Day: 156 | June 4, 2024 | အပြစ်ကင်းသော ကလေးများ | ခုဒ္ဒကနိကာယ်၊ ကုမာရ (စာ-၁) | Child Psych & Aggression
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။ နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။ နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၆ ခုနှစ်၊ သာသနာနှစ် ၂၅၆၈ ပြည့်၊ ခရစ်နှစ် ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၄ ရက်နေ့မှာ Hswagata Museum & Private Institute ရဲ့ ဓမ္မသဘင်ကို ရောက်ရှိလာကြတဲ့ သူတော်စင် အပေါင်းတို့နဲ့ ဝန်ထမ်းမိသားစုများ အားလုံးပဲ မင်္ဂလာအပေါင်းနဲ့ ပြည့်စုံကြပါစေလို့ ဦးစွာပထမ မေတ္တာပို့သလိုက်ပါတယ်နော်။ ဒီနေ့ဟာ အပြစ်မဲ့ကလေးငယ်များ အကြမ်းဖက်ခံရမှု တိုက်ဖျက်ရေး အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာနေ့ ဖြစ်ပါတယ်။ တို့ပြတိုက်ကြီးရဲ့ ဆောင်ပုဒ်ဖြစ်တဲ့ "ပတ်ဝန်းကျင်ကို ထိန်းသိမ်းစို့" ဆိုတဲ့ စကားရပ်နဲ့အညီ၊ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ အဖိုးတန်ဆုံးသော လူသားအရင်းအမြစ်လေးတွေဖြစ်တဲ့ ကလေးငယ်တွေရဲ့ စိတ်ဓာတ်ပတ်ဝန်းကျင်ကို ဘယ်လို စောင့်ရှောက်မလဲဆိုတာ ဒီနေ့ အကျယ်တဝင့် ဟောကြားပေးသွားမှာပါ။ ကလေးတစ်ယောက်ရဲ့ ဖြူစင်မှုဟာ လောကကြီးအတွက် အလင်းရောင်တစ်ခုပဲ မဟုတ်လား။ ဒါကြောင့် တို့တွေဟာ ကလေးတွေရဲ့ အပြစ်ကင်းစင်မှုကို မေတ္တာစိတ်နဲ့ ကြည့်ရှုတတ်ဖို့နဲ့၊ သူဦးဇင်းတို့ရဲ့ စိတ်ထဲမှာ အကုသိုလ်တွေ ဘယ်လို နည်းပါးနေသလဲဆိုတာကို ဓမ္မနဲ့ သိပ္ပံ ပေါင်းစပ်ပြီး လေ့လာကြည့်ကြရအောင် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။
အခု တရားမနာကြားခင်မှာ တို့တွေ အားလုံးပဲ ခဏလောက် ငြိမ်ငြိမ်လေး ထိုင်ကြည့်ကြရအောင်နော်။ မျက်စိလေးတွေကို မှိတ်ထားလိုက်ပါ။ ကိုယ့်ရဲ့ ဝင်လေ ထွက်လေလေးကို အာရုံပြုကြည့်ပါ။ ကလေးတစ်ယောက်ရဲ့ အိပ်ပျော်နေတဲ့ အသက်ရှူသံလေးကို ကြားဖူးကြတယ် မဟုတ်လား။ ဘယ်လောက်တောင် အေးချမ်းသလဲ။ အခု တို့တွေလည်း အဲဒီလို အေးချမ်းတဲ့ ကလေးဘဝကို ခဏပြန်သွားကြည့်ရအောင်။ ဝင်လေလေး ရှူလိုက်တိုင်း "ဖြူစင်တယ်"၊ ထွက်လေလေး ထွက်သွားတိုင်း "အေးချမ်းတယ်" လို့ နှလုံးသွင်းပါ။ ကလေးဘဝဆိုတာ အကုသိုလ် စေတနာတွေ နည်းပါးသေးတဲ့ အရွယ်၊ ဒေါသနဲ့ မာန်မာနတွေ ထူထူထဲထဲ မရှိသေးတဲ့ အရွယ်ပေါ့။ အခု ကိုယ့်ရဲ့ အသက်ရှူသံလေးထဲမှာ အဲဒီ ဖြူစင်မှုကို ပြန်လည် ရှာဖွေကြည့်စမ်းပါ။ ဒီနေရာမှာ ဒကာကြီးတစ်ယောက်က မေးစရာ ရှိတာက "ဆရာတော်... ကလေးတွေက တကယ်ပဲ အပြစ်ကင်းရဲ့လား၊ တစ်ခါတလေ သူတို့လည်း ဒေါသထွက်တတ်တာပဲ" ပေါ့။ ဒါကို တို့တွေ သေချာ စဉ်းစားကြည့်ဖို့ လိုပါတယ်။
ကလေးတွေရဲ့ စိတ်ဟာ အဖြူထည် သက်သက်ကြီး မဟုတ်ပေမယ့်၊ လူကြီးတွေလို အတ္တစွဲ (Self-attachment) တွေ၊ လှည့်ပတ်လိုတဲ့ မာယာတွေ သိပ်မရှိသေးပါဘူး။ သူဦးဇင်းတို့ရဲ့ ဒေါသဟာ ခဏချင်း ဖြစ်ပေါ်ပြီး ခဏချင်း ပျောက်သွားတတ်တဲ့ သဘာဝပါ။ ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်တော့ ကလေးတွေရဲ့ စိတ်ဟာ ကြည်လင်နေတဲ့ ရေကန်လေးနဲ့ တူပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ လူကြီးတွေရဲ့ စိတ်ကတော့ ရွှံ့တွေ နောက်နေတဲ့ ရေကန်ကြီးလိုပေါ့။ ရေကန်ကလေးထဲကို ခဲတစ်လုံး ပစ်ချလိုက်ရင် ရေလှိုင်းလေးတွေ ထလာပေမယ့် ခဏနေရင် ပြန်ငြိမ်သွားသလိုမျိုး၊ ကလေးတွေရဲ့ စိတ်ဟာလည်း အာရုံကြောင့် ဖောက်ပြန်တတ်ပေမယ့် အခြေခံကတော့ အင်မတန် ဖြူစင် အပြစ်ကင်းလှပါတယ်။ အခု အသက်ရှူရင်းနဲ့ ကိုယ့်စိတ်ထဲက ရွှံ့တွေကို ဖယ်ထုတ်ပြီး ကလေးတစ်ယောက်လို ကြည်လင်လာအောင် ခဏလောက် သမာဓိ တည်ဆောက်ကြရအောင်။
ဒီလို ငြိမ်ငြိမ်လေး ထိုင်နေတဲ့အခါ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ စိတ်ထဲမှာ မေတ္တာဓာတ်တွေ ပျံ့နှံ့လာတာ ခံစားရပါလိမ့်မယ်။ ကလေးတွေကို ကြည့်ရင် တို့တွေ ဘာလို့ ချစ်ချင်စရာ ကောင်းနေသလဲဆိုတာ သူတို့ဆီက ထွက်ပေါ်နေတဲ့ အေးမြတဲ့ စိတ်လှိုင်းတွေကြောင့်ပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ တို့ပြတိုက်က ဓာတ်တော်တွေကို ကြည်ညိုသလိုမျိုး၊ ကလေးငယ်တွေရဲ့ ဖြူစင်မှုကိုလည်း ကြည်ညိုတတ်ရပါမယ်။ ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်တော့ ကလေးဆိုတာ တို့လောကကြီးထဲကို ရောက်လာတဲ့ "အသက်ရှိတဲ့ ဓာတ်တော်" လေးတွေပေါ့။ သူတို့ကို တို့တွေက ဘယ်လို ပြုစုပျိုးထောင်မလဲဆိုတာက ဦးဇင်းတို့ရဲ့ တာဝန်ပါ။ အခု ဝင်လေလေး ရှူလိုက်တိုင်း လောကမှာရှိတဲ့ ကလေးငယ်လေးတွေ အားလုံး ဘေးကင်းပါစေ၊ ထွက်လေလေး ရှူလိုက်တိုင်း သူတို့လေးတွေရဲ့ အပြုံးတွေ မပျက်ပါစေနဲ့လို့ မေတ္တာပို့ရင်း တရားနာကြားဖို့ ပြင်ဆင်ကြရအောင်နော်။
သူတော်ကောင်းတို့ရေ... တို့တွေ အခု ၂၀၂၄ ခုနှစ်မှာ နေထိုင်နေကြတဲ့အခါ ကလေးငယ်တွေရဲ့ စိတ်ကျန်းမာရေးဟာ အင်မတန် စိန်ခေါ်မှု များနေပါတယ်။ ကလေးဘဝဆိုတာ အကုသိုလ် နည်းသေးတဲ့ အရွယ်လို့ ဆိုပေမယ့်၊ ဒီနေ့ခေတ် ပတ်ဝန်းကျင် အခြေအနေတွေက သူတို့ကို ရန်လိုတဲ့ (Aggressive) ကလေးတွေ ဖြစ်အောင် တွန်းပို့နေသလို ဖြစ်နေပါတယ်။ ဒါကြောင့် ဒီနေ့မှာတော့ ခေတ်သစ် ကလေးစိတ်ပညာ (Child Psychology) ရှုထောင့်ကနေ ကလေးတွေ ဘာကြောင့် ရန်လိုတတ်သလဲ၊ သူဦးဇင်းတို့ရဲ့ ဖြူစင်မှုကို ဘယ်လို ထိန်းသိမ်းမလဲဆိုတာကို အနုစိတ် လေ့လာကြည့်ကြရအောင်။ ဒါဟာ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ မျိုးဆက်သစ်တွေကို စောင့်ရှောက်ခြင်း ဖြစ်သလို၊ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ နှလုံးသားကိုလည်း ပြုပြင်ခြင်း ဖြစ်ပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။
ကလေးစိတ်ပညာ (Child Psychology) ရှုထောင့်ကနေ ကလေးတွေရဲ့ ရန်လိုမှု (Aggression) ကို လေ့လာတဲ့အခါ၊ ဒါဟာ အလိုအလျောက် ဖြစ်လာတာ မဟုတ်ဘဲ ဦးနှောက်ရဲ့ ဖွံ့ဖြိုးမှု ဖြစ်စဉ်တွေနဲ့ တိုက်ရိုက် သက်ဆိုင်နေတာကို တွေ့ရပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ ကလေးတစ်ယောက်ရဲ့ ဦးနှောက်ထဲမှာ စိတ်ခံစားမှုကို ထိန်းချုပ်တဲ့ "Prefrontal Cortex" ဆိုတဲ့ အပိုင်းဟာ အသက် ၂၀ ကျော်မှသာ အပြည့်အဝ ဖွံ့ဖြိုးတာပါ။ ဒါပေမဲ့ ဒေါသနဲ့ ကြောက်ရွံ့မှုကို ထိန်းချုပ်တဲ့ "Amygdala" ဆိုတဲ့ အပိုင်းကတော့ ငယ်စဉ်ကတည်းက အင်မတန် နိုးကြားနေတတ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် ကလေးတစ်ယောက်ဟာ သူ့ရဲ့ လိုအင်ဆန္ဒ မပြည့်ဝတဲ့အခါမှာ ဦးနှောက်က "Fight or Flight" ဆိုတဲ့ တုံ့ပြန်မှုကို အလွယ်တကူ လုပ်ဆောင်လိုက်ပြီး အော်ဟစ်တာ၊ ရိုက်နှက်တာမျိုးတွေ ဖြစ်လာတာပါ။ ဒါကို သိပ္ပံပညာမှာ "Limbic Hijack" လို့ ခေါ်ပါတယ်။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်တော့ ကလေးရဲ့ ဦးနှောက်ဟာ စက်ဘီးတစ်စီးနဲ့ တူပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ ဘရိတ် (Prefrontal Cortex) က ကောင်းကောင်း မလုပ်သေးဘဲ၊ အရှိန်မြှင့်စက် (Amygdala) ကတော့ အရမ်း အားကောင်းနေသလိုမျိုးပေါ့။ အရှိန်က တက်နေပေမယ့် ဘရိတ်က မအုပ်နိုင်တော့ စက်ဘီးက အရှိန်လွန်ပြီး လဲကျသွားတတ်သလိုမျိုး၊ ကလေးရဲ့ စိတ်ခံစားမှုတွေကလည်း ထိန်းမရဘဲ ပေါက်ကွဲထွက်သွားတတ်ပါတယ်။ ဒါကို လူကြီးတွေက "ရန်လိုတယ်" လို့ သတ်မှတ်ပေမယ့်၊ တကယ်တော့ ဒါဟာ ဦးနှောက်ရဲ့ ဖွံ့ဖြိုးမှု မပြည့်စုံသေးတဲ့အတွက် ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့ သဘာဝ တုံ့ပြန်မှုမျှသာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါကို နားလည်ပေးနိုင်ဖို့က အင်မတန် အရေးကြီးပါတယ်။
ကလေးတွေရဲ့ အပြုအမူကို လွှမ်းမိုးနေတဲ့ နောက်ထပ် အရေးကြီးတဲ့ အချက်ကတော့ "Mirror Neurons" (မှန်တင်နျူရွန်) တွေပါပဲ။ ကလေးတွေဟာ ပတ်ဝန်းကျင်က မြင်ရတဲ့ အပြုအမူတွေကို ဓာတ်ပုံရိုက်သလိုမျိုး သူဦးဇင်းတို့ရဲ့ ဦးနှောက်ထဲမှာ ကူးယူမှတ်သား (Modeling) တတ်ကြပါတယ်။ အိမ်မှာ မိဘတွေက တစ်ဦးနဲ့တစ်ဦး အော်ဟစ် ဆဲဆိုနေမယ်ဆိုရင် ကလေးရဲ့ ဦးနှောက်ထဲက Mirror Neurons တွေက အဲဒီ ဒေါသလှိုင်းတွေကို ဖမ်းယူပြီး သူကိုယ်တိုင်လည်း ရန်လိုတဲ့ကလေး ဖြစ်လာတော့တာပါပဲ။ ဒါကို သိပ္ပံပညာရှင် Albert Bandura က "Social Learning Theory" အနေနဲ့ သက်သေပြခဲ့ပါတယ်။ ကလေးတွေဟာ တို့ပြောတာထက် တို့လုပ်တာကို ပိုပြီး အတုယူ သင်ယူကြတာပါ။
ဒါကို နောက်တစ်မျိုး ဥပမာပေးရရင်တော့ ကလေးရဲ့ ဦးနှောက်ဟာ အင်မတန် ထက်မြက်တဲ့ "စကင်နာ" (Scanner) စက်ကြီးတစ်လုံးနဲ့ တူပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ ပတ်ဝန်းကျင်မှာ ရှိတဲ့ ရုပ်ပုံတွေ၊ အသံတွေ အားလုံးကို စကင်ဖတ်ပြီး သူ့ရဲ့ မှတ်ဉာဏ်ထဲမှာ သိမ်းဆည်းလိုက်တာပါ။ အဖြူရောင် စာရွက်ပေါ်မှာ အမည်းစက်တွေ အများကြီး ရှိနေတဲ့ ပတ်ဝန်းကျင်ကို စကင်ဖတ်မိရင် အဲဒီ စာရွက်ဟာ အမည်းရောင်တွေ ပြည့်သွားမှာပေါ့။ ဒါကြောင့် ကလေးတွေရဲ့ အပြစ်ကင်းမှုကို စောင့်ရှောက်ဖို့ဆိုရင် တို့လူကြီးတွေက အရင်ဆုံး "စံပြ" (Model) ဖြစ်အောင် နေထိုင်ကြဖို့ လိုအပ်ပါတယ်။ တို့တွေရဲ့ ဒေါသလှိုင်းတွေဟာ ကလေးရဲ့ ဖြူစင်တဲ့ စိတ်ရေကန်ကို မညစ်ညမ်းစေဖို့ သတိထားရပါမယ်။
Child Psychology အရ ကလေးတွေရဲ့ ရန်လိုမှုဟာ တစ်ခါတလေမှာ "Communication" (ဆက်သွယ်ရေး) နည်းလမ်းတစ်ခု ဖြစ်နေတတ်ပါတယ်။ ကလေးတစ်ယောက်ဟာ သူ့ရဲ့ ခံစားချက်ကို စကားလုံးတွေနဲ့ မဖော်ပြတတ်သေးတဲ့အခါ၊ ဒါမှမဟုတ် လျစ်လျူရှုခံရတဲ့အခါမှာ လူကြီးတွေရဲ့ အာရုံစိုက်မှုကို ရဖို့အတွက် ရန်လိုတဲ့ အမူအရာတွေကို သုံးတတ်ပါတယ်။ ဒါကို "Acting Out" လို့ ခေါ်ပါတယ်။ အဲဒီအခါမှာ တို့က ကလေးကို အပြစ်တင်မယ့်အစား "သူ ဘာတွေ လိုအပ်နေသလဲ" ဆိုတာကို နားလည်ပေးဖို့ လိုပါတယ်။ ကလေးရဲ့ ဦးနှောက်ထဲမှာ Oxytocin လို့ ခေါ်တဲ့ မေတ္တာဟော်မုန်းတွေ နည်းပါးနေပြီး Cortisol လို့ ခေါ်တဲ့ စိတ်ဖိစီးမှု ဟော်မုန်းတွေ များနေတာကြောင့် ဒီလို ဖြစ်ရတာပါ။
ဒါကို နောက်တစ်မျိုး ဥပမာပေးရရင်တော့ ဗိုက်ဆာလို့ ငိုနေတဲ့ ကလေးတစ်ယောက်ကို တို့က "ဘာလို့ ငိုတာလဲ" ဆိုပြီး ရိုက်နှက်လိုက်တာနဲ့ တူပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ ကလေးက သူ့ရဲ့ လိုအပ်ချက်ကို ဖော်ပြနေတာကို တို့က မသိဘဲ အပြစ်ပေးလိုက်တဲ့အခါ ကလေးရဲ့ ဦးနှောက်ထဲမှာ "လောကကြီးဟာ မလုံခြုံဘူး" ဆိုတဲ့ အသိတရား ဝင်သွားတတ်ပါတယ်။ အဲဒီ အသိတရားကမှတစ်ဆင့် နောင်တစ်ချိန်မှာ ပိုပြီး ရန်လိုတဲ့၊ ပိုပြီး ကြောက်ရွံ့တတ်တဲ့ လူတစ်ယောက် ဖြစ်လာစေတာပါ။ ဒါကြောင့် ကလေးတွေရဲ့ ရန်လိုမှုကို တို့တွေက "မေတ္တာ" ဆိုတဲ့ ဆေးနဲ့ ကုသပေးဖို့ လိုပါတယ်။ မေတ္တာဓာတ်ဟာ ကလေးရဲ့ ဦးနှောက်ထဲက ဒေါသဗဟိုချက်ကို ငြိမ်းအေးစေတဲ့ ရေအေးတစ်ပေါက်နဲ့ တူပါတယ်။
သိပ္ပံပညာရှင်တွေက ထပ်ပြီး တွေ့ရှိထားတာကတော့ "Attachment Style" (တွယ်တာမှု ပုံစံ) ဟာ ကလေးရဲ့ စိတ်နေစိတ်ထားအပေါ်မှာ ကြီးမားစွာ သက်ရောက်မှု ရှိတယ်ဆိုတာပါပဲ။ မိဘဆီကနေ လုံခြုံတဲ့ တွယ်တာမှု (Secure Attachment) ရတဲ့ ကလေးတွေဟာ ကြီးလာတဲ့အခါမှာ ရန်လိုမှု နည်းပါးပြီး စာနာစိတ် (Empathy) ပိုရှိကြပါတယ်။ အဲဒီလို လုံခြုံမှုရတဲ့ ကလေးတွေရဲ့ ဦးနှောက်ထဲမှာ "Hippocampus" လို့ ခေါ်တဲ့ မှတ်ဉာဏ်နဲ့ သင်ယူမှုဗဟိုချက်ဟာ ပိုပြီး ဖွံ့ဖြိုးတာကို တွေ့ရပါတယ်။ ဒါဟာ တို့တွေ ပေးလိုက်တဲ့ မေတ္တာဓာတ်က ကလေးရဲ့ ဦးနှောက်ဖွဲ့စည်းပုံကိုပါ အကောင်းဘက်ကနေ ပြောင်းလဲပေးလိုက်တာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်တော့ မိဘရဲ့ မေတ္တာဟာ ကလေးဘဝဆိုတဲ့ အပင်လေး ရှင်သန်ဖို့အတွက် "နေရောင်ခြည်" နဲ့ တူပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ နေရောင်ခြည် အပြည့်အဝရတဲ့ အပင်ဟာ သန်စွမ်းပြီး လှပတဲ့ ပန်းတွေ ပွင့်သလိုမျိုး၊ မေတ္တာအပြည့်ရတဲ့ ကလေးဟာလည်း လောကကြီးကို အလှဆင်မယ့် သူတော်ကောင်းလေးတွေ ဖြစ်လာမှာပါ။ နေရောင်ခြည် မရတဲ့ အပင်ဟာ ညှိုးနွမ်းပြီး ဆူးတွေ ထွက်လာသလိုမျိုး၊ မေတ္တာငတ်မွတ်တဲ့ ကလေးဟာလည်း မိမိကိုယ်ကိုယ် ကာကွယ်ဖို့အတွက် "ရန်လိုမှု" ဆိုတဲ့ ဆူးတွေကို ထုတ်သုံးလာတတ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် တို့တွေဟာ ကလေးတွေရဲ့ ပတ်ဝန်းကျင်ကို မေတ္တာနဲ့ အမြဲတမ်း နွေးထွေးနေအောင် စောင့်ရှောက်ကြရမှာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဒါ့အပြင် "Neuroplasticity" ဆိုတဲ့ ဦးနှောက်ရဲ့ ပြောင်းလဲနိုင်စွမ်းကိုလည်း တို့တွေ သတိပြုရပါမယ်။ ကလေးတစ်ယောက်ဟာ အခု ရန်လိုနေပေမယ့်လည်း၊ တို့တွေက မေတ္တာနဲ့၊ စိတ်ရှည်မှုနဲ့ ပြုပြင်ပေးမယ်ဆိုရင် သူ့ရဲ့ ဦးနှောက်ထဲက နျူရွန်လမ်းကြောင်းတွေဟာ ပြန်လည် ပြောင်းလဲသွားနိုင်ပါတယ်။ အကုသိုလ် လမ်းကြောင်းတွေကနေ ကုသိုလ်လမ်းကြောင်းတွေဆီကို ဦးတည်သွားအောင် တို့တွေက ကူညီပေးလို့ ရပါတယ်။ ဒါဟာ သိပ္ပံပညာက ပေးတဲ့ မျှော်လင့်ချက် ဖြစ်သလို၊ ဓမ္မက ပေးတဲ့ "ဘာဝနာ" ရဲ့ စွမ်းအားလည်း ဖြစ်ပါတယ်။ ကလေးတွေရဲ့ ဖြူစင်မှုကို ပြန်လည် ဖော်ထုတ်ပေးခြင်းဟာ တို့ကမ္ဘာမြေကို ပြန်လည် ကုသပေးခြင်းနဲ့ အတူတူပါပဲ။
ဒါကို နောက်တစ်မျိုး ဥပမာပေးရရင်တော့ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ စိတ်ကို ပြုပြင်တာဟာ မြောင်းတစ်ခုကို ပြန်ဖော်တာနဲ့ တူပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ အမှိုက်တွေ ပိတ်နေတဲ့ မြောင်းကို တို့က ဆေးကြော သန့်စင်ပေးလိုက်ရင် ရေတွေက ပြန်ပြီး ချောချောမွေ့မွေ့ စီးဆင်းသွားသလိုမျိုးပေါ့။ ကလေးရဲ့ စိတ်ထဲမှာ ပိတ်နေတဲ့ ဒေါသအမှိုက်တွေကို မေတ္တာနဲ့ ဆေးကြောပေးလိုက်ရင် သူဦးဇင်းတို့ရဲ့ မူလ ဖြူစင်မှုတွေက ပြန်လည် ပေါ်ထွက်လာမှာပါ။ ကလေးဘဝဆိုတာ အကုသိုလ် နည်းသေးတဲ့ အရွယ်မို့လို့၊ တို့တွေ အနည်းငယ် ကြိုးစားလိုက်ရုံနဲ့တင် သူတို့လေးတွေဟာ အင်မတန် ထူးခြားတဲ့ ပြောင်းလဲမှုတွေကို ပြသနိုင်ကြပါတယ်။
ပတ်ဝန်းကျင် ထိမ်းသိမ်းရေး (Ecology) ရှုထောင့်က ကြည့်ရင်လည်း ကလေးငယ်တွေဟာ သဘာဝတရားနဲ့ အင်မတန် နီးစပ်သူတွေပါ။ သူတို့လေးတွေဟာ သစ်ပင်လေးတွေကို ချစ်တတ်တယ်၊ သတ္တဝါလေးတွေကို သနားတတ်ကြတယ်။ ဒါဟာ သူဦးဇင်းတို့ရဲ့ ဖြူစင်တဲ့ စိတ်နေစိတ်ထားကြောင့်ပါ။ အခု ၂၀၂၄ ခုနှစ်မှာ တို့တွေ သဘာဝကို ဖျက်ဆီးနေတာဟာ ကလေးတွေရဲ့ အနာဂတ်ကို ဖျက်ဆီးနေတာနဲ့ အတူတူပါပဲ။ တို့တွေ သစ်ပင်တစ်ပင် စိုက်လိုက်တိုင်း ကလေးတစ်ယောက်အတွက် လေကောင်းလေသန့် ပေးလိုက်သလိုမျိုး၊ တို့တွေ မေတ္တာစကား တစ်ခွန်း ပြောလိုက်တိုင်းလည်း ကလေးတစ်ယောက်ရဲ့ စိတ်ဓာတ်ကို ရှင်သန်စေတာ ဖြစ်ပါတယ်။ "ပတ်ဝန်းကျင် ထိန်းသိမ်းစို့" ဆိုတဲ့ နေရာမှာ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပတ်ဝန်းကျင်တင် မကဘဲ၊ ကလေးတွေရဲ့ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပတ်ဝန်းကျင်ကိုပါ တို့တွေ အလေးထား စောင့်ရှောက်ကြရအောင် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်တော့ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ ကမ္ဘာမြေကြီးဟာ မိခင်ကြီးတစ်ယောက်နဲ့ တူပြီး၊ တို့တွေအားလုံးဟာ သူမရဲ့ ကလေးငယ်တွေပါပဲ။ အမေ ကျန်းမာမှ ကလေး ကျန်းမာသလိုမျိုး၊ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ ကမ္ဘာမြေကြီး ကျန်းမာမှ၊ သဘာဝတရားတွေ စိမ်းလန်းနေမှ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ ကလေးငယ်တွေဟာလည်း စိတ်လက် ပေါ့ပါးစွာနဲ့ ရှင်သန်နိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။ ရန်လိုမှုတွေ၊ အကြမ်းဖက်မှုတွေ ကင်းစင်တဲ့ ကမ္ဘာကြီးကို တည်ဆောက်ဖို့ဆိုရင် ဦးဇင်းတို့ရဲ့ နှလုံးသားထဲမှာ "မေတ္တာ" ဆိုတဲ့ သစ်စေ့လေးတွေကို အရင်ဆုံး စိုက်ပျိုးကြရမှာပါ။ အဲဒီ သစ်စေ့လေးတွေကနေ ရလာတဲ့ အရိပ်အောက်မှာ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ ကလေးငယ်တွေ အေးချမ်းစွာနဲ့ ကစားနိုင်ကြမှာ ဖြစ်ပါတယ်နော်။
သူတော်ကောင်းတို့ရေ... အခုလို သိပ္ပံနည်းကျ အမြင်တွေနဲ့ ကလေးစိတ်ပညာကို လေ့လာလိုက်တဲ့အခါ၊ ကလေးတွေရဲ့ ဖြူစင်မှုနဲ့ ရန်လိုမှုရဲ့ နောက်ကွယ်က အကြောင်းတရားတွေကို တို့တွေ ပိုပြီး နားလည်လာကြပြီ မဟုတ်လား။ ဒါဟာ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ ဦးနှောက်ထဲက သိမှုဆိုင်ရာ ဖြစ်စဉ်တွေပါပဲ။ အခု တို့တွေ ပိဋကတ်တော်ထဲမှာ ဘုရားရှင်က "ကုမာရ" လို့ ခေါ်တဲ့ ကလေးငယ်တွေရဲ့ သဘာဝနဲ့ ပတ်သက်ပြီး ဘယ်လို ဟောကြားခဲ့သလဲ၊ ဝိပဿနာ ရှုကွက်တွေမှာ တဏှာ (လိုချင်တပ်မက်မှု) ကို ဘယ်လို ဓာတ်ခွဲပြခဲ့သလဲ ဆိုတာကို အကျယ်တဝင့် ဆက်လက် လေ့လာကြည့်ကြရအောင်။
ဆက်လက်ပြီးတော့ တို့တွေ ဒီနေ့ရဲ့ အဓိက ပိဋကတ်တော် အကိုးအကား ဖြစ်တဲ့ ခုဒ္ဒကနိကာယ်၊ ကုမာရ (စာ-၁) လာ အနှစ်သာရတွေကို အဘိဓမ္မာ မှန်ဘီလူးနဲ့ ကြည့်ပြီး ဓာတ်ခွဲကြည့်ကြရအောင် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ မြတ်စွာဘုရားရှင်က "ကုမာရ" လို့ ခေါ်တဲ့ ကလေးငယ်လေးတွေရဲ့ သဘာဝကို ဟောကြားတဲ့အခါ သူဦးဇင်းတို့ရဲ့ စိတ်အစဉ်ဟာ လူကြီးတွေထက်စာရင် အကုသိုလ် အနုသယဓာတ်တွေ ကိန်းအောင်းမှု နည်းပါးသေးကြောင်း မိန့်ကြားခဲ့ပါတယ်။ "ကုမာရ" ဆိုတဲ့ ပါဠိကို Nissaya နည်းနဲ့ ဓာတ်ခွဲကြည့်ရင် "ကု" ဆိုတာ အကုသိုလ် သို့မဟုတ် ယုတ်ညံ့ခြင်းဖြစ်ပြီး "မာရ" ဆိုတာကတော့ သတ်ဖြတ်ခြင်း သို့မဟုတ် ဖယ်ရှားခြင်းလို့ အဓိပ္ပာယ်ရပါတယ်။ ဒါကြောင့် "ကုမာရ" ဆိုတာ အကုသိုလ်တွေကို ဖယ်ရှားထားတဲ့၊ ဖြူစင်တဲ့ သဘောရှိသူလို့ အနက်ယူနိုင်ပါတယ်နော်။
ဒါကို နောက်တစ်မျိုး ဥပမာပေးရရင်တော့ ကလေးတွေရဲ့ စိတ်ဆိုတာ အသစ်စက်စက် ဝယ်ထားတဲ့ အဖြူရောင် ပိတ်စလေးနဲ့ တူပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ အဲဒီ ပိတ်စလေးပေါ်မှာ ဘာအရောင်မှ မစွန်းသေးဘူး၊ ဘာအကွက်မှ မထင်သေးဘူး။ လူကြီးတွေရဲ့ စိတ်ကတော့ အရောင်စုံ စွန်းပေနေတဲ့ အဝတ်ဟောင်းကြီးလို ဖြစ်နေတာပေါ့။ အဖြူရောင် ပိတ်စလေးပေါ်မှာ အညစ်အကြေး တစ်ခုခု ကျသွားရင် ချက်ချင်း မြင်သာသလိုပဲ၊ ကလေးတွေရဲ့ စိတ်မှာ ဒေါသ (Aggression) လေး တစ်ချက် ဖြစ်သွားရင်လည်း ဒါဟာ သူဦးဇင်းတို့ရဲ့ မူလသဘာဝ မဟုတ်ဘဲ ပြင်ပအာရုံကြောင့် ခဏစွန်းထင်သွားတာလို့ တို့တွေ မြင်တတ်ရပါမယ်။ ဒါကြောင့် "ကလေးဘဝဆိုတာ အကုသိုလ် နည်းသေးတဲ့ အရွယ်" လို့ တို့က ပြောတာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဒီနေရာမှာ ဒကာကြီးတစ်ယောက်က မေးစရာ ရှိတာက "ဆရာတော်... ကလေးတွေက ဘာလို့ တစ်ခါတလေ အရမ်းဆိုးတတ်တာလဲ" ပေါ့။ ပိဋကတ်တော်မှာ "ဗာလ" နဲ့ "ကုမာရ" ကို ခွဲခြားပြထားပါတယ်။ "ဗာလ" ဆိုတာကတော့ အသိဉာဏ် နည်းပါးပြီး အကုသိုလ်မှာ ပျော်မွေ့သူကို ဆိုလိုတာဖြစ်ပြီး၊ "ကုမာရ" ကတော့ လောကအတွေ့အကြုံ နည်းသေးတဲ့အတွက်ကြောင့် အမှားလုပ်မိတတ်တဲ့ ဖြူစင်သူကို ဆိုလိုတာပါ။ ကလေးတွေရဲ့ ရန်လိုမှုဟာ တကယ့် အကုသိုလ် စေတနာကြောင့်ထက်၊ သူ့ရဲ့ လိုအင်ဆန္ဒ (တဏှာ) ကို မဖော်ပြတတ်လို့ ဖြစ်လာတဲ့ ပေါက်ကွဲမှုမျှသာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါကို သိပ္ပံပညာက Prefrontal Cortex မဖွံ့ဖြိုးသေးလို့ ပြောတာဟာ ဘုရားရှင်ဟောတဲ့ "အသိဉာဏ် အားနည်းသေးတဲ့ သဘော" နဲ့ အတူတူပါပဲ။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်တော့ ကလေးရဲ့ စိတ်ဟာ ဓာတ်ခွဲခန်းထဲက "အဖြူထည် သုတေသန ပုလင်း" လေးနဲ့ တူပါတယ်။ အဲဒီ ပုလင်းထဲကို တို့က ဘာဓာတ်ပစ္စည်း ထည့်မလဲဆိုတာက တို့လူကြီးတွေပေါ်မှာ မူတည်ပါတယ်။ မေတ္တာဓာတ် ထည့်ရင် အေးမြတဲ့ အရောင် ထွက်လာမယ်၊ ဒေါသဓာတ်တွေ ထည့်ပေးရင်တော့ ပေါက်ကွဲတတ်တဲ့ အရောင်တွေ ထွက်လာမှာပေါ့။ ကလေးတွေရဲ့ စိတ်ထဲမှာ အကုသိုလ် မျိုးစေ့တွေ (Anusaya) ရှိနေပေမယ့် အဲဒါတွေက အိပ်ပျော်နေတဲ့ အနေအထားမှာပဲ ရှိပါသေးတယ်။ အဲဒီ မျိုးစေ့တွေ မနိုးလာအောင် စောင့်ရှောက်ဖို့က ဦးဇင်းတို့ရဲ့ တာဝန်ပါပဲ။
ပိဋကတ်တော်လာ "ကုမာရ" သဘောတရားအရ ကလေးတွေရဲ့ စိတ်ဟာ "ပဘဿရ" (ကြည်လင်တောက်ပခြင်း) နဲ့ အင်မတန် နီးစပ်ပါတယ်။ လူကြီးတွေလို လောကဓံတွေကြောင့် စိတ်မညစ်နွမ်းသေးဘူး။ ဒါကြောင့်လည်း ကလေးတွေဟာ ခဏလေး စိတ်ဆိုးပြီး ခဏလေးနဲ့ ပြန်ရယ်နိုင်ကြတာပေါ့။ ဒါဟာ အကုသိုလ်ကို လက်ကိုင်မထားတဲ့ (Non-attachment) သဘောပါပဲ။ တို့တွေဟာ ကလေးတွေဆီကနေ အဲဒီ "ခွင့်လွှတ်လွယ်တဲ့စိတ်" ကို ပြန်လည် သင်ယူသင့်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် ကလေးတွေရဲ့ ဖြူစင်မှုကို မေတ္တာစိတ်နဲ့ ကြည့်ဖို့၊ သူဦးဇင်းတို့ရဲ့ ရန်လိုမှုကို စာနာစိတ်နဲ့ နားလည်ပေးဖို့ ပိဋကတ်တော်က လမ်းပြပေးနေတာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဒါကို နောက်တစ်မျိုး ဥပမာပေးရရင်တော့ ကလေးရဲ့ စိတ်ဟာ နံနက်ခင်းက နှင်းစက်ကလေးနဲ့ တူပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ ဘာဖုန်မှုန့်မှ မပါဘဲ ကြည်လင်နေတဲ့ နှင်းစက်ကလေးထဲမှာ နေရောင်ခြည်က ဖြတ်သန်းလိုက်တဲ့အခါ အင်မတန် လှပတဲ့ အရောင်တွေ ထွက်လာသလိုမျိုးပေါ့။ တို့လူကြီးတွေက အဲဒီ နှင်းစက်ကလေးပေါ်ကို ဖုန်တွေ (ဒေါသတွေ၊ အမုန်းစကားတွေ) မတင်မိအောင် သတိထားရပါမယ်။ ကလေးဘဝရဲ့ ဖြူစင်မှုကို ထိန်းသိမ်းပေးခြင်းဟာ လောကကြီးကို အလှဆင်နေတာနဲ့ အတူတူပါပဲ။
ဆက်လက်ပြီးတော့ တို့တွေ ဝိပဿနာ ယန္တရားကြီးထဲကို အနုစိတ် ဝင်ကြည့်ကြရအောင်နော်။ ဒီနေ့မှာ တို့တွေ အဓိကထားပြီး ရှုရမှာက "တဏှာ" (လိုချင်တပ်မက်မှု) ဖြစ်ပေါ်လာပုံနဲ့ အဲဒါကနေ ရန်လိုမှု ဘယ်လို ဖြစ်လာသလဲဆိုတာပါပဲ။ ဝိပဿနာ ရှုကွက် မှာ ခန္ဓာ ၅ ပါး၊ အာယတန ၁၂ ပါး ဖြစ်စဉ်ကို ဓာတ်ခွဲကြည့်ပါမယ်။ ကလေးတစ်ယောက်ဟာ အရုပ်လေးတစ်ရုပ်ကို မြင်လိုက်တယ် ဆိုပါစို့။ အဲဒီမှာ မျက်စိ (စက္ခုဒွါရ) နဲ့ အရုပ် (ရူပါရုံ) နဲ့ ဆုံမိတဲ့ခဏမှာ "စက္ခုဝိညာဉ်" (မြင်သိစိတ်) ဖြစ်ပေါ်လာပါတယ်။ ဒါကို "ဖဿ" (Contact) လို့ ခေါ်ပါတယ်။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်တော့ ဖဿဆိုတာ ခေါင်းလောင်းကို လက်နဲ့ တီးလိုက်သလိုပါပဲ။ လက် (အာရုံ) နဲ့ ခေါင်းလောင်း (ဒွါရ) ထိတွေ့လိုက်တာနဲ့ "ဒေါင်" ဆိုတဲ့ အသံ (သိစိတ်) ထွက်လာသလိုမျိုးပေါ့။ အဲဒီ သိစိတ် ဖြစ်ပြီးတာနဲ့ "ဝေဒနာ" (ခံစားမှု) ဆိုတာ တန်းပြီး ဖြစ်တာပဲ။ အရုပ်လေးက လှနေတော့ ကလေးရဲ့ စိတ်ထဲမှာ သုခဝေဒနာ (ချမ်းသာတဲ့ ခံစားမှု) ဖြစ်လာတယ်။ အဲဒီ သုခဝေဒနာ နောက်မှာတော့ "တဏှာ" လို့ ခေါ်တဲ့ လိုချင်တပ်မက်မှု (Craving) က ထပ်ကြပ်မကွာ လိုက်ပါလာပါတော့တယ်။
ဒီနေရာမှာ တဏှာဟာ ဘယ်လို အလုပ်လုပ်သလဲဆိုရင် "ဒါလေး ငါ့အတွက် ဖြစ်ရမယ်၊ ဒါလေး ငါလိုချင်တယ်" ဆိုတဲ့ စွဲလမ်းမှုကို ဖန်တီးလိုက်တာပါ။ ကလေးတွေမှာ ဒီတဏှာဟာ အင်မတန် ပြင်းထန်တတ်ပါတယ်။ ဘာဖြစ်လို့လဲဆိုတော့ သူတို့မှာ အဲဒီ တဏှာကို ထိန်းချုပ်မယ့် ဆင်ခြင်တုံတရား (Wisdom) မရှိသေးလို့ပါပဲ။ အဲဒီ အရုပ်လေးကို သူများက ယူသွားရင် သို့မဟုတ် မိဘက မဝယ်ပေးရင် "ဝေဒနာ" ဟာ ဒုက္ခဝေဒနာ (ဆင်းရဲတဲ့ ခံစားမှု) ဖြစ်သွားပြီး၊ အဲဒီကနေတစ်ဆင့် ဒေါသ (Aggression) တွေ ပေါက်ကွဲထွက်လာတာပါ။
ဒါကို နောက်တစ်မျိုး ဥပမာပေးရရင်တော့ တဏှာဆိုတာ လျှာဖျားပေါ်က ပျားရည်စက်လေးနဲ့ တူပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ အစပိုင်းမှာ ချိုမြိန်ပေမယ့် အဲဒီ ပျားရည်ဟာ ဓားသွားပေါ်မှာ တင်နေတာ ဆိုပါစို့။ ပျားရည်ကို လျက်မိတဲ့အခါ ချိုတာကို သာယာရင်းနဲ့ ဓားရှပြီး သွေးထွက်ရသလိုမျိုးပေါ့။ တဏှာနောက်ကို လိုက်ရင်းနဲ့ နောက်ဆုံးမှာ ဒေါသ၊ သောက ဆိုတဲ့ နာကျင်မှုတွေပဲ ကျန်ရစ်ခဲ့တာပါ။ ကလေးတွေရဲ့ ရန်လိုမှု နောက်ကွယ်မှာ အဲဒီ တဏှာ (လိုချင်မှု) ဆိုတဲ့ တရားက မောင်းနှင်နေတာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဝိပဿနာ ရှုကွက်မှာ အာယတန (၁၂) ပါး ဖြစ်ပေါ်ပုံကို ကြည့်ရင် မျက်စိကလည်း ရုပ်၊ အရုပ်ကလည်း ရုပ်၊ မြင်သိစိတ်က နာမ်။ အဲဒီမှာ "ငါ လိုချင်တယ်" ဆိုတဲ့ "ငါ" က ဘယ်မှာ ရှိသလဲလို့ ရှာကြည့်ရပါမယ်။ ကလေးတစ်ယောက်ရဲ့ စိတ်ထဲမှာ "ငါ" ဆိုတဲ့ အစွဲ (သက္ကာယဒိဋ္ဌိ) က အရမ်း အားကောင်းနေတာ။ ဒါကြောင့်လည်း သူလိုချင်တာ မရရင် သူကိုယ်တိုင် ထိခိုက်သလို ခံစားရပြီး ငိုယို ရန်လိုနေတာ ဖြစ်ပါတယ်။ တို့တွေက ဝိပဿနာ ဉာဏ်နဲ့ ကြည့်ရင် ဒါဟာ ရုပ်နဲ့ နာမ်ဦးဇင်းတို့ရဲ့ အကြောင်းအကျိုး ဆက်စပ်မှုမျှသာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်တော့ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ စိတ်ဟာ ရေဒီယို ဖမ်းစက်ကြီးလိုပါပဲ။ လှိုင်းတွေ (အာရုံတွေ) ဝင်လာတဲ့အခါ အသံတွေ ထွက်လာတာ။ တို့က "ငါ့အသံ" လို့ စွဲနေရင် အသံမကောင်းတဲ့အခါ စိတ်ညစ်ရမှာပေါ့။ တကယ်တော့ အသံဆိုတာ လှိုင်းတွေရဲ့ ပေါင်းစပ်မှုပဲ မဟုတ်လား။ အဲဒီလိုပဲ ကလေးရဲ့ စိတ်ထဲမှာ ဖြစ်ပေါ်နေတဲ့ တဏှာနဲ့ ဒေါသတွေဟာလည်း အကြောင်းတရားတွေကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့ "နာမ်လှိုင်း" တွေမျှသာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါကို သိမြင်သွားရင် ကလေးကို အပြစ်တင်မယ့်အစား မေတ္တာနဲ့ ပြုပြင်ပေးဖို့ ပိုပြီး လွယ်ကူသွားပါလိမ့်မယ်။
အခု ဝိပဿနာ ရှုကွက် ဖြစ်တဲ့ ဒိဋ္ဌိဖြုတ်တဲ့ အပိုင်းကို ဆက်သွားရအောင် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ ပထမဆုံး "သက္ကာယဒိဋ္ဌိ" (Sakkaya Ditthi) ကို ဖြုတ်ပါမယ်။ "ငါ့ကလေး၊ ငါ့သား၊ ငါ့သမီး" ဆိုတဲ့ အစွဲပေါ့။ ဒီအစွဲကနေပဲ "ငါ့ကလေးက ဘာလို့ ဒီလို ဖြစ်ရတာလဲ" ဆိုတဲ့ ဒေါသတွေ ထပ်ဆင့် ဖြစ်လာတာ။ ကလေးဆိုတာ ရုပ်ဓာတ်နဲ့ နာမ်ဓာတ်တွေရဲ့ အစဉ်အတန်းကြီး တစ်ခုပါပဲ။ ဓာတ်ခွဲကြည့်လိုက်ရင် ကတညုတသိတတ်တဲ့ နာမ်၊ ဆော့ကစားချင်တဲ့ နာမ်၊ လိုချင်တပ်မက်တဲ့ နာမ် စတာတွေပဲ ရှိတာပါ။ "ငါ" ဆိုတဲ့ အကောင်အထည် တကယ်မရှိဘူးဆိုတာကို မြင်အောင် ရှုရပါမယ်။
ဒါကို နောက်တစ်မျိုး ဥပမာပေးရရင်တော့ ကြက်သွန်နီဥကြီးကို အခွံနွှာကြည့်သလိုမျိုးပေါ့ သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ အခွံတစ်လွှာချင်း နွှာထုတ်လိုက်ရင် နောက်ဆုံးမှာ ဘာအနှစ်မှ ကျန်မနေတော့သလိုမျိုး၊ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ ခန္ဓာကိုလည်း ဓာတ်ခွဲကြည့်လိုက်ရင် "ငါ" ဆိုတာ ရှာမတွေ့တော့ပါဘူး။ ကလေးရဲ့ ရန်လိုမှု ဖြစ်စဉ်မှာလည်း အခွံနွှာကြည့်ရင် ဒေါသစေတသိက်၊ တဏှာစေတသိက်၊ မောဟစေတသိက် စတဲ့ အခွံတွေပဲ ရှိတာပါ။ အဲဒီမှာ "ရန်လိုတဲ့ ကောင်လေး" ဆိုတာ မရှိပါဘူး။ အရှိကို အရှိအတိုင်း မြင်ရင် သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ပြုတ်ပါတယ်။
ဒုတိယက "သဿတဒိဋ္ဌိ" (Sassata Ditthi) ပါ။ "ကလေးဆိုတာ အမြဲတမ်း ဖြူစင်နေရမယ်၊ ငါ့ကလေးက အမြဲတမ်း လိမ္မာနေရမယ်" လို့ ထင်တာမျိုးပေါ့။ အရာရာဟာ အနိစ္စပါ။ စိတ်ဆိုတာ စက္ကန့်နဲ့အမျှ ပြောင်းလဲနေတာ။ အခု ဖြူစင်နေတဲ့ စိတ်ကလေးက နောက်တစ်စက္ကန့်မှာ တဏှာကြောင့် နောက်သွားနိုင်ပါတယ်။ "အမြဲတမ်း" ဆိုတာ မရှိဘူးဆိုတာကို မြင်အောင် ကြည့်ရပါမယ်။ ကလေးရဲ့ စိတ်အစဉ်ဟာ စီးဆင်းနေတဲ့ မြစ်ရေလိုပဲ၊ အဟောင်း ပျက်လို့ အသစ် အစားထိုးနေတာပါ။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်တော့ ရုပ်ရှင်ပြကွက်တွေလိုပါပဲ။ ပိတ်ကားပေါ်မှာ ပုံရိပ်တွေက အမြဲတမ်း ရွေ့လျားနေတာ။ တစ်ကွက်ချင်းစီကို ဓာတ်ခွဲကြည့်ရင် အငြိမ်တွေပဲ၊ ဒါပေမဲ့ ဆက်တိုက်ပြနေတော့ သက်ရှိလူသားတွေ ရှိနေသလို ထင်ရတာပေါ့။ ကလေးရဲ့ စိတ်လည်း ဒီလိုပါပဲ။ ခဏချင်း ဖြစ်ပျက်နေတာကို "အမြဲတမ်း" လို့ သွားစွဲရင် ဆင်းရဲရပါလိမ့်မယ်။ အနိစ္စ သဘောကို သိမြင်သွားရင် သဿတဒိဋ္ဌိ ကင်းစင်သွားမှာ ဖြစ်ပါတယ်။
တတိယက "ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ" (Uccheda Ditthi) ပါ။ "ကလေးပဲ ဘာလုပ်လုပ် ကိစ္စမရှိဘူး၊ သေရင် ပြီးတာပဲ" ဆိုတဲ့ အယူအဆမျိုးပေါ့။ ဒါဟာလည်း မှားပါတယ်။ ကလေးဘဝမှာ စိုက်ပျိုးလိုက်တဲ့ အကုသိုလ် မျိုးစေ့တွေဟာ နောင်တစ်ချိန်မှာ အပင်ပေါက်လာမှာ မြေကြီးလက်ခတ်မလွဲပါပဲ။ အကြောင်းရှိရင် အကျိုးရှိမှာပါ။ ကလေးတွေရဲ့ ရန်လိုမှုကို အခုကတည်းက မပြုပြင်ရင် နောင်တစ်ချိန်မှာ အဲဒီ အကုသိုလ်ကံတွေက သူတို့ကို ပြန်ပြီး ဒုက္ခပေးမှာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် "ဘာမှ မဖြစ်ပါဘူး" ဆိုတဲ့ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိကိုလည်း ပယ်ရှားရပါမယ်။
ဒါကို နောက်တစ်မျိုး ဥပမာပေးရရင်တော့ စိုက်ပျိုးရေး လုပ်တာနဲ့ တူပါတယ်။ အပင်ပေါက်ကလေး အရွယ်မှာ ပေါင်းမြက်တွေကို မနှုတ်ပစ်ရင်၊ အပင်ကြီးလာတဲ့အခါ ပေါင်းမြက်တွေက အပင်ကြီးကို ဝါးမြိုသွားမှာပေါ့။ ကလေးတွေရဲ့ စိတ်ထဲက တဏှာနဲ့ ဒေါသ ပေါင်းမြက်တွေကို အခုကတည်းက ပညာနဲ့၊ မေတ္တာနဲ့ နှုတ်ပစ်ရပါမယ်။ ဒါဟာ အကြောင်းအကျိုး (Conditionality) ကို သိမြင်တဲ့ သမ္မာဒိဋ္ဌိ အမြင်ပါပဲ။
ဝိပဿနာ ရှုကွက်မှာ အရေးကြီးဆုံးက "ကလေးများ၏ ဖြူစင်မှုကို မေတ္တာစိတ်ဖြင့် ကြည့်" ခြင်းပါပဲ။ မေတ္တာဆိုတာ အကုသိုလ် မပါတဲ့ ချစ်ခြင်းတရား။ "ငါ့ကလေးမို့လို့ ချစ်တာ" (တဏှာ) မဟုတ်ဘဲ "သူတော်ကောင်းတရားတွေ ရှင်သန်ပါစေ" (မေတ္တာ) ဆိုတဲ့ စိတ်နဲ့ ကြည့်ရပါမယ်။ အဲဒီလို မေတ္တာနဲ့ ကြည့်နိုင်ရင် ကလေးရဲ့ ရန်လိုမှုအပေါ်မှာ တို့ဘက်က ဒေါသနဲ့ တုံ့ပြန်မိတော့မှာ မဟုတ်ပါဘူး။ မေတ္တာလှိုင်းတွေက ဒေါသလှိုင်းတွေကို ငြိမ်းအေးစေတဲ့ သဘာဝ ရှိပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်တော့ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ စိတ်ကို "ပင်လယ်ပြင်ကြီး" လို ထားရမှာပါ။ မျက်နှာပြင်မှာ လှိုင်းတွေ (ကလေးရဲ့ ရန်လိုမှုတွေ) ရှိနေပေမယ့် ပင်လယ်အောက်ခြေကတော့ အမြဲတမ်း ငြိမ်သက်အေးမြနေသလိုမျိုးပေါ့။ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ စိတ်အခြေခံက မေတ္တာနဲ့ ငြိမ်သက်နေရင်၊ အပေါ်ယံ လှိုင်းတွေက တို့ကို မတုန်လှုပ်စေတော့ပါဘူး။ အဲဒီ ငြိမ်သက်မှုကနေတစ်ဆင့် ကလေးကို လမ်းမှန်ပြနိုင်တဲ့ ဉာဏ်ပညာ ဆိုတာ ထွက်ပေါ်လာမှာ ဖြစ်ပါတယ်။ ကလေးဘဝဆိုတာ အကုသိုလ် နည်းသေးတဲ့ အရွယ်မို့လို့၊ တို့ဘက်က မေတ္တာအနည်းငယ် ပေးလိုက်ရုံနဲ့တင် သူတို့လေးတွေဟာ အင်မတန် ထူးခြားတဲ့ ပြောင်းလဲမှုတွေကို ပြသနိုင်ကြပါတယ်။
ဝိပဿနာ ရှုတယ်ဆိုတာ အစွန်းနှစ်ပါးကို လွတ်အောင် ရှုပြီး လက်ရှိ ဖြစ်ပေါ်နေတဲ့ ရုပ်နာမ် ဖြစ်စဉ်ပေါ်မှာ "သတိ" နဲ့ ယှဉ်ပြီး အမှန်ကို သိနေတာပါပဲ။ ကလေးတွေရဲ့ ဖြူစင်မှုကို ကြည့်ပြီး ဦးဇင်းတို့ရဲ့ စိတ်ထဲက အကုသိုလ်တွေကိုလည်း တစ်ပြိုင်နက်တည်း ဆေးကြောရပါမယ်။ "ငါ" မရှိဘူး၊ "အကြောင်းအကျိုး" သာ ရှိတယ်ဆိုတဲ့ အနတ္တ သဘောကို လက်ခံနိုင်လာရင်၊ တို့တွေဟာ ကလေးငယ်တွေကိုရော၊ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ်ပါ ဒုက္ခကင်းဝေးအောင် စောင့်ရှောက်နိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။
ဒီနေရာမှာ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ Hswagata Museum က ဝန်ထမ်းတစ်ယောက်ဖြစ်တဲ့ ဒေါ်အေးအေးနဲ့ သူ့ရဲ့သားလေး အောင်အောင်ဦးဇင်းတို့ရဲ့ ဖြစ်ရပ်မှန်လေးတစ်ခုကို "Case-2556" အနေနဲ့ ပြောပြချင်ပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ ဒေါ်အေးအေးဟာ တို့ပြတိုက်ရဲ့ ရှေးဟောင်းပုရပိုက် ထိန်းသိမ်းရေးဌာနမှာ အင်မတန် စေ့စပ်သေချာစွာ အလုပ်လုပ်ကိုင်နေတဲ့ ဝန်ထမ်းကောင်းတစ်ယောက်ပေါ့။ ဒါပေမဲ့ လွန်ခဲ့တဲ့ လအနည်းငယ်က သူ့ရဲ့ မျက်နှာဟာ အမြဲတမ်း စိုးရိမ်ပူပန်မှုတွေ ပြည့်နေပြီး အလုပ်ထဲမှာလည်း အာရုံမစိုက်နိုင်ဘဲ ဖြစ်နေခဲ့တယ်။ တစ်နေ့တော့ သူ့ကို ဦးဇင်းတို့ရဲ့ ရုံးခန်းထဲ ခေါ်ပြီး ရင်းရင်းနှီးနှီး မေးမြန်းကြည့်လိုက်တော့မှ သူ့ရဲ့ ၆ နှစ်အရွယ် သားလေး အောင်အောင်ဟာ ကျောင်းမှာရော အိမ်မှာပါ အင်မတန် ရန်လိုတဲ့ (Aggressive) ကလေးတစ်ယောက် ဖြစ်နေလို့ စိတ်ဆင်းရဲနေရတာကို သိလိုက်ရတယ်။ "ဆရာတော်ဘုရား... သားလေးက အရင်က အင်မတန် လိမ္မာတာပါ။ အခုနောက်ပိုင်း ဘာဖြစ်လို့ ဒီလောက် ရန်လိုလာတာလဲ မသိဘူးဘုရား။ ကလေးချင်း ရိုက်တာတင်မကဘဲ တပည့်တော်ကိုတောင် ပြန်ပြီး အော်ဟစ်နေလို့ စိတ်မကောင်းဖြစ်ရပါတယ်ဘုရား" လို့ သူက မျက်ရည်တွေနဲ့ လျှောက်ထားရှာတယ်။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်တော့ ဒေါ်အေးအေးဟာ ပွက်ပွက်ဆူနေတဲ့ အိုးကြီးတစ်လုံးကို အတင်းပိတ်ဖုံးထားရသလိုမျိုး စိတ်ပင်ပန်းနေတာပေါ့ သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ အိုးထဲက ဖိအားတွေက အရမ်းများနေတော့ ဘယ်အချိန်မှာ ပေါက်ကွဲထွက်မလဲဆိုတာ သူ အမြဲတမ်း စိုးရိမ်နေရတာ။ ဒါကို နောက်တစ်မျိုး ဥပမာပေးရရင်တော့ ဒေါ်အေးအေးရဲ့ စိတ်ဟာ လှိုင်းတွေ အရမ်းထန်နေတဲ့ ရေဒီယိုလှိုင်းနှုန်းတစ်ခုနဲ့ တူနေတာပါ။ သူ့ဆီကနေ ထွက်နေတဲ့ စိုးရိမ်စိတ်လှိုင်းတွေက သားဖြစ်သူ အောင်အောင်ရဲ့ စိတ်ဖမ်းစက်ထဲကို ရောက်သွားပြီး၊ ကလေးက အဲဒီဖိစီးမှုတွေကို "ရန်လိုမှု" အနေနဲ့ ပြန်ပြီး ထုတ်လွှင့်နေတာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါကို "Biological Contagion" လို့ သိပ္ပံပညာက ဆိုတာ တို့တွေ ဟောခဲ့ပြီးပြီ မဟုတ်လား။
အဲဒီအခါမှာ တို့က ဒေါ်အေးအေးကို တို့ပြတိုက်ရဲ့ မူဝါဒတစ်ခုဖြစ်တဲ့ Hswagata Museum Policy 5, Article 5.3 ကို သေချာ ရှင်းပြခဲ့ပါတယ်။ ဒီမူဝါဒမှာ ဘာဖော်ပြထားလဲဆိုရင် "ပြတိုက်ဝန်ထမ်းများသည် မိမိတို့၏ မိသားစုအတွင်း စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာနှင့် အပြုအမူဆိုင်ရာ အခက်အခဲများ ကြုံတွေ့ရပါက ပြတိုက်၏ ဓမ္မအခြေပြု စိတ်ပညာ လမ်းညွှန်မှုများကို ရယူခွင့်ရှိပြီး၊ လိုအပ်ပါက ကလေးငယ်များ၏ စိတ်ဓာတ်ပြုပြင်ရေးအတွက် အထူးခွင့်ရက်များ ခံစားခွင့်ရှိစေရမည်" လို့ ပြဌာန်းထားတာပါ။ ဒါကို နောက်တစ်မျိုး ဥပမာပေးရရင်တော့ ပြတိုက်က အဖိုးတန်တဲ့ ဓာတ်တော်တွေကို သန့်ရှင်းအောင် ထားသလိုမျိုးပဲ၊ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ ဝန်ထမ်းတွေရဲ့ "အိမ်တွင်းပတ်ဝန်းကျင်" ဆိုတဲ့ စိတ်ဓာတ်ပြတိုက်လေးကိုလည်း သန့်ရှင်းအေးမြအောင် ပြတိုက်ဘက်က ကူညီပေးရမယ်လို့ ဆိုလိုတာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဒါနဲ့ တို့က ဒေါ်အေးအေးကို အခုလို လမ်းညွှန်ပေးလိုက်တယ်။ "ဒေါ်အေးအေး... အောင်အောင်လေးကို အပြစ်တင်တာထက် သူ့ရဲ့ ဖြူစင်မှုကို မေတ္တာစိတ်နဲ့ အရင်ဆုံး ကြည့်ကြည့်စမ်းပါ။ ကလေးရဲ့ ရန်လိုမှုဆိုတာ သူ့ရဲ့ 'တဏှာ' (လိုချင်တပ်မက်မှု) တစ်ခုခု မပြည့်ဝလို့ ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့ ဆာလောင်မှုတစ်ခုပဲ။ မင်းက သူ့ကို ဒေါသနဲ့ ပြန်တုံ့ပြန်ရင် မီးကို ဆီနဲ့လောင်းသလို ဖြစ်သွားမှာပေါ့။ အခုကစပြီး သစ္စာအဓိဋ္ဌာန် (၃) ကို အသုံးပြုပြီး 'ငါ့သားလေး ဖြူစင်အေးချမ်းပါစေ' ဆိုတဲ့ မေတ္တာဓာတ်ကို အမြဲတမ်း ပို့သပေးပါ" လို့ ဆုံးမလိုက်တယ်။ "ဆရာတော်ဘုရား... သားလေးက တပည့်တော်ကို ရိုက်နေရင်တောင် မေတ္တာပို့ရမှာလားဘုရား" လို့ သူက အံ့သြတကြီး မေးရှာတယ်။
"ဟုတ်တာပေါ့ ဒေါ်အေးအေးရဲ့... ဒါဟာ မင်းရဲ့ စိတ်ပတ်ဝန်းကျင်ကို ထိန်းသိမ်းတာပဲ။ မင်းက အေးမြနေမှ ကလေးကလည်း အေးမြတဲ့ အရိပ်ကို ခိုလှုံခွင့်ရမှာ" လို့ တို့က ပြန်ပြောပြလိုက်တယ်။ ဒါကို နောက်တစ်မျိုး ဥပမာပေးရရင်တော့ ကလေးဆိုတာ တို့တွေ ပြောလိုက်တဲ့ စကားကို ပြန်ပြီး ပဲ့တင်ထပ်ပေးတဲ့ "တောင်ကန္နား" ကြီးနဲ့ တူပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ တို့က "ချစ်တယ်" လို့ အော်ရင် "ချစ်တယ်" လို့ပဲ ပြန်ကြားရသလိုမျိုး၊ တို့က ဒေါသနဲ့ အော်ရင်လည်း ဒေါသသံတွေပဲ ပြန်ကြားရမှာပေါ့။ ဒေါ်အေးအေးဟာ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ လမ်းညွှန်ချက်အတိုင်း Policy 5, Art 5.3 အရ ပေးထားတဲ့ "Family Harmony Leave" ကို အသုံးပြုပြီး သားလေးနဲ့အတူ အချိန်ယူကာ မေတ္တာကမ္မဋ္ဌာန်းကို လက်တွေ့ ကျင့်သုံးပါတော့တယ်။
အောင်အောင်လေး ဒေါသထွက်လာတဲ့အခါတိုင်း ဒေါ်အေးအေးက အရင်လို ပြန်မအော်တော့ဘဲ "ဪ... သားလေးရဲ့ စိတ်ထဲမှာ အကုသိုလ်လှိုင်းတွေ ထနေရှာတာပဲ၊ အမေက မေတ္တာရေနဲ့ ငြိမ်းအေးအောင် လုပ်ပေးမယ်" လို့ နှလုံးသွင်းပြီး ကလေးကို နွေးထွေးစွာ ဖက်ထားပေးတယ်။ ဒါဟာ သိပ္ပံပညာအရ ကလေးရဲ့ ဦးနှောက်ထဲမှာ Oxytocin ဟော်မုန်းတွေကို ထွက်စေပြီး ဒေါသဗဟိုချက် (Amygdala) ကို ငြိမ်သက်သွားစေတာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်တော့ ဒေါ်အေးအေးဟာ အောင်အောင်လေးရဲ့ စိတ်ဓာတ်ခြံလေးထဲမှာ ပေါက်နေတဲ့ "ဒေါသပေါင်းမြက်" တွေကို မေတ္တာဆိုတဲ့ ရေနဲ့ နှုတ်ပစ်နေတာနဲ့ တူပါတယ်။
လအနည်းငယ် ကြာတဲ့အခါမှာတော့ အောင်အောင်လေးဟာ အရင်ကလို ရန်မလိုတော့ဘဲ အင်မတန် ယဉ်ကျေးပြီး စာနာတတ်တဲ့ ကလေးတစ်ယောက် ဖြစ်လာခဲ့တယ်။ ဒေါ်အေးအေးကိုယ်တိုင်လည်း အလုပ်ခွင်ကို ပြန်ဝင်တဲ့အခါမှာ အရင်ကထက် ပိုပြီး တည်ငြိမ်အေးချမ်းနေတာကို အားလုံးက သတိထားမိကြတယ်။ ဒါဟာ Case-2556 ရဲ့ တကယ့် အောင်မြင်မှုပါပဲ။ ဒါကို နောက်တစ်မျိုး ဥပမာပေးရရင်တော့ မိသားစုတစ်ခုရဲ့ စိတ်ဓာတ်ပတ်ဝန်းကျင်ကို ထိန်းသိမ်းလိုက်တာဟာ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ ကမ္ဘာမြေကြီးပေါ်မှာ သစ်ပင်တစ်ပင် စိုက်လိုက်သလိုမျိုး အေးမြမှုကို ပေးစွမ်းနိုင်တာ ဖြစ်ပါတယ်။ ကလေးဘဝဆိုတာ အကုသိုလ် နည်းသေးတဲ့ အရွယ်မို့လို့၊ မေတ္တာအနည်းငယ် ပေးလိုက်ရုံနဲ့တင် သူတို့လေးတွေဟာ အင်မတန် ထူးခြားတဲ့ ပြောင်းလဲမှုတွေကို ပြသနိုင်ကြတာပါ။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်တော့ ကလေးတွေရဲ့ ဖြူစင်မှုဆိုတာ နှင်းစက်ကလေးတွေနဲ့ တူပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ ဖုန်တွေ မစွန်းခင်မှာ တို့တွေက မေတ္တာနဲ့ စောင့်ရှောက်ပေးရမှာပါ။ အခု ၂၀၂၄ ခုနှစ်ရဲ့ ဇွန်လ ၄ ရက်နေ့မှာ တို့တွေ "ပတ်ဝန်းကျင် ထိန်းသိမ်းစို့" လို့ ပြောတဲ့အခါ၊ အဲဒီ ပတ်ဝန်းကျင်ထဲမှာ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ မျိုးဆက်သစ် ကလေးငယ်တွေရဲ့ "စိတ်ဓာတ်ပတ်ဝန်းကျင်" က အဓိက အကျဆုံး ဖြစ်ပါတယ်။ ကလေးတွေရဲ့ စိတ်ထဲမှာ အကုသိုလ်တွေ နည်းပါးနေတာကို မြင်အောင်ကြည့်ပြီး၊ သူဦးဇင်းတို့ရဲ့ ဖြူစင်မှုကို မေတ္တာစိတ်နဲ့ စောင့်ရှောက်တာဟာ တို့တွေရဲ့ မြင့်မြတ်တဲ့ တာဝန်ပါပဲ။
အောင်အောင်လေးရဲ့ ဖြစ်ရပ်ကနေ တို့တွေ သင်ခန်းစာ ယူရမှာက ကလေးတွေကို ဆုံးမတဲ့နေရာမှာ "အပြစ်ပေးခြင်း" ထက် "နားလည်ပေးခြင်း" က ပိုပြီး ထိရောက်တယ်ဆိုတာပါပဲ။ ဒါဟာ တို့ပြတိုက်ရဲ့ Policy 5 က ပေးချင်တဲ့ အနှစ်သာရပါပဲ။ ကလေးတွေရဲ့ ရန်လိုမှု နောက်ကွယ်မှာ ရှိနေတဲ့ "တဏှာ" နဲ့ "ဒုက္ခ" ကို မြင်အောင် ကြည့်တတ်ဖို့ လိုပါတယ်။ ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်တော့ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ စိတ်ကို "မှန်ဘီလူး" တစ်ခုလို အသုံးချပြီး ကလေးရဲ့ နှလုံးသားထဲမှာ ဘာတွေ ဖြစ်နေသလဲဆိုတာကို စာနာစိတ်နဲ့ ကြည့်ရှုရမှာ ဖြစ်ပါတယ်။ အဲဒီအခါမှာမှ တို့တွေဟာ မှန်ကန်တဲ့ ဖြေရှင်းနည်းကို ရှာတွေ့မှာပါ။
ဒေါ်အေးအေးက အခုဆိုရင် သူ့သားလေးနဲ့အတူ ပြတိုက်က စိုက်ပျိုးထားတဲ့ သစ်ပင်လေးတွေကို ရေလောင်းရင်း "ပတ်ဝန်းကျင်ကို ချစ်တတ်အောင်" သင်ပေးနေပါပြီ။ ဒါဟာ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပတ်ဝန်းကျင်ကို ထိန်းသိမ်းရင်းနဲ့ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ဖြူစင်မှုကိုပါ တည်ဆောက်နေတာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါကို နောက်တစ်မျိုး ဥပမာပေးရရင်တော့ အပင်ကို ရေလောင်းရင်းနဲ့ ကိုယ့်ရဲ့ စိတ်ဓာတ်ခြံလေးကိုလည်း မေတ္တာရေ လောင်းနေတာနဲ့ တူပါတယ်။ အဲဒီလို ကျင့်ကြံခြင်းအားဖြင့် အောင်အောင်လေးဟာ အကုသိုလ် နည်းပါးတဲ့၊ လောကကို အလှဆင်မယ့် သူတော်ကောင်းလေးတစ်ယောက် ဖြစ်လာပါတော့မယ်။
Case-2556 ဟာ တို့တွေအားလုံးအတွက် မီးပြတိုက်တစ်ခုလိုပါပဲ။ ကလေးတွေရဲ့ အပြစ်ကင်းစင်မှုကို မြင်အောင်ကြည့်ပြီး မေတ္တာနဲ့ ထိန်းသိမ်းပေးမယ်ဆိုရင်၊ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ ကမ္ဘာကြီးမှာ အကြမ်းဖက်မှုတွေ၊ ရန်လိုမှုတွေ ကင်းစင်သွားမှာ မြေကြီးလက်ခတ်မလွဲပါဘူး။ "ကလေးများ ဘေးကင်းပါစေ" ဆိုတဲ့ ဆုတောင်းဟာ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ လက်တွေ့ကျတဲ့ မေတ္တာကျင့်စဉ်တွေနဲ့ ပြည့်စုံမှသာ တကယ့် အေးမြမှုကို ရရှိမှာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် တို့တွေအားလုံး ကလေးငယ်တွေရဲ့ ဖြူစင်မှုကို စောင့်ရှောက်ရင်း၊ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ ပတ်ဝန်းကျင်ကိုလည်း သန့်ရှင်းအေးမြအောင် အတူတူ ကြိုးစားကြရအောင် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။
နိဂုံးချုပ်အနေနဲ့ ဒီနေ့ရဲ့ တရားတော်ကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ ချုပ်ကြည့်ရအောင် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ ကလေးတွေ ရန်လိုတာ၊ စိတ်ဆင်းရဲတာတွေဟာ "ဒုက္ခသစ္စာ" ပါပဲ။ အဲဒီ ရန်လိုမှုရဲ့ နောက်ကွယ်က တဏှာနဲ့ အနုသယ ကိလေသာတွေဟာ "သမုဒယသစ္စာ" ပါ။ မေတ္တာနဲ့ ပြုပြင်လို့ ကလေးရော မိဘပါ အေးချမ်းသွားတာဟာ "နိရောဓသစ္စာ" ဖြစ်ပြီး၊ အဲဒီ အေးချမ်းမှုဆီ ရောက်အောင် မေတ္တာပွားများခြင်း၊ သတိထားခြင်းတွေဟာ "မဂ္ဂသစ္စာ" ပါပဲ။ ဒါကြောင့် ကလေးတွေရဲ့ ဖြူစင်မှုကို စောင့်ရှောက်တာဟာ သစ္စာလေးပါးကို လက်တွေ့ ကျင့်သုံးနေတာ ဖြစ်ပါတယ်။
သူတော်ကောင်းတို့အတွက် ဒီနေ့ "အလုပ်ပေးရှုကွက်" (Work Assignment) လေး တစ်ခု ပေးချင်ပါတယ်နော်။ ဒီနေ့ အိမ်ပြန်ရောက်တဲ့အခါ ကိုယ့်ပတ်ဝန်းကျင်မှာရှိတဲ့ ကလေးငယ်တွေကို မေတ္တာစိတ်နဲ့ အရင်ဆုံး ကြည့်ကြည့်ပါ။ သူတို့လေးတွေရဲ့ အပြစ်ကင်းတဲ့ အပြုံးလေးတွေကို မြင်အောင်ကြည့်ပြီး "ဒီကလေးလေးတွေ ဘေးကင်းပါစေ၊ စိတ်ချမ်းသာပါစေ" လို့ နှလုံးသွင်းပေးပါ။ အကယ်၍ ကလေးက ဆိုးနေရင်တောင် "ဒါဟာ သူ့ရဲ့ ရုပ်နာမ် ဖြစ်စဉ်မျှသာပါလား" လို့ သိမြင်ပြီး မေတ္တာနဲ့ပဲ တုံ့ပြန်ကြည့်ပါ။ ဒီလို ရှုမှတ်ခြင်းအားဖြင့် တို့ဘဝရဲ့ ပတ်ဝန်းကျင်ကို ဉာဏ်ပညာနဲ့ အလှဆင်နိုင်အောင် ကြိုးစားကြရမှာ ဖြစ်ပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။
သစ္စာအဓိဋ္ဌာန် (၃)
ဇွန်လ ၄ ရက်နေ့၊ ကလေးများ အကြမ်းဖက်ခံရမှု တိုက်ဖျက်ရေးနေ့မှာ ကလေးတွေ (နှင့် မိမိစိတ်) ရဲ့ ရန်လိုမှု၊ ဒေါသထွက်မှုတွေရဲ့ နောက်ကွယ်က "လိုချင်တပ်မက်မှု" (တဏှာ) ကို ရှုမှတ်ဖို့ ဖြစ်ပါတယ်။
ရှုကွက်အနှစ်သာရ - အရုပ်လေးကို မြင်လို့ သဘောကျတာ (သုခဝေဒနာ) ဖြစ်ပြီးတာနဲ့ "ဒါ ငါလိုချင်တယ်" ဆိုတဲ့ "တဏှာ" ကပ်ပါလာပါတယ်။ အဲဒီ တဏှာ မပြည့်ဝတဲ့အခါ "ဒေါသ" (ရန်လိုမှု) ဖြစ်လာတာပါ။ ကလေးတွေ ဆိုးတာ၊ ကိုယ်စိတ်ဆိုးတာတွေဟာ ဒီ "တဏှာ" ကြောင့် ဖြစ်ရတာပါ။ တဏှာကို "ငါ့စိတ်" လို့ မယူဘဲ၊ "ဒုက္ခပေးမယ့် အကြောင်းတရား" (သမုဒယ) အဖြစ် ရှုမြင်ရပါမယ်။
သစ္စာအဓိဋ္ဌာန် (၃) ပြုပုံ - "ဤခန္ဓာကိုယ်၌ ကောင်းသည်၊ ဆိုးသည်ဟု ခံစားရသော ဝေဒနာ (Feeling) နောက်တွင် လိုချင်တပ်မက်သော 'တဏှာ' (Craving) သည် အမြဲကပ်ပါလေ့ ရှိ၏။ ကလေးများ၏ ရန်လိုမှုသည်လည်းကောင်း၊ မိမိ၏ စိတ်ဆိုးဒေါသထွက်မှုသည်လည်းကောင်း ဤ 'တဏှာ' ကြောင့်သာ ဖြစ်သည်ဟု သိမြင်ပါမည်။ လိုချင်မှု (တဏှာ) ကို 'ငါ' ဟု မစွဲလမ်းဘဲ၊ ဆင်းရဲဒုက္ခ၏ အကြောင်းရင်း (သမုဒယ) မျှသာ ဖြစ်ကြောင်း နှလုံးသွင်းပါမည်။ ဤမှန်ကန်သော သစ္စာစကားကြောင့် လိုချင်တပ်မက်မှု ကင်းဝေး၍ မေတ္တာစိတ်သာ တိုးပွားပါစေ။"
အပြစ်မဲ့ကလေးငယ်များ အကြမ်းဖက်ခံရမှု ကင်းဝေးပြီး၊ ဖြူစင်အေးမြတဲ့ ပတ်ဝန်းကျင်မှာ ကျန်းမာပျော်ရွှင်စွာ ကြီးပြင်းနိုင်ကြပါစေ။ တို့တွေရဲ့ မေတ္တာဓာတ်တွေကြောင့် ကလေးငယ်များအားလုံး ဘေးကင်းပါစေ၊ သဘာဝတရားကို တန်ဖိုးထားနိုင်ပါစေလို့ ဆုတောင်းပေးရင်း၊ ဒီနေ့ရဲ့ တရားတော်ကို နိဂုံးချုပ်လိုက်ပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
သာဓု... သာဓု... သာဓု။
ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက
The Office Of Siridantamahapalaka
The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.
နေ့စွဲ - ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၄ ရက်
ORCID: 0009-0000-0697-4760
Website: www.siridantamahapalaka.com
Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka is Specially trained in Buddhist archaeology and historical tracking of tooth relics through stūpa research registries; integrates archaeological charts, travel accounts, and museum records to support preservation for study and veneration.
