နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
အနန္တောအနန္တငါးပါးကို အာရုံပြု၍ ညီညာဖြဖြ ကန်တော့ကြပါစို့ -
နမော ဗုဒ္ဓဿ - သစ္စာလေးပါး မြတ်တရားကို ပိုင်းခြားထင်ထင် သိမြင်တော်မူသော ရှင်တော်မြတ်စွာဘုရားသခင် ကိုယ်တော်မြတ်ကြီးအား ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
နမော ဓမ္မဿ - မဂ်လေးတန်၊ ဖိုလ်လေးတန်၊ နိဗ္ဗာန် ပရိယတ် ဆယ်ပါးသော တရားတော်မြတ်အား ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
နမော သံဃဿ - မဂ်၌တည်သော ပုဂ္ဂိုလ်လေးပါး ဖိုလ်၌တည်သော ပုဂ္ဂိုလ်လေးပါး ဤ ရှစ်ပါးသော အရိယာ သံဃာတော်မြတ်အား ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
နမော မာတာပိတုဿ - မိဘနှစ်ပါးအား ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
နမော အာစရိယဿ - ဝိပဿနာ ဉာဏ်မျက်စိနှစ်ကွင်း အလင်းရအောင် သစ္စာလေးပါးတရားတော်နှင့် ကုသပေးတော်မူသော ကျေးဇူးတော်ရှင် မိုးကုတ်ဆရာတော်ဘုရားကြီးနှင့် မုံလယ်ဆရာတော်ဘုရားကြီးအား ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
၁။ အနန္တဉာဏ်တော်နှင့် ဒေတာဗေဒ (Introduction)
ဒီနေ့ ၂၀၂၂ ခုနှစ်၊ မေလ ၆ ရက်နေ့မှာ ဦးဇင်းတို့ ဆွေးနွေးကြမယ့် တရားခေါင်းစဉ်က "ဒေတာဗေဒနှင့် အနန္တဉာဏ်တော် (Knowledge Engineering)" ပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ အခုခေတ်မှာ လူတွေက Knowledge Engineering ဆိုပြီး အသိပညာတွေကို စနစ်တကျ စုစည်းပြီး AI တွေ၊ Expert Systems တွေ တည်ဆောက်နေကြတယ်။ ဒါပေမဲ့ ဒီနေ့ခေတ် စက်ပစ္စည်းတွေ စုစည်းနိုင်တဲ့ Knowledge ဆိုတာ ကမ္ဘာ့သမုဒ္ဒရာထဲက ရေတစ်စက်စာတောင် မရှိပါဘူး ဒကာ ဒကာမတို့။ မြတ်စွာဘုရားရှင်ရဲ့ "သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်" ဆိုတာကတော့ စကြာဝဠာအနန္တမှာရှိတဲ့ အချက်အလက် (Data) အားလုံးကို အသိပညာ (Knowledge) အဖြစ် ပြောင်းလဲပြီးသား "Ultimate Database" ကြီးတစ်ခုနဲ့ တူပါတယ်။
"ဒီနေရာမှာ ဒကာကြီး တစ်ယောက်က မေးဦးမယ်..."၊ "အရှင်ဘုရား... ဘုရားရှင်ရဲ့ ဉာဏ်တော်က အရာအားလုံးကို သိတယ်ဆိုတာ ဖြစ်နိုင်ပါ့မလား၊ ဒေတာတွေက အနန္တပဲလေ" ပေါ့။ အေး... အဲဒါကို သိပ္ပံနည်းကျ ကြည့်ရင် ဦးဇင်းတို့ သာမန်လူတွေက ဒေတာတွေကို တစ်ခုချင်း လိုက်ဖတ်ရတာ။ ဘုရားရှင်ကတော့ "ဉာဏ်တော်" ဆိုတဲ့ မြင့်မားတဲ့ Processor နဲ့ အရာအားလုံးကို ခြုံငုံပြီးသား (Real-time Processing) ဖြစ်နေတာ ဒကာကြီးရဲ့။ ဦးဇင်းတို့ သွာဂတပြတိုက်ရဲ့ Policy 1, Art. 1.4 မှာလည်း "ဓာတ်တော်များနှင့် ပတ်သက်သော အသိပညာများကို သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်၏ နည်းနာများအတိုင်း စနစ်တကျ Classification လုပ်ရန်" ဆိုပြီး ပြဋ္ဌာန်းထားပါတယ်။
၂။ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်၏ သဘောတရား (Canonical Foundation)
ဦးဇင်းတို့ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် (မြန်မာပြန် ဆဋ္ဌသံဂါယနာမူ) မှာ မြတ်စွာဘုရားရှင်ရဲ့ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်နဲ့ ပတ်သက်ပြီး အခုလို ဖွင့်ဆိုထားပါတယ်။
"ဇာနေယျံ သဗ္ဗံ ဇာနာတိ၊ ပဿေယျံ သဗ္ဗံ ပဿတိ။"
(သိသင့်သိထိုက်သမျှ အလုံးစုံကို သိတော်မူ၏၊ မြင်သင့်မြင်ထိုက်သမျှ အလုံးစုံကို မြင်တော်မူ၏။)
ဒါဟာ Knowledge Engineering မှာပြောတဲ့ "Omniscience" သဘောပါပဲ။ ဘုရားရှင်ရဲ့ ဉာဏ်တော်မှာ အတားအဆီး (Avarana) ဆိုတာ မရှိဘူး။ ဦးဇင်းတို့ IT ခေတ်မှာ ဒေတာတွေကို Structure (စနစ်ကျ) နဲ့ Unstructure (စနစ်မကျ) ဆိုပြီး ခွဲခြားရတယ်။ ဘုရားရှင်အတွက်ကတော့ ဘယ်လို ဒေတာမျိုးပဲဖြစ်ဖြစ် အလုံးစုံဟာ အသိဉာဏ် (Knowledge) အဖြစ် အသင့်ရှိနေတာပါ။ ဒါကို "အနာဝရဏဉာဏ်" လို့ ခေါ်ပါတယ်။
၃။ Knowledge Engineering နှင့် ဓာတ်တော်မှတ်တမ်း (Analytical Analysis)
ဦးဇင်းတို့ သွာဂတမှာ ဓာတ်တော်မြတ်တွေကို စီမံခန့်ခွဲတဲ့အခါ Template-T140 (Knowledge Structure Map) ကို သုံးပါတယ်။ ဓာတ်တော်တစ်ဆူကို တွေ့ပြီဆိုရင် သူ့ရဲ့ သမိုင်းကြောင်းတင်မကဘဲ၊ သူ့ရဲ့ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အချက်အလက် (Metadata) တွေနဲ့ ဓမ္မပိုင်းဆိုင်ရာ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်တွေကို ချိတ်ဆက် (Mapping) လုပ်ရပါတယ်။
"အေး... အဲဒါကို သိပ္ပံနည်းကျ ကြည့်ရင်..." Knowledge Engineering မှာ Ontology ဆိုတာ ရှိပါတယ်။ အရာဝတ္ထုတွေ တစ်ခုနဲ့တစ်ခု ဘယ်လို ဆက်စပ်နေသလဲဆိုတာကို သတ်မှတ်တာပါ။ မြတ်စွာဘုရားရှင်က သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်နဲ့ သတ္တဝါတွေရဲ့ စရိုက်၊ ကံ၊ အကျိုးပေး (Inter-connectivity) တွေကို အကုန်မြင်နေတာဟာ အကြီးကျယ်ဆုံး Ontology ကြီးပါပဲ။ ဦးဇင်းတို့က အဲဒီ ဉာဏ်တော်ရဲ့ လမ်းညွှန်ချက်တွေကို အခြေခံပြီးမှ ပြတိုက်မှာရှိတဲ့ ဓာတ်တော်ဒေတာတွေကို စီစဉ်ရတာ ဖြစ်ပါတယ်။
၄။ Case-K126: ပညာဗေဒနှင့် ရှုပ်ထွေးသော ဆုံးဖြတ်ချက် (Extended Narrative)
ဦးဇင်းတို့ သွာဂတမှာ ကြုံခဲ့ရတဲ့ Case-K126 လေးတစ်ခုအကြောင်း ပြောပြမယ်။ ဓာတ်တော်တွေနဲ့ ပတ်သက်ပြီး အငြင်းပွားဖွယ်ရာ အထောက်အထား (Conflicting Data) တွေ ကြုံလာရတဲ့အခါ ဦးဇင်းတို့ ဘယ်လို ဆုံးဖြတ်မလဲဆိုတာ ဖြစ်လာတယ်။ ပညာရှင်တွေက တစ်မျိုးစီ ပြောနေကြတာပေါ့။ အဲဒီအချိန်မှာ ဦးဇင်းတို့က Policy 1 အရ ပိဋကတ်တော်လာ "သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်၏ အဆုံးအဖြတ်" နည်းနာတွေကို ပြန်ကိုးကားရတယ်။
ဘုရားရှင်က "ပညာ" နဲ့ "ဝိညာဉ်" ကို ခွဲခြားပြခဲ့ပါတယ်။ ဝိညာဉ်က အချက်အလက်ကို သိရုံပဲ၊ ပညာကမှ အမှားအမှန်ကို ပိုင်းခြားနိုင်တာ (Reasoning)။ ဦးဇင်းတို့က Template-T140 အရ အချက်အလက်တွေကို ပညာဉာဏ် (Critical thinking) နဲ့ Filter လုပ်လိုက်တဲ့အခါ ဓာတ်တော်ရဲ့ စစ်မှန်မှုကို ခိုင်ခိုင်မာမာ သက်သေပြနိုင်ခဲ့ပါတယ်။ ဒါဟာ Knowledge Engineering မှာပြောတဲ့ Heuristics (အတွေ့အကြုံအခြေခံ ဆုံးဖြတ်ချက်) ထက် ပိုမြင့်မားတဲ့ ဓမ္မပညာပဲ ဖြစ်ပါတယ်။
၅။ AI နှင့် ဘုရားရှင်၏ ဉာဏ်တော် (Modern Analogy)
အခုခေတ် Google တို့၊ AI တို့က အရာအားလုံးကို ဖြေနိုင်တယ်လို့ လူတွေက ထင်နေကြတယ်။ ဒါပေမဲ့ AI မှာ "Context" (အခြေအနေ) မရှိဘူး ဒကာမကြီးတို့ရဲ့။
"ဒီနေရာမှာ ဒကာမကြီး တစ်ယောက်က မေးဦးမယ်..."၊ "အရှင်ဘုရား... AI က ဒေတာတွေကို ချက်ချင်း ထုတ်ပေးနိုင်တာပဲ၊ ဘုရားရှင်ရဲ့ ဉာဏ်တော်နဲ့ ဘာကွာလို့လဲ" ပေါ့။ အေး... AI ဆိုတာ Knowledge မဟုတ်ဘူး၊ Information (သတင်းအချက်အလက်) ပဲ ရှိတာ။ ဘုရားရှင်ရဲ့ ဉာဏ်တော်ကတော့ "မဟာကရုဏာ" နဲ့ ယှဉ်ပါတယ်။ AI က မေးတဲ့မေးခွန်းကိုပဲ ဖြေနိုင်တာ၊ ဘုရားရှင်ကတော့ မေးတဲ့သူရဲ့ စိတ်အခြေအနေ၊ သူ့ရဲ့ ပါရမီ၊ သူ့အတွက် ဘယ်တရားက အကျိုးရှိမလဲဆိုတာကိုပါ တွက်ချက်ပြီးမှ (Knowledge Personalization) ဟောကြားတာပါ။ ဒါဟာ စက်ပစ္စည်းတွေ ဘယ်တော့မှ မလုပ်နိုင်တဲ့ "ဉာဏ်တော်" ရဲ့ ထူးခြားချက်ပါပဲ။
၆။ Policy 1, Art. 1.4 နှင့် သွာဂတ၏ ပညာအမွေ ထိန်းသိမ်းမှု
ဦးဇင်းတို့ သွာဂတပြတိုက်ရဲ့ Policy 1, Art. 1.4 (Preservation of Doctrinal Knowledge) မှာ "ဓာတ်တော်များနှင့် ပတ်သက်သော အချက်အလက်တိုင်းသည် တိပိဋက ပါဠိတော်များနှင့် ညီညွတ်ရမည်" လို့ ဆိုထားပါတယ်။ ဒါဟာ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ Database မှာ Error (အယူမှား) မပါအောင် ထိန်းချုပ်တာပါ။
ဒေတာတစ်ခုဟာ မှန်ကန်နိုင်ပေမယ့်၊ အဲဒီဒေတာကို ပညာနဲ့ မထိန်းကျောင်းရင် "အသိလွဲ" (Misinformation) ဖြစ်သွားနိုင်တယ်။ ဒါကြောင့် ဦးဇင်းတို့က Template-T140 ကို သုံးပြီး ဓာတ်တော်တွေကို ဖူးမြော်သူတွေအတွက် မှန်ကန်တဲ့ အသိပညာ (Right Knowledge) ရရှိအောင် စီစဉ်ပေးရပါတယ်။ ဒါဟာ သာသနာပြုလုပ်ငန်းမှာ Knowledge Management လုပ်တာပဲ ဖြစ်ပါတယ်။
၇။ ကိုယ့်ဘဝကို Knowledge Engineering လုပ်ခြင်း (Practical Insight)
ဒကာ ဒကာမတို့... မိမိတို့ရဲ့ ဦးနှောက် Database ထဲမှာ ဘယ်လို ဒေတာတွေ သိမ်းထားသလဲ?
Facebook က အတင်းအဖျင်းတွေ (Junk Data) လား?
ဒေါသ၊ မောဟ ဖြစ်စေမယ့် သတင်းတွေ (Harmful Data) လား?
မြတ်စွာဘုရားရှင်ရဲ့ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ကို အာရုံပြုပြီး မိမိတို့ရဲ့ စိတ်ထဲမှာ "သုတမယပညာ" (ကြားနာမှုမှရသော အသိ) တွေကို ဒေတာအဖြစ် များများစုဆောင်းပါ။ အဲဒီနောက်မှာ "စိန္တာမယပညာ" နဲ့ စဉ်းစားဆင်ခြင်ပါ။ နောက်ဆုံးမှာ "ဘာဝနာမယပညာ" နဲ့ လက်တွေ့ကျင့်ကြံပါ။ ဒါဟာ ဘုရားရှင်ပေးခဲ့တဲ့ ဘဝအတွက် Knowledge Engineering နည်းလမ်းပါပဲ။
၈။ အနှစ်ချုပ်နှင့် တိုက်တွန်းချက် (Summary & Application)
ဒါကြောင့် ဒီနေ့ တရားနာ ပရိတ်သတ်အပေါင်း သူတော်ကောင်းတို့အနေနဲ့ -
၁။ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ကို ယုံကြည်အားကိုးခြင်းဖြင့် မိမိတို့၏ မောဟ (အမှောင်ထု) ကို ပယ်ဖျောက်ပါ။
၂။ မိမိတို့ ရရှိတဲ့ အချက်အလက်တွေကို "ပညာ" နဲ့ စနစ်တကျ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာတတ်တဲ့ အလေ့အကျင့် လုပ်ပါ။
၃။ ဘုရားရှင်ရဲ့ အဆုံးအမ ဒေတာတွေကို မိမိတို့ရဲ့ နှလုံးသား Database မှာ အမြဲ Update လုပ်နေပါ။
အသိပညာကင်းတဲ့ အချက်အလက်ဟာ အမှိုက်နဲ့ တူပါတယ် ဒကာကြီးတို့။ ဉာဏ်တော်နဲ့ ယှဉ်တဲ့ အသိပညာကမှ နိဗ္ဗာန်အထိ လမ်းပြနိုင်မှာပါ။
၉။ သာဓုခေါ်ခြင်းနှင့် အမျှပေးဝေခြင်း
ကဲ... ဒီနေ့ ဟောကြားအပ်တဲ့ "ဒေတာဗေဒနှင့် အနန္တဉာဏ်တော်" တရားတော်ကို နာယူကြည်ညိုကြတဲ့ အကျိုးအားကြောင့် သူတော်ကောင်းတို့၏ သန္တာန်၌ ဉာဏ်ပညာအလင်းရောင်များ ပွင့်လင်းကြပါစေ၊ အမှားနှင့်အမှန်ကို ခွဲခြားသိမြင်နိုင်ကြပါစေ၊ မဂ်ဉာဏ် ဖိုလ်ဉာဏ် နိဗ္ဗာန်သို့ လွယ်ကူစွာ ရောက်ရှိနိုင်ကြပါစေကုန်သတည်း။
မိမိတို့ ပြုလုပ်အပ်သော ကုသိုလ်အစုစုတို့ကို အနန္တောအနန္တ ငါးပါးနှင့်တကွ (၃၁) ဘုံ၌ ရှိကြကုန်သော ဝေနေယျသတ္တဝါအပေါင်းတို့အား အမျှ... အမျှ... အမျှ ပေးဝေလိုက်ကြပါကုန်။
သာဓု... သာဓု... သာဓု။
ဗုဒ္ဓသာသနံ စိရံ တိဌတု။
ဗုဒ္ဓသာသနံ စိရံ တိဌတု။
ဗုဒ္ဓသာသနံ စိရံ တိဌတု။
ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက
The Office Of Siridantamahapalaka
နေ့စွဲ - ၂၀၂၂ ခုနှစ်၊ မေလ ၆ ရက်။
