကျိုးကျေးဇူးပါပဲ။
ဒါကြောင့် သူတော်ကောင်းတို့... အလှအပ (Beauty) ဆိုတာ မကောင်းတဲ့အရာ မဟုတ်ပါဘူး။ ဒါပေမယ့် အဲဒီအလှအပက ကာမဂုဏ်ကို အားပေးတာလား (Sensual Beauty)၊ သမာဓိကို အားပေးတာလား (Spiritual Beauty) ဆိုတာ ခွဲခြားသိဖို့ လိုပါတယ်။ ကိုယ့်အိမ်မှာ ဘုရားစင် ပြင်ရင်တောင် မီးတွေ တဖျပ်ဖျပ်၊ ပန်းတွေ ရှုပ်ပွနေအောင် ပြင်မယ့်အစား၊ ကြည်ညိုဖွယ်ရာ သပ္ပာယ်အောင်၊ စိတ်ငြိမ်အောင် ပြင်ဆင်တာက ပိုပြီး ကုသိုလ်ရပါတယ်။ ပတ်ဝန်းကျင် အပြင်အဆင်ဆိုတာ ကိုယ့်စိတ်ရဲ့ ကြေးမုံပြင်ပါပဲ။ စိတ်ကြည်ရင် နေရာလှမယ်၊ နေရာလှရင် စိတ်ပိုကြည်မယ် ဆိုတဲ့ အပြန်အလှန် ကျေးဇူးပြုပုံ (Reciprocal Relation) ကို နားလည်ထားကြပါ။
ယနေ့ ဟောကြားအပ်သော 'ဓာတ်တော်နှင့် အနုပညာဗိသုကာ' တရားတော်ကို နာယူကြရသော သင်သူတော်ကောင်း အပေါင်းတို့သည် ဝိမာနဝတ္ထုလာ နတ်ဗိမာန်များကဲ့သို့ မိမိတို့၏ စိတ်နှလုံးတွင် လှပသော ဓမ္မဥယျာဉ်ကြီးများကို တည်ဆောက်နိုင်ကြပါစေ၊ ပြင်ပပတ်ဝန်းကျင် အလှအပကို ဖန်တီးရာတွင်လည်း ဓာတ်တော်၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ထောက်ပံ့နိုင်သော ပတိရူပဒေသများ ဖြစ်အောင် စွမ်းဆောင်နိုင်ကြပါစေ၊ ရာသီဥတုဒဏ်ကို ခံနိုင်ပြီး ကိုယ်စိတ်နှစ်ပါး ကျန်းမာချမ်းသာကြပါစေကုန်သတည်း။
"ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု" (၃) ကြိမ်။
ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက
The Office Of Siridantamahapalaka
The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.
နေ့စွဲ - ၂၀၂၂ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ ၂၂ ရက်
ORCID: 0009-0000-0697-4760
သာသနာတော်နှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ အသိပညာများကို စနစ်တကျ လေ့လာလိုပါက ဦးဇင်းတို့၏ Facebook Group တွင်လည်း ပါဝင်ဆွေးနွေးနိုင်ပါကြောင်း ဖိတ်ကြားအပ်ပါသည်။
