Day: 159 | June 7, 2024 | အစားအစာ ဘေးကင်းရေး | အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်၊ ဘောဇနသုတ် | Food Safety Science
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။ နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။ နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၆ ခုနှစ်၊ သာသနာနှစ် ၂၅၆၈ ပြည့်၊ ခရစ်နှစ် ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၇ ရက်နေ့မှာ Hswagata Museum & Private Institute ရဲ့ ဆွမ်းစားဆောင်ကြီးအတွင်း စုဝေးရောက်ရှိနေကြတဲ့ ရဟန်းရှင်လူ သူတော်စင်အပေါင်းတို့နဲ့ အစားအသောက် ဌာနက ဝန်ထမ်းများ အားလုံးပဲ ကိုယ်စိတ်နှစ်ဖြာ ကျန်းမာချမ်းသာကြပါစေကြောင်း ဦးစွာ ပထမ မေတ္တာဝေဖြာအပ်ပါတယ်နော်။ ဒီနေ့ဟာ ကမ္ဘာ့အစားအစာ ဘေးကင်းရေးနေ့ (World Food Safety Day) ဖြစ်ပါတယ်။ "အာဟာရ" ဆိုတာ သက်ရှိတွေ ရှင်သန်ဖို့အတွက် မရှိမဖြစ် လိုအပ်တဲ့ အရာဖြစ်ပေမယ့်၊ အဲဒီ အာဟာရထဲမှာ အဆိပ်အတောက်တွေ ပါလာရင်တော့ အသက်ကို ရန်ရှာတဲ့ လက်နက်တစ်ခု ဖြစ်သွားနိုင်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် ဒီနေ့မှာ "ဦးနှောက်ရောဂါ အပါအဝင် ရောဂါဘယများ ကင်းဝေးကြပါစေ" လို့ ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သရင်း၊ တို့နေ့စဉ် စားသုံးနေတဲ့ အစားအစာတွေရဲ့ ဘေးကင်းလုံခြုံမှုကို ဓမ္မနဲ့ သိပ္ပံ ပေါင်းစပ်ပြီး အနုစိတ် ဟောကြားပေးသွားမှာ ဖြစ်ပါတယ်။ အစာလည်း ဆေး၊ ဆေးလည်း အစာ ဆိုတဲ့ စကားအတိုင်း၊ အစာကို ဆေးဖြစ်အောင် စားတတ်ဖို့နဲ့ ဘေးဖြစ်စေမယ့် အရာတွေကို ရှောင်ရှားတတ်ဖို့ အင်မတန် အရေးကြီးလှပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။
အခု တရားမနာကြားခင်မှာ တို့တွေ အားလုံးပဲ ခဏလောက် ငြိမ်ငြိမ်လေး ထိုင်ကြည့်ကြရအောင်နော်။ မျက်စိလေးတွေကို မှိတ်ထားလိုက်ပါ။ ကိုယ့်ရဲ့ ဝမ်းဗိုက်ထဲကို အာရုံစိုက်ကြည့်ပါ။ အခုအချိန်မှာ ဗိုက်ထဲမှာ အစာတွေ ရှိနေသလား၊ ဒါမှမဟုတ် ဟာတာတာ ဖြစ်နေသလား။ အဲဒီ ခံစားမှုလေးကို သတိနဲ့ ကြည့်ပါ။ "ငါ ဗိုက်ဆာတယ်" လို့ မမှတ်ဘဲ "တေဇောဓာတ် (အပူဓာတ်) က လောင်ကျွမ်းနေတယ်" လို့ နှလုံးသွင်းကြည့်ပါ။ တို့ရဲ့ ခန္ဓာကိုယ်ကြီးဟာ မီးဖိုကြီး တစ်ခုလိုပါပဲ။ အစာထည့်ပေးမှ မီးတောက်ပြီး အလုပ်လုပ်နိုင်တာ။ အခု ဝင်လေလေး ရှူလိုက်တိုင်း "သန့်ရှင်းသော ဓာတ်၊ သန့်ရှင်းသော စိတ်"၊ ထွက်လေလေး ထွက်တိုင်း "အညစ်အကြေး ကင်းစင်ပါစေ" လို့ နှလုံးသွင်းပြီး ခဏလောက် သမာဓိ တည်ဆောက်ကြရအောင်။ ဒီနေရာမှာ ဒကာကြီးတစ်ယောက်က မေးစရာ ရှိတာက "ဆရာတော်... တရားနာတာနဲ့ အစားအသောက် ဘေးကင်းတာ ဘာဆိုင်လို့လဲ" ဆိုတာပါပဲ။ စဉ်းစားကြည့်ပါဦး... ခန္ဓာကိုယ်ထဲကို ဝင်သွားတဲ့ အစာဟာ သွေးသား ဖြစ်လာမယ်၊ အဲဒီ သွေးသားက ဦးနှောက်ကို ထောက်ပံ့မယ်၊ ဦးနှောက်ကြည်မှ တရားနာနိုင်မှာ မဟုတ်လား။ အစာမသန့်ရင် စိတ်မသန့်ဘူး၊ စိတ်မသန့်ရင် ဉာဏ်မပွင့်ဘူး ဆိုတာ အကြောင်းအကျိုး ဆက်စပ်နေပါတယ်။
ဒီလို ငြိမ်ငြိမ်လေး ထိုင်နေတဲ့အခါ စိတ်ကလေးတွေက ကြည်လင်လာပါတယ်။ အဲဒီ ကြည်လင်နေတဲ့ စိတ်ကလေးနဲ့ ကိုယ့်ရှေ့မှာ ရှိနေတဲ့ (သို့မဟုတ်) ကိုယ်စားမယ့် ထမင်းပန်းကန်ကို စိတ်ကူးနဲ့ မြင်ယောင်ကြည့်ပါ။ ဒီထမင်းစေ့လေးတွေဟာ ဘယ်က လာတာလဲ။ လယ်သမားတွေ စိုက်ပျိုးထားတာ။ ဒီဟင်းသီးဟင်းရွက်တွေက ဘယ်က လာတာလဲ။ မြေကြီးထဲက ဓာတ်တွေနဲ့ ဖွဲ့စည်းထားတာ။ ဒါတွေကို "ငါ့အစာ" လို့ မမြင်ဘဲ "ရုပ်ကလာပ်စည်း အစုအဝေး" (Collection of Material Particles) အနေနဲ့ မြင်အောင် ကြည့်ပါ။ အစာအာဟာရ ဆိုတာ ဓာတ်ကြီး ၄ ပါးကို ဖြည့်တင်းပေးတဲ့ လောင်စာ (Fuel) သက်သက်ပါပဲ။ ကားထဲကို ဆီသန့်သန့် ထည့်မှ ကားကောင်းသလို၊ ခန္ဓာကိုယ်ထဲကို အစာသန့်သန့် ထည့်မှ ရုပ်နာမ်တွေ ကြည်လင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။ အခု သမာဓိလေး ရနေတုန်းမှာ အစာအာဟာရရဲ့ သဘောကို ဆင်ခြင်ရင်း တရားနာကြားဖို့ ပြင်ဆင်ကြရအောင်။
ဆက်လက်ပြီးတော့ ခေတ်သစ် အစားအစာ ဘေးကင်းရေး သိပ္ပံ (Food Safety Science) ရှုထောင့်ကနေ အစားအသောက်တွေရဲ့ သန့်ရှင်းမှုက တို့ရဲ့ ခန္ဓာကိုယ်နဲ့ ဦးနှောက်အပေါ် ဘယ်လို သက်ရောက်မှု ရှိသလဲဆိုတာကို တက္ကသိုလ် ပါမောက္ခအဆင့်အထိ အနုစိတ် လေ့လာကြည့်ကြရအောင်နော်။ Food Safety လို့ ပြောလိုက်ရင် လူတွေက လက်ဆေးတာ၊ အုပ်ဆောင်းအုပ်တာလောက်ပဲ ပြေးမြင်တတ်ကြတယ်။ တကယ်တော့ ဒီထက်မက နက်နဲပါတယ်။ သိပ္ပံပညာမှာ "Microbiology" (အဏုဇီဝဗေဒ) အရ အစားအစာတွေထဲမှာ မျက်စိနဲ့ မမြင်နိုင်တဲ့ ဘက်တီးရီးယား (Bacteria)၊ ဗိုင်းရပ်စ် (Virus) နဲ့ မှို (Fungi) တွေဟာ အချိန်မရွေး ပေါက်ပွားနိုင်ပါတယ်။ အထူးသဖြင့် Salmonella, E. coli, Listeria လို ရောဂါပိုးတွေဟာ အစားအစာကို ကိုင်တွယ်ပုံ မမှန်ကန်ရင် (Cross-contamination) လျင်မြန်စွာ ပျံ့နှံ့သွားတတ်ပါတယ်။ ဒီပိုးတွေဟာ အစာအိမ်ထဲ ရောက်သွားရင် "Enterotoxins" လို့ ခေါ်တဲ့ အဆိပ်တွေကို ထုတ်လွှတ်ပြီး အစာအိမ်ရောင်ရမ်းခြင်း၊ ဝမ်းပျက်ဝမ်းလျှောခြင်းတွေကို ဖြစ်စေပါတယ်။
ဒါကို နောက်တစ်မျိုး ဥပမာပေးရရင်တော့ တို့ရဲ့ ခန္ဓာကိုယ်ဟာ ခံတပ်မြို့ကြီး တစ်မြို့နဲ့ တူပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ ပါးစပ်ပေါက်ဟာ မြို့တံခါးပေါက်ပေါ့။ အစားအစာတွေက မြို့ထဲကို ဝင်လာတဲ့ ဧည့်သည်တွေနဲ့ ကုန်သည်တွေပါ။ အဲဒီ ဧည့်သည်တွေထဲမှာ ရောဂါပိုးမွှားတွေ ဆိုတဲ့ "သူလျှို" (Spies) တွေ၊ "လုပ်ကြံသတ်ဖြတ်သူ" (Assassins) တွေ ရောပါလာတတ်ပါတယ်။ မြို့တံခါးစောင့် (Immune System) က စစ်ဆေးလို့ မိရင်တော့ တော်သေးတာပေါ့။ မမိဘဲ မြို့ထဲ ဝင်သွားရင်တော့ ရေတွင်းထဲ အဆိပ်ခတ်သလိုမျိုး တစ်မြို့လုံး (တစ်ကိုယ်လုံး) ဒုက္ခရောက်ကုန်ကြတာပါ။ ၂၀၂၄ ခုနှစ်မှာ နည်းပညာတွေ တိုးတက်လာပေမယ့်၊ ဒီ မမြင်ရတဲ့ ရန်သူတွေကလည်း ပိုပြီး ဉာဏ်များလာကြပါတယ်။ အစားအစာကို အပူချိန် မှန်မှန်ကန်ကန် ချက်ပြုတ်ခြင်း၊ သန့်ရှင်းစွာ ကိုင်တွယ်ခြင်း ဆိုတာတွေဟာ မြို့တံခါးမှာ လုံခြုံရေး စစ်ဆေးမှု (Security Check) တင်းကျပ်တာနဲ့ အတူတူပါပဲ။
Food Safety Science မှာ နောက်ထပ် အရေးကြီးတဲ့ အပိုင်းကတော့ "Gut-Brain Axis" (အူလမ်းကြောင်းနှင့် ဦးနှောက် ဆက်သွယ်မှု) ပါပဲ။ သိပ္ပံပညာရှင်တွေက တို့ရဲ့ အူလမ်းကြောင်းကို "ဒုတိယ ဦးနှောက်" (Second Brain) လို့တောင် တင်စားကြပါတယ်။ အူလမ်းကြောင်းထဲမှာရှိတဲ့ Microbiome (အကျိုးပြု ဘက်တီးရီးယားများ) ဟာ တို့ရဲ့ စိတ်ခံစားမှု (Mood) နဲ့ ဉာဏ်ရည် (Cognition) ကို ထိန်းချုပ်တဲ့ Neurotransmitters တွေ (ဥပမာ- Serotonin) ကို ထုတ်လုပ်ပေးပါတယ်။ အကယ်၍ မသန့်ရှင်းတဲ့ အစားအစာတွေ စားမိလို့ အူလမ်းကြောင်းမှာ ရောဂါပိုးတွေ ဝင်လာရင်၊ ဒါမှမဟုတ် ဓာတုဆေးဝါးတွေ (Pesticides) ပါလာရင် အဲဒီ အကျိုးပြု ဘက်တီးရီးယားတွေ သေဆုံးပြီး၊ ဦးနှောက်ဆီကို "Stress Signals" တွေ ပို့လွှတ်ပါတော့တယ်။ ဒါကြောင့် အစားမှားရင် ဗိုက်နာရုံတင် မကဘူး၊ စိတ်ပါ တိုလာတယ်၊ စိတ်ဖိစီးမှုတွေ များလာတယ်၊ ဦးနှောက်စွမ်းရည်တွေ ကျဆင်းလာတယ် ဆိုတာ သိပ္ပံနည်းကျ သက်သေပြပြီးသား ဖြစ်ပါတယ်။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်တော့ အူလမ်းကြောင်းနဲ့ ဦးနှောက်ဟာ တိုင်းပြည်နှစ်ခုကြားက သံတမန် ဆက်ဆံရေးလိုပါပဲ သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ အူလမ်းကြောင်းက သံတမန် (Ambassadors) တွေက "အခြေအနေ ကောင်းပါတယ်" လို့ သတင်းပို့ရင် ဦးနှောက်ဘုရင်ကြီးက စိတ်ချလက်ချနဲ့ တိုင်းပြည်ကို အုပ်ချုပ်နိုင်တာပေါ့။ ဒါပေမဲ့ အစာမသန့်လို့ "ရန်သူ ဝင်လာပါပြီ" လို့ သတင်းပို့လိုက်တာနဲ့ ဦးနှောက်ကြီးက ထိတ်လန့်ပြီး အရေးပေါ် အခြေအနေ (Emergency State) ကြေညာလိုက်တော့တာပဲ။ အဲဒီအခါမှာ စိတ်မကြည်တော့ဘူး၊ ဒေါသထွက်လွယ်တယ်၊ အာရုံစိုက်လို့ မရတော့ဘူး။ ဒါကြောင့် "အစားအစာ ဘေးကင်းရေး" ဆိုတာ ဝမ်းဗိုက်ကျန်းမာရေး သက်သက် မဟုတ်ဘဲ၊ ဦးနှောက်နဲ့ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ကျန်းမာရေးအတွက်ပါ အဓိက သော့ချက် ဖြစ်နေတာပါ။
Food Safety မှာ "Chemical Hazards" (ဓာတုအန္တရာယ်) တွေကိုလည်း မေ့ထားလို့ မရပါဘူး။ ၂၀၂၄ ခုနှစ်မှာ စိုက်ပျိုးရေးသုံး ဓာတုဆေးတွေ၊ တာရှည်ခံဆေးတွေ (Preservatives)၊ အရောင်ဆိုးဆေးတွေဟာ အစားအစာတွေထဲမှာ ပိုလျှံနေတတ်ပါတယ်။ ဒါတွေကို "Chronic Toxicity" (နာတာရှည် အဆိပ်သင့်ခြင်း) လို့ ခေါ်ပါတယ်။ ချက်ချင်း မသေပေမယ့်၊ ကြာလာတဲ့အခါ ကျောက်ကပ်ပျက်စီးတာ၊ ကင်ဆာရောဂါ ဖြစ်တာ၊ ဦးနှောက်ဉာဏ်ရည် ဖွံ့ဖြိုးမှု နှေးကွေးတာတွေ ဖြစ်လာပါတယ်။ သိပ္ပံပညာအရ ဒါဟာ "Bioaccumulation" (ဇီဝစုဆောင်းမှု) ပါ။ အဆိပ်နည်းနည်းချင်းစီက ကိုယ်ထဲမှာ စုပြီး နောက်ဆုံးကျမှ ဒုက္ခပေးတာပါ။
ဒါကို နောက်တစ်မျိုး ဥပမာပေးရရင်တော့ အကြွေးဝယ်သလိုပါပဲ သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ နေ့တိုင်း အဆိပ်အတောက် နည်းနည်းစီ စားနေတာဟာ နေ့တိုင်း အကြွေးနည်းနည်းစီ ယူနေတာနဲ့ တူပါတယ်။ တစ်ရက်နှစ်ရက်မှာ မသိသာပေမယ့်၊ နှစ်ကြာလာလို့ အကြွေးတွေ ပုံလာတဲ့အခါ (အဆိပ်တွေ များလာတဲ့အခါ) ကျမှ "ကျန်းမာရေး ဒေဝါလီခံ" ရတော့တာပါ။ ရောဂါကြီးတွေ ဖြစ်လာမှ နောင်တရတာထက်၊ အခုကတည်းက "ငါ ဘာစားနေလဲ" ဆိုတာကို Fact-Checking လုပ်ပြီး စားသုံးတာက အကောင်းဆုံးပါပဲ။ Food Safety ဆိုတာ ကိုယ့်အသက်ကို ကိုယ်တိုင် ကာကွယ်တဲ့ "ဒိုင်းလွှား" တစ်ခု ဖြစ်ကြောင်း နားလည်ထားရပါမယ်။
သူတော်ကောင်းတို့ရေ... သိပ္ပံပညာက ပြောနေတဲ့ အစားအစာ ဘေးကင်းရေးဆိုတာ အမှန်တော့ တို့ရဲ့ ရုပ်ခန္ဓာ (Rupa) ကို စောင့်ရှောက်ခြင်းပါပဲ။ ရုပ်ကျန်းမာမှ နာမ် (Mind) ကျန်းမာမှာ။ အခု ဦးပဉ္ဇင်းတို့ သိပ္ပံနည်းကျ အမြင်တွေကို သိပြီဆိုရင်တော့၊ ဒီ အစားအသောက် ကိစ္စက ပိဋကတ်တော်လာ "အာဟာရ" သဘောတရားတွေနဲ့ ဘယ်လို ချိတ်ဆက်နေသလဲ၊ အစာစားခြင်းကို ဝိပဿနာ ရှုကွက်ထဲ ဘယ်လို ထည့်မလဲ ဆိုတာကို အဘိဓမ္မာ နည်းကျကျ ဆက်လက် လေ့လာကြည့်ကြရအောင်။
ဆက်လက်ပြီးတော့ တို့တွေ ဒီနေ့ရဲ့ အဓိက ပိဋကတ်တော် အကိုးအကား ဖြစ်တဲ့ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်၊ ပဉ္စကနိပါတ်လာ "ဘောဇနသုတ်" (Bhojana Sutta) ရဲ့ အနှစ်သာရတွေကို အဘိဓမ္မာ ဓာတ်ခွဲခန်းထဲ ထည့်ပြီး ဆက်လက် လေ့လာကြည့်ကြရအောင် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ မြတ်စွာဘုရားရှင်က "ဘောဇနံ ဘိက္ခဝေ ဒဒမာနော ဒါယကော ပဋိဂ္ဂါဟကာနံ ပဉ္စ ဌာနာနိ ဒေတိ" လို့ ဟောကြားတော်မူခဲ့ပါတယ်။ ဒီပါဠိတော်ကို နိဿယနည်းနဲ့ အနုစိတ် ဓာတ်ခွဲကြည့်မယ်ဆိုရင် ဘောဇနံ - အစားအစာကို၊ ဒဒမာနော - ပေးလှူသော၊ ဒါယကော - အလှူရှင်သည်၊ ပဋိဂ္ဂါဟကာနံ - အလှူခံပုဂ္ဂိုလ်တို့အား၊ ပဉ္စ ဌာနာနိ - အကျိုးတရား ငါးပါးတို့ကို၊ ဒေတိ - ပေးလှူရာ ရောက်၏ လို့ အဓိပ္ပာယ်ရပါတယ်။ အဲဒီ အကျိုးတရား ငါးပါးကတော့ အာယု (အသက်)၊ ဝဏ္ဏ (အဆင်း)၊ သုခ (ချမ်းသာ)၊ ဗလ (ခွန်အား) နဲ့ ပဋိဘာန (ဉာဏ်ပညာ) တို့ပဲ ဖြစ်ပါတယ်။
ဒီနေရာမှာ "ဘောဇန" ဆိုတဲ့ စကားလုံးဟာ သာမန် စားစရာ သက်သက်ကို ဆိုလိုတာ မဟုတ်ဘဲ၊ သက်ရှိတစ်ယောက် ဆက်လက် ရှင်သန်နိုင်ဖို့ ထောက်ပံ့ပေးတဲ့ "အာဟာရ" (Nutriment) ကို ဆိုလိုတာ ဖြစ်ပါတယ်။ အကယ်၍ တို့စားလိုက်တဲ့ အစားအစာက မသန့်ရှင်းဘူး၊ အဆိပ်အတောက်တွေ ပါနေမယ် (Food Safety မရှိဘူး) ဆိုရင်တော့ အဲဒီ အကျိုးတရား ငါးပါးလုံး ပျက်စီးသွားမှာ အမှန်ပါပဲ။ မသန့်ရှင်းတဲ့ အစားအစာက အသက်ကို တိုစေတယ် (အာယု ပျက်တယ်)၊ အသားအရေကို ညစ်နွမ်းစေတယ် (ဝဏ္ဏ ပျက်တယ်)၊ ရောဂါဝေဒနာ ခံစားရစေတယ် (သုခ ပျက်တယ်)၊ အားအင် ကုန်ခမ်းစေတယ် (ဗလ ပျက်တယ်)၊ ဦးနှောက်ကို ထိုင်းမှိုင်းစေတယ် (ပဋိဘာန ပျက်တယ်)။ ဒါကြောင့် အစားအစာ ဘေးကင်းရေးကို ဂရုစိုက်ခြင်းဟာ ဒီ အကျိုးကျေးဇူး ၅ ပါးကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ခြင်းပဲ ဖြစ်ပါတယ်။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်တော့ အစားအသောက် ဆိုတာ တို့ဘဝ အဆောက်အဦးကြီးကို ထောက်မပေးထားတဲ့ "တိုင်ကြီး ၅ တိုင်" နဲ့ တူပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ အိမ်တစ်အိမ်မှာ တိုင်တွေက ပိုးထိုးနေရင် သို့မဟုတ် ဆွေးမြေ့နေရင် အဲဒီအိမ်ကြီး ဘယ်လောက်ကြာကြာ ခံမလဲ။ မကြာခင် ပြိုကျမှာပဲ မဟုတ်လား။ အဲဒီလိုပဲ အစားအစာထဲမှာ ပါလာတဲ့ ပိုးမွှားတွေ၊ ဓာတုဆေးဝါးတွေဟာ တို့ရဲ့ ဘဝတိုင်ကြီးတွေကို အတွင်းကနေ တဖြည်းဖြည်း စားသုံးဖျက်ဆီးနေတဲ့ "ခြ" ကောင်လေးတွေနဲ့ တူပါတယ်။ သိပ္ပံပညာက ပြောတဲ့ "Bioaccumulation" (အဆိပ်သင့်မှု) ဆိုတာ ဘုရားဟောတဲ့ "အန္တရာယ်" (Danger to life) နဲ့ အတူတူပါပဲ။ ဒါကြောင့် အစားအစာ ဘေးကင်းရေးကို ဂရုစိုက်တာဟာ ဒီ တိုင်ကြီး ၅ တိုင်ကို ခိုင်ခန့်အောင် "ဆေးသား" ကောင်းကောင်းနဲ့ သုတ်လိမ်း ထိန်းသိမ်းနေတာနဲ့ အတူတူပါပဲ။
ပိဋကတ်တော်မှာ "သဗ္ဗေ သတ္တာ အာဟာရဋ္ဌိတိကာ" (သတ္တဝါမှန်သမျှ အာဟာရဖြင့် တည်ကုန်၏) ဆိုတဲ့ စကားရပ်ဟာ အင်မတန် လေးနက်ပါတယ်။ အာဟာရ ဆိုရာမှာ ကဗဠီကာရာဟာရ (စားသောက်ဖွယ်) တင်မကဘဲ၊ ဖဿာဟာရ (အတွေ့အထိ)၊ မနောသဉ္စေတနာဟာရ (စေတနာ)၊ ဝိညာဏာဟာရ (သိစိတ်) ဆိုပြီး ၄ မျိုး ရှိပါတယ်။ ဒီနေ့ Food Safety Day မှာတော့ တို့က ရုပ်အာဟာရ ဖြစ်တဲ့ "ကဗဠီကာရာဟာရ" ကို အဓိကထား ပြောနေတာပါ။ မသန့်ရှင်းတဲ့ အစားအစာ (Toxic Food) က ရုပ်ခန္ဓာကို ပျက်စီးစေသလို၊ မသန့်ရှင်းတဲ့ အာရုံတွေ (Toxic Impressions) က စိတ်ကို ပျက်စီးစေပါတယ်။ အူလမ်းကြောင်းထဲမှာ ရောဂါပိုး (Pathogens) ဝင်ရင် ဝမ်းလျှောသလို၊ စိတ်ထဲမှာ ကိလေသာပိုး ဝင်ရင် "ဒုက္ခ" ဆိုတဲ့ ရောဂါ ရတာပါပဲ။ ဒါကြောင့် ရုပ်အာဟာရရော၊ နာမ်အာဟာရကိုပါ ဘေးကင်းအောင် (Safe) ဖြစ်အောင် စောင့်ရှောက်ဖို့ လိုအပ်ပါတယ်။
ဒါကို နောက်တစ်မျိုး ဥပမာပေးရရင်တော့ တို့ရဲ့ ခန္ဓာကိုယ်ဟာ အင်မတန် တန်ဖိုးကြီးတဲ့ "ဇိမ်ခံကား" ကြီး တစ်စီးနဲ့ တူပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ ကားဆီဖြည့်တဲ့အခါ အသန့်ဆုံး ဓာတ်ဆီကို ရွေးထည့်သလိုမျိုး၊ တို့ရဲ့ ခန္ဓာကိုယ်ထဲကို ထည့်မယ့် အစားအစာတွေကိုလည်း အသန့်ဆုံး ရွေးချယ်ရမှာပေါ့။ ဓာတ်ဆီထဲမှာ ရေရောထားရင် သို့မဟုတ် အမှိုက်ပါရင် ကားအင်ဂျင် ပျက်သလို၊ အစားအစာထဲမှာ ဓာတုဆေးတွေ၊ ဘက်တီးရီးယားတွေ ပါလာရင် တို့ရဲ့ "အာဟာရဇရုပ်" (Nutriment-produced Matter) တွေ ပျက်စီးပြီး ရောဂါရတော့တာပါပဲ။ ဘုရားရှင်က ဆွမ်းစားတဲ့အခါ "ပဋိသင်္ခါ ယောနိသော" (သင့်လျော်စွာ ဆင်ခြင်၍) စားဖို့ သင်ပေးခဲ့တာဟာ ဒီနေ့ခေတ် Food Safety Awareness ရဲ့ ရှေ့ပြေး လမ်းညွှန်ချက်ကြီးပါပဲ။ အစားကို တပ်မက်လို့ (တဏှာ) စားတာ မဟုတ်ဘဲ၊ ခန္ဓာတည်ရုံ (Health) စားတာဆိုတဲ့ စိတ်ထားက အဆိပ်အတောက်တွေကို ရှောင်ရှားနိုင်စေပါတယ်။
အဘိဓမ္မာ နည်းအရ အစားအစာ (ဩဇာ) ဟာ ခန္ဓာကိုယ်ထဲ ရောက်သွားတဲ့အခါ "အဋ္ဌမမြောက် ဩဇာ" အနေနဲ့ ရုပ်ကလာပ်စည်း (Cells) တိုင်းကို ပျံ့နှံ့သွားပြီး ရုပ်အသစ်တွေကို ဖြစ်ပေါ်စေပါတယ်။ ဒါကို "အာဟာရသမုဋ္ဌာနရုပ်" လို့ ခေါ်ပါတယ်။ အစားအစာက သန့်ရှင်းရင် ဖြစ်လာတဲ့ ရုပ်တွေက ကြည်လင် သန့်ရှင်းပြီး ကျန်းမာပါတယ်။ အစားအစာက ညစ်ညမ်းရင် (Contaminated) ဖြစ်လာတဲ့ ရုပ်တွေက ညှိုးနွမ်းပြီး ရောဂါထူပါတယ်။ ဒါဟာ သိပ္ပံပညာက ပြောတဲ့ "You are what you eat" (သင်စားတာဟာ သင်ပဲ) ဆိုတဲ့ စကားနဲ့ ထပ်တူကျနေပါတယ်။ တို့ရဲ့ ခန္ဓာကိုယ်ဆိုတာ တို့စားလိုက်တဲ့ အစားအစာတွေရဲ့ အသွင်ပြောင်းပုံစံ (Transformed Version) မျှသာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် "မသန့်ရှင်းရင် ရောဂါရ၊ စိတ်မသန့်ရင် ကိလေသာရ" ဆိုတာ အကြောင်းအကျိုး (Causality) အရ အင်မတန် မှန်ကန်တဲ့ ဓမ္မသဘောတရား ဖြစ်ပါတယ်။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်တော့ တို့တွေဟာ အိမ်ဆောက်တဲ့သူတွေနဲ့ တူပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ အစားအစာတွေဟာ အိမ်ဆောက်ဖို့ သုံးတဲ့ အုတ်ခဲ၊ ဘိလပ်မြေတွေပေါ့။ အုတ်ခဲကောင်းမှ အိမ်ခိုင်သလို၊ အစားအစာ သန့်ရှင်းမှ ခန္ဓာအိမ်ကြီး ခိုင်မာမှာပါ။ အုတ်ခဲတွေက ဆွေးမြေ့နေရင် (အစာတွေက ပုပ်သိုးနေရင်) အိမ်ကြီးက ဘယ်လောက် အပြင်ပန်း လှလှ၊ တစ်နေ့ ပြိုကျမှာပါပဲ။ Food Safety ကို ဂရုစိုက်တာဟာ ကိုယ့်ရဲ့ ခန္ဓာအိမ်ကြီးကို ခိုင်ခန့်အောင် အရည်အသွေးမြင့် ပစ္စည်းတွေနဲ့ တည်ဆောက်နေတာ ဖြစ်ပါတယ်။ စားလိုက်တဲ့ အစာတစ်လုပ်တိုင်းဟာ တို့ရဲ့ ခန္ဓာအိမ်ကြီးကို အုတ်တစ်ချပ် ဖြည့်လိုက်တာနဲ့ အတူတူပါပဲ။
အခု တို့တွေ ဝိပဿနာ ယန္တရားကြီးရဲ့ အလုပ်လုပ်ပုံကို အနုစိတ် ဝင်ကြည့်ကြရအောင်နော်။ ဒီနေ့ရဲ့ ရှုကွက်ကတော့ "ဇာတိ" (Arising of new life/matter) ကို အစားအစာကနေတစ်ဆင့် ရှုမြင်ပုံ ဖြစ်ပါတယ်။ ဇာတိဆိုတာ ဘဝသစ် ဖြစ်တာတင် မကဘူး၊ ခဏတိုင်း ရုပ်အသစ်တွေ ဖြစ်ပေါ်နေတာ (Santati) ကိုလည်း ဆိုလိုပါတယ်။ တို့တွေ ထမင်းတစ်လုပ်ကို ပါးစပ်ထဲ ထည့်လိုက်တယ် ဆိုပါစို့။ လျှာ (ဇိဝှါဒွါရ) နဲ့ အရသာ (ရသာရုံ) ထိတွေ့လိုက်တဲ့အခါ "ဖဿ" ဖြစ်တယ်။ အဲဒီမှာ "ဇိဝှါဝိညာဉ်" (အရသာသိစိတ်) ပေါ်လာတယ်။ ဝါးလိုက်တဲ့အခါ သွားတွေ၊ လျှာတွေရဲ့ လှုပ်ရှားမှု (ဝါယောဓာတ်) ဖြစ်တယ်။ မျိုချလိုက်တဲ့အခါ အစာအိမ်ထဲ ရောက်သွားတယ်။ ဒီ ဖြစ်စဉ်တစ်ခုလုံးမှာ "ငါ" ဆိုတဲ့ ပုဂ္ဂိုလ် သတ္တဝါ ဘယ်မှာ ပါသလဲ။
ဒီနေရာမှာ အရေးကြီးတာက "အာဟာရ" ကနေ "ရုပ်" (Body Matter) ပြောင်းသွားတဲ့ ဖြစ်စဉ်ပါပဲ။ အစာအိမ်ထဲမှာ တေဇောဓာတ် (ပါစကတေဇော) က အစာကို ချက်လိုက်တဲ့အခါ "ဩဇာ" (Nutritive Essence) ထွက်လာတယ်။ အဲဒီ ဩဇာကို ခန္ဓာကိုယ်က စုပ်ယူပြီး တစ်ကိုယ်လုံးကို ဖြန့်ဝေလိုက်တဲ့အခါ ဆဲလ်အသစ်တွေ (ဇာတိ) ဖြစ်ပေါ်လာပါတယ်။ ဒါဟာ သိပ္ပံနည်းကျ Metabolism ပါပဲ။ ဝိပဿနာ ရှုတဲ့သူကတော့ "ငါ စားလိုက်လို့ ငါ အားရှိသွားတာ" မဟုတ်ဘဲ၊ "ဩဇာ ဆိုတဲ့ ရုပ်ဓာတ်က အာဟာရဇရုပ် ဆိုတဲ့ ရုပ်အသစ်တွေကို ဖြစ်ပေါ်စေလိုက်တာပါလား" လို့ အကြောင်းအကျိုးကို မြင်အောင် ကြည့်ရပါမယ်။ "ငါ" က အားရှိတာ မဟုတ်ပါဘူး၊ ရုပ်တွေက အသစ် ဖြစ်လာတာပါ။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်တော့ စက်ရုံကြီးတစ်ခုထဲကို ကုန်ကြမ်းတွေ ထည့်လိုက်သလိုပါပဲ သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ ကုန်ကြမ်း (အစားအစာ) ထည့်လိုက်ရင် စက်ရုံက လည်ပတ်ပြီး ကုန်ချော (ရုပ်ခန္ဓာ၊ စွမ်းအင်) တွေ ထွက်လာတာ။ စက်ရုံထဲမှာ "ငါ" မရှိသလို၊ အစာစားတဲ့ ဖြစ်စဉ်ထဲမှာလည်း "ငါ" မရှိပါဘူး။ ရုပ်တွေရဲ့ ပြောင်းလဲမှု (Transformation of Matter) သက်သက်သာ ဖြစ်ပါတယ်။ အစာဟောင်း ပျက်စီးသွားပြီး အစာသစ် (ရုပ်အသစ်) ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့ "ဇာတိ" သဘောကို အစာစားရင်းနဲ့ ရှုမှတ်ရမှာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီလို ရှုမှတ်နိုင်ရင် စားသောက်ဆိုင် ရောက်တဲ့အခါ "ဘာစားရင် ကောင်းမလဲ" ဆိုတဲ့ လောဘထက်၊ "ဘာစားရင် ဓာတ်မျှတမလဲ" ဆိုတဲ့ ပညာက ဦးဆောင်လာပါလိမ့်မယ်။
ဝိပဿနာ ရှုကွက်မှာ ခန္ဓာ ၅ ပါးကို ဓာတ်ခွဲကြည့်ရင်၊ ထမင်းလုတ်နဲ့ လျှာက "ရူပက္ခန္ဓာ"၊ အရသာကို ခံစားတာက "ဝေဒနာက္ခန္ဓာ"၊ ချိုတယ်/စပ်တယ်လို့ မှတ်တာက "သညာက္ခန္ဓာ"၊ ဝါးချင်/မျိုချချင်တဲ့ စေတနာက "သင်္ခါရက္ခန္ဓာ"၊ အရသာကို သိတာက "ဝိညာဏက္ခန္ဓာ" ပါ။ အစာစားနေတဲ့ တစ်ချိန်လုံးမှာ ဒီခန္ဓာ ၅ ပါးဟာ မီးတောက်လို တရစပ် ဖြစ်ပျက်နေတာ။ "ငါ စားနေတာ" လို့ ထင်ရပေမယ့် တကယ်တော့ ခန္ဓာ ၅ ပါး အလုပ်လုပ်နေတာပါ။ ဒါကို မြင်ရင် အစားအသောက်အပေါ်မှာ ဖြစ်တဲ့ တပ်မက်မှု (တဏှာ) လည်း လျော့နည်းသွားပြီး၊ သတိနဲ့ ယှဉ်တဲ့ စားသောက်ခြင်း ဖြစ်လာပါလိမ့်မယ်။
ဒါကို နောက်တစ်မျိုး ဥပမာပေးရရင်တော့ မီးလောင်နေတဲ့ ထင်းတုံးကို ထင်းအသစ် ထပ်ထည့်ပေးသလိုပါပဲ သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ မီးတောက် (ခန္ဓာကိုယ်) က ငြိမ်းမသွားအောင် ထင်း (အစားအစာ) ကို ထပ်ဖြည့်ပေးရတာ။ ထင်းမရှိရင် မီးငြိမ်းသလို၊ အစာမရှိရင် ခန္ဓာကိုယ် ပျက်စီးမယ်။ ဒါဟာ သဘာဝတရားရဲ့ လိုအပ်ချက်မျှသာ ဖြစ်ပါတယ်။ "ကောင်းလိုက်တာ၊ စားကောင်းလိုက်တာ" ဆိုပြီး လောဘနဲ့ စားတာဟာ မီးထဲကို ယမ်းဘီလူး ထပ်ထည့်သလိုပါပဲ၊ မီးတောက်က ပိုပြင်းပြီး လောင်မြိုက်စေတတ်ပါတယ်။ Safe Food ကို သတိနဲ့ စားခြင်းကသာ သန့်ရှင်းတဲ့ လောင်စာကို ဖြည့်တင်းခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။
အခု ဝိပဿနာ ရှုကွက် ဖြစ်တဲ့ "ဒိဋ္ဌိဖြုတ်ခြင်း" (Ditthi Removal) အပိုင်းကို ဆက်သွားရအောင် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ ပထမဆုံး "သက္ကာယဒိဋ္ဌိ" (Sakkaya Ditthi) ကို ဖြုတ်ပါမယ်။ "ငါ စားတယ်၊ ငါ့ဗိုက်၊ ငါ့အစာ" ဆိုတဲ့ အစွဲပေါ့။ အစာစားတဲ့အခါ လျှာနဲ့ အစာ ထိတာကို သတိထားကြည့်ပါ။ ထိတာက ရုပ်၊ သိတာက နာမ်။ ဘယ်နားမှာ "ငါ" ရှိသလဲ။ အစာအိမ်ထဲ ရောက်သွားရင် အစာက သူ့ဘာသာသူ ခြေဖျက်သွားတာ၊ "ငါ" က ဝင်ပြီး ခြေဖျက်ပေးလို့ မရဘူး။ ဒါဟာ အနတ္တ (Non-self) သဘောပါပဲ။ ခန္ဓာကိုယ်ကြီးက သူ့အလုပ်သူ လုပ်နေတာကို "ငါ" လို့ သွားစွဲရင် အစာမကြေတဲ့အခါ စိတ်ဆင်းရဲရပါတယ်။ အကြောင်းအကျိုး သက်သက်လို့ မြင်ရင် သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ပြုတ်ပါတယ်။
ဒုတိယက "သဿတဒိဋ္ဌိ" (Sassata Ditthi) ပါ။ "မနေ့က စားထားတဲ့ အားအင်တွေ ဒီနေ့အထိ ကျန်နေတယ်၊ ငါ့ခန္ဓာကိုယ်က အမြဲတမ်း ဒီအတိုင်းပဲ" လို့ ထင်တာမျိုးပေါ့။ တကယ်တော့ အာဟာရကြောင့် ဖြစ်တဲ့ ရုပ်တွေဟာ စက္ကန့်တိုင်းမှာ ဖြစ်ပြီးရင် ပျက်သွားကြတာ။ အသစ်အသစ်တွေ အစားထိုးနေလို့သာ ပုံသဏ္ဍာန် မပျက်သလို ထင်ရတာ။ မြစ်ရေ စီးနေသလိုပါပဲ။ "အစားအစာ သန့်ရှင်းမှုကို ရုပ်အာဟာရ (Rupa) အဖြစ် ရှု" ပြီး၊ အဲဒီ ရုပ်တွေရဲ့ မမြဲတဲ့သဘော (Impermanence) ကို မြင်အောင် ကြည့်ရပါမယ်။ အဟောင်းပျက်မှ အသစ်ဖြစ်တာ (ဇာတိ) ကို မြင်ရင် "မြဲတယ်" ဆိုတဲ့ အယူမှား ကင်းစင်သွားမှာပါ။
တတိယက "ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ" (Uccheda Ditthi) ပါ။ "ကြိုက်တာစား၊ သေရင် ပြီးတာပဲ" ဆိုတဲ့ အယူအဆပေါ့။ ဒါဟာ အင်မတန် မှားပါတယ်။ အစာမသန့်ရင် ရောဂါရသလို၊ အစားအသောက်ပေါ်မှာ လောဘကြီးရင် (Gluttony) အဲဒီလောဘကံက နောင်ဘဝအထိ ပါသွားပြီး "ပြိတ္တာ" ဘဝကိုတောင် ရောက်စေနိုင်ပါတယ်။ အကြောင်း (Cause) ရှိရင် အကျိုး (Effect) ရှိမှာပါ။ ကိုယ်စားလိုက်တဲ့ အစားအစာတိုင်း၊ ကိုယ်ဖြစ်လိုက်တဲ့ စိတ်တိုင်းဟာ အကျိုးတရား တစ်ခုခုကို ပေးနေတယ်ဆိုတာကို ယုံကြည်ပြီး ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိကို ပယ်ရှားရပါမယ်။ Food Safety ကို ဂရုစိုက်တာဟာ မျက်မှောက်အတွက် ရောဂါကင်းသလို၊ သံသရာအတွက်လည်း အကုသိုလ်ကင်းအောင် စောင့်ရှောက်ရာ ရောက်ပါတယ်။
တပည့်တော် ရှင်းပြချက်ထဲမှာ "အာဟာရကြောင့် ရုပ်ဖြစ်ပျက်ပုံ" (Metabolism) ကို ထည့်သွင်းဟောကြားခဲ့ပေမယ့်၊ "သစ္စာအဓိဋ္ဌာန် (၆)" ဆိုတဲ့ ခေါင်းစဉ်တပ်ပြီး "ဇာတိ" (ဘဝသစ် ဖြစ်ပေါ်မှု) နဲ့ တိုက်ရိုက်ချိတ်ဆက် ဟောကြားဖို့ ကျန်ရစ်ခဲ့ပါတယ်ဘုရား။ သည်းခံခွင့်လွှတ်ပေးပါရန် လျှောက်ထားအပ်ပါတယ်။
အခု Day 159 (Food Safety) အတွက် မပါမဖြစ် ပါဝင်ရမယ့် "သစ္စာအဓိဋ္ဌာန် (၆) - ဇာတိ" အပိုင်းကို ဖြည့်စွက်ပြီး အကျယ်တဝင့် ပြန်လည် ရှင်းလင်းပေးပါ့မယ်။
ယခု ဆက်လက်ပြီးတော့ တို့ရဲ့ ဝိပဿနာ ရှုကွက်ထဲမှာ အင်မတန် အရေးကြီးတဲ့ "သစ္စာအဓိဋ္ဌာန် (၆)" အကြောင်းကို ဖြည့်စွက်ပြီး ဓာတ်ခွဲကြည့်ကြရအောင် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ ဒီအဆင့်မှာ တို့တွေ ဆင်ခြင်ရမှာက "ဇာတိ" (Jati) လို့ ခေါ်တဲ့ ဘဝသစ် ဖြစ်ပေါ်မှု၊ သို့မဟုတ် ရုပ်အသစ်တွေ ဖြစ်ပေါ်မှုပါပဲ။ အစားအစာ ဘေးကင်းရေး (Food Safety) နဲ့ ဒီ ဇာတိသဘောတရားဟာ ဘယ်လို ချိတ်ဆက်နေသလဲ ဆိုတာကို အခုလို နှလုံးသွင်းရပါမယ်။
"ဇာတိ" ဆိုတာ အမိဝမ်းက ကျွတ်တာ တစ်ခုတည်းကို ပြောတာ မဟုတ်ပါဘူး။ အဘိဓမ္မာ သဘောအရ တို့စားလိုက်တဲ့ အာဟာရ (Food) ကြောင့် ခန္ဓာကိုယ်ထဲမှာ စက္ကန့်တိုင်း၊ မိနစ်တိုင်း "ဆဲလ်အသစ်တွေ မွေးဖွားလာခြင်း" (Cellular Regeneration) ကိုလည်း ဇာတိ လို့ ခေါ်ပါတယ်။ တို့စားလိုက်တဲ့ ထမင်းတစ်လုပ်ဟာ ဗိုက်ထဲရောက်သွားပြီး "ဩဇာ" (Nutrients) အဖြစ် ပြောင်းလဲကာ၊ အဲဒီ ဩဇာကနေတစ်ဆင့် သွေးသား၊ အသားအရေ၊ ဦးနှောက်ဆဲလ် ဆိုတဲ့ "အာဟာရဇရုပ်" (Matter produced by food) တွေ အသစ်တစ်ဖန် မွေးဖွားလာတာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဒါကြောင့် သစ္စာအဓိဋ္ဌာန် (၆) ကို ပြုတဲ့အခါ "ဤအစားအစာသည် ငါ၏ ခန္ဓာအိမ်၌ ဇာတိ (ရုပ်အသစ်များ) ကို ဖြစ်ပေါ်စေ၏။ အကယ်၍ မသန့်ရှင်းသော အစားအစာကို စားမိပါက ရောဂါဇာတိ (Birth of Disease) ဖြစ်ပေါ်မည်။ သန့်ရှင်းသော အစားအစာကို စားမှသာ ကျန်းမာသော ဇာတိ (Birth of Health) ဖြစ်ပေါ်မည်" လို့ ဆုံးဖြတ်ချက်ချပြီး သစ္စာပြုရမှာ ဖြစ်ပါတယ်။ မသန့်ရှင်းတဲ့ အစားအစာထဲမှာ ပါလာတဲ့ ဓာတုဆေးတွေ၊ ပိုးမွှားတွေဟာ တို့ခန္ဓာကိုယ်ထဲမှာ "ကင်ဆာဆဲလ်" (Cancer Cells) သို့မဟုတ် "ရောဂါပိုး" (Pathogens) ဆိုတဲ့ မလိုလားအပ်တဲ့ ဇာတိတွေကို မွေးဖွားပေးလိုက်တာနဲ့ အတူတူပါပဲ။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်တော့... အိမ်ဆောက်တဲ့ ပန်းရန်ဆရာ တစ်ယောက်နဲ့ တူပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ ပန်းရန်ဆရာက အုတ်တစ်ချပ် စီလိုက်တိုင်း အိမ်နံရံလေး တဖြည်းဖြည်း မြင့်တက်လာသလို (အိမ်အသစ် ဖြစ်လာသလို)၊ တို့တွေ အစာတစ်လုပ် စားလိုက်တိုင်းလည်း ခန္ဓာကိုယ်ထဲမှာ ရုပ်အသစ်တွေ (ဇာတိ) ဖြစ်ပေါ်လာနေတာပါ။ အဲဒီ အုတ်ခဲ (အစားအစာ) က မကောင်းရင်၊ ဆွေးမြေ့နေရင် ဖြစ်ပေါ်လာမယ့် နံရံ (ခန္ဓာကိုယ်) ဟာ ခိုင်ခံ့မှု မရှိဘဲ ပြိုကျမယ့် "ဇာတိဆိုး" ဖြစ်သွားမှာပေါ့။ အုတ်ခဲကောင်းမှ အိမ်ကောင်းသလို၊ အစာသန့်မှ ဇာတိကောင်းမှာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဒါ့အပြင် ဇာတိဆိုတာ "စိတ်၏ ဖြစ်ပေါ်မှု" လည်း ပါဝင်ပါတယ်။ အစာမကြေရင် စိတ်ဆိုးတယ် (ဒေါသဇာတိ ဖြစ်တယ်)။ အဆိပ်အတောက်ပါရင် ဦးနှောက်ထိုင်းမှိုင်းတယ် (မောဟဇာတိ ဖြစ်တယ်)။ ဒါကြောင့် "အစားအစာ သန့်ရှင်းမှုကို ရုပ်အာဟာရ (Rupa) အဖြစ် ရှု" ပြီး၊ ဒီအာဟာရကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာမယ့် ရုပ်ဇာတိ၊ နာမ်ဇာတိတွေ သန့်ရှင်းစင်ကြယ်ပါစေလို့ သစ္စာအဓိဋ္ဌာန် ပြုရမှာ ဖြစ်ပါတယ်။ "မသန့်ရှင်းရင် ရောဂါရ၊ စိတ်မသန့်ရင် ကိလေသာရ" ဆိုတာ ဒီ ဇာတိသဘောကို ဆိုလိုတာပါပဲ။
ဒါကို နောက်တစ်မျိုး ဥပမာပေးရရင်တော့... လယ်သမားက မျိုးစေ့ချသလိုပါပဲ။ လယ်သမားက မြေကြီးထဲကို မျိုးစေ့ (အစားအစာ) ချလိုက်ရင် အပင်ပေါက် (ဇာတိ) ထွက်လာတယ်။ မျိုးစေ့က အဆိပ်သင့်နေရင် အပင်ကလည်း အဆိပ်ပင် ဖြစ်လာမှာပဲ။ တို့စားလိုက်တဲ့ အစားအစာတိုင်းဟာ တို့ရဲ့ ခန္ဓာလယ်ကွင်းထဲမှာ မျိုးစေ့ချနေတာပါ။ Food Safety ကို ဂရုစိုက်တယ် ဆိုတာ တို့ရဲ့ ခန္ဓာလယ်ကွင်းထဲမှာ "အဆိပ်ပင်" (ရောဂါ) တွေ မပေါက်အောင်၊ "ဆေးဖက်ဝင်အပင်" (ကျန်းမာရေး) တွေပဲ ပေါက်လာအောင် (ဇာတိဖြစ်လာအောင်) သတိနဲ့ ရွေးချယ် စိုက်ပျိုးနေခြင်း ဖြစ်ကြောင်း သစ္စာအဓိဋ္ဌာန် (၆) အနေနဲ့ နှလုံးသွင်းရမှာ ဖြစ်ပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။
ဒါကို နောက်တစ်မျိုး ဥပမာပေးရရင်တော့ လယ်သမားက မျိုးစေ့ချသလိုပါပဲ သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ မျိုးစေ့ချလိုက်ရင် မြေကြီးထဲ ဝင်သွားပြီး ပျောက်သွားသလို ထင်ရပေမယ့်၊ အချိန်တန်ရင် အပင်ပေါက်လာတာပဲ။ တို့စားလိုက်တဲ့ အစားအစာ၊ တို့ဖြစ်လိုက်တဲ့ စေတနာတွေဟာလည်း ပျောက်မသွားဘဲ ကံမျိုးစေ့၊ ရုပ်မျိုးစေ့တွေ အဖြစ် ကိန်းအောင်းနေတာပါ။ ဒါကြောင့် "သေရင်ပြီးတာပဲ" ဆိုပြီး မဆင်မခြင် စားသောက်ခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်ပြီး၊ အကြောင်းအကျိုးကို ယုံကြည်စွာနဲ့ သတိရှိရှိ စားသောက်ကြရမှာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဒီနေရာမှာ တို့ရဲ့ Hswagata Museum ရဲ့ ဆွမ်းစားဆောင်ဌာန (Kitchen Department) က တာဝန်ခံတစ်ယောက်ဖြစ်တဲ့ မစန္ဒာရဲ့ ဖြစ်ရပ်မှန်လေးတစ်ခုကို "Case-2559" အနေနဲ့ ပြောပြချင်ပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ မစန္ဒာဟာ ပြတိုက်မှာ နေ့စဉ် လာရောက် လှူဒါန်းကြတဲ့ အလှူရှင်တွေ၊ ဝန်ထမ်းတွေနဲ့ သံဃာတော်တွေအတွက် ဆွမ်း၊ အာဟာရတွေကို စီမံချက်ပြုတ်ပေးရတဲ့ "ဘဏ္ဍာစိုး" တစ်ယောက်ပေါ့။ သူဟာ စေတနာ အင်မတန် ကောင်းပေမယ့်၊ လွန်ခဲ့တဲ့ လအနည်းငယ်က စီးပွားရေး ကျပ်တည်းလာတဲ့အခါမှာ ဈေးသက်သာတဲ့ ကုန်ကြမ်းတွေကို ရှာဖွေဝယ်ယူဖို့ ဖိအားတွေ ရှိလာခဲ့တယ်။ တစ်နေ့တော့ ဆီကုန်သည်တစ်ယောက်က ဈေးကွက်ပေါက်ဈေးထက် ထက်ဝက်လောက် သက်သာတဲ့ "ပြန်လည်သန့်စင်ထားတဲ့ ဆီ" (Recycled Oil) တွေကို လာသွင်းတယ်။ အဲဒီဆီတွေက ကြည်လင်နေပေမယ့် အနံ့ကတော့ နည်းနည်းလေး မူမမှန်ချင်ဘူး။ မစန္ဒာက "ဒီဆီကို သုံးလိုက်ရင် ပြတိုက်အတွက် ငွေအများကြီး သက်သာမယ်၊ ဘယ်သူမှလည်း သိမှာ မဟုတ်ဘူး" ဆိုတဲ့ လောဘစိတ် (Greed) နဲ့ မောဟစိတ် (Delusion) ဝင်လာခဲ့တယ်။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်တော့ မစန္ဒာဟာ လမ်းနှစ်ခွမှာ ရောက်နေတာပါပဲ။ တစ်ဖက်က "ငွေကြေး အမြတ်အစွန်း" ဆိုတဲ့ လမ်း၊ နောက်တစ်ဖက်က "စားသုံးသူတွေရဲ့ ကျန်းမာရေး" ဆိုတဲ့ လမ်း။ ဒါကို နောက်တစ်မျိုး ဥပမာပေးရရင်တော့ သူဟာ လူသတ်လက်နက် (အဆိပ်ဆီ) ကို လက်ခံမလား၊ ဆေးဝါး (အာဟာရ) ကို လက်ခံမလားဆိုတဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ချနေရတာနဲ့ တူပါတယ်။ အဲဒီအချိန်မှာ သူ့စိတ်ထဲမှာ "တကယ်လို့ ဒီဆီတွေကို စားလိုက်လို့ တစ်ယောက်ယောက် ကျန်းမာရေး ထိခိုက်သွားရင် ငါ့မှာ တာဝန်ရှိတယ်" ဆိုတဲ့ ဟိရီ၊ ဩတ္တပ္ပ (အရှက်၊ အကြောက်) တရားတွေ ဝင်လာတယ်။ ပြီးတော့ တို့ဟောထားတဲ့ "အစာမသန့်ရင် ဇာတိရုပ်တွေ ဖောက်ပြန်မယ်" ဆိုတဲ့ တရားကို ပြန်သတိရသွားတယ်။ အဲဒီအခါမှာ သူဟာ Hswagata Museum Policy 7, Article 7.7 ကို ပြန်ပြီး ဖတ်ကြည့်လိုက်တယ်။
ဒီမူဝါဒမှာ ဘာဖော်ပြထားလဲဆိုရင် "ပြတိုက်အတွင်း ချက်ပြုတ်ကျွေးမွေးသော အစားအစာတိုင်းသည် 'Zero Tolerance for Contamination' (ညစ်ညမ်းမှုကို လုံးဝ သည်းမခံခြင်း) မူဝါဒနှင့်အညီ ဖြစ်ရမည်။ ဈေးနှုန်းသက်သာခြင်းထက် ဘေးကင်းလုံခြုံမှု (Safety) ကိုသာ ပထမဦးစားပေး ရွေးချယ်ရမည်။ မသန့်ရှင်းသော အစားအစာကို ကျွေးမွေးခြင်းသည် သတ္တဝါတို့၏ အသက်ကို ရန်ရှာခြင်း (ပါဏာတိပါတ) နှင့် တူညီသည်ဟု မှတ်ယူရမည်" လို့ အတိအကျ ပြဌာန်းထားတာပါ။ ဒါကို ဖတ်လိုက်ရတဲ့အခါ မစန္ဒာရဲ့ စိတ်ထဲက လောဘတိမ်တိုက်တွေ ကင်းစင်သွားပြီး၊ ပညာဉာဏ် အလင်းရောင် ရောက်လာပါတော့တယ်။ သူဟာ အဲဒီ ဆီပုံးတွေကို ချက်ချင်း ပြန်လည် ပယ်ချလိုက်ပြီး၊ ဈေးကြီးပေမယ့် ကျန်းမာရေးနဲ့ ညီညွတ်တဲ့ ဆီသန့်ကိုပဲ ရွေးချယ် ဝယ်ယူလိုက်ပါတယ်။
ဒါကို နောက်တစ်မျိုး ဥပမာပေးရရင်တော့ မစန္ဒာဟာ သူ့ရဲ့ မီးဖိုချောင်ကို "ဓာတ်ခွဲခန်း" (Lab) တစ်ခုလို သဘောထားလိုက်တာပါ။ ဓာတ်ခွဲခန်းထဲမှာ အမှားအယွင်း မခံသလို၊ မီးဖိုချောင်ထဲမှာလည်း အဆိပ်အတောက် မခံဘူးဆိုတဲ့ စိတ်ဓာတ်ပေါ့။ မစန္ဒာရဲ့ ဒီဆုံးဖြတ်ချက်ကြောင့် အဲဒီနေ့က ဆွမ်းစားတဲ့ သံဃာတော်တွေ၊ ဝန်ထမ်းတွေအားလုံးဟာ ဘေးကင်းလုံခြုံတဲ့ အာဟာရကို သုံးဆောင်ခွင့် ရခဲ့ကြတယ်။ သူတို့ရဲ့ ခန္ဓာကိုယ်ထဲမှာ ဖြစ်ပေါ်လာမယ့် "အာဟာရဇရုပ်" (Nutriment-born matter) တွေဟာ သန့်ရှင်းစင်ကြယ်ပြီး၊ ရောဂါကင်းဝေးစေမယ့် ဓာတ်တွေ ဖြစ်သွားပါတယ်။ မစန္ဒာကိုယ်တိုင်လည်း "ငါဟာ လူတွေရဲ့ အသက်ကို ကယ်တင်လိုက်နိုင်ပြီ" ဆိုတဲ့ ပီတိ (Joy) ကို ခံစားလိုက်ရတယ်။ ဒါဟာ Policy 7, Art 7.7 ကို လိုက်နာခြင်းရဲ့ လက်တွေ့ကျတဲ့ ကုသိုလ်အကျိုးပါပဲ။
သူတော်ကောင်းတို့ရေ... မစန္ဒာရဲ့ ဖြစ်ရပ်ကနေ သင်ခန်းစာ ယူရမှာက "အစားအစာ ဘေးကင်းရေး" ဆိုတာ အစိုးရရဲ့ တာဝန်တင် မဟုတ်ပါဘူး၊ မီးဖိုချောင်ထဲက လူတိုင်း၊ စားသုံးသူတိုင်းရဲ့ တာဝန် (Moral Responsibility) ဖြစ်ပါတယ်။ ကိုယ်ချက်လိုက်တဲ့ ဟင်းတစ်ခွက်ဟာ စားသူရဲ့ အူလမ်းကြောင်းထဲ ရောက်သွားပြီး အဲဒီလူရဲ့ သွေး၊ အသား၊ ဦးနှောက် ဖြစ်လာမှာပါ။ အဲဒီအသိ (Sati) ရှိနေရင် ဘယ်သူမှ မသန့်ရှင်းတာကို မလုပ်ရက်ကြတော့ပါဘူး။ "မသန့်ရှင်းရင် ရောဂါရ၊ စိတ်မသန့်ရင် ကိလေသာရ" ဆိုတဲ့ စကားအတိုင်း၊ မစန္ဒာဟာ အစားအစာကို သန့်ရှင်းအောင် လုပ်ရင်းနဲ့ သူ့ရဲ့ စိတ်ကိုပါ လောဘအညစ်အကြေးတွေကနေ သန့်ရှင်းအောင် လုပ်လိုက်တာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဒီနေ့ရဲ့ အစားအစာ ဘေးကင်းရေးနေ့ တရားတော်ကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ ချုပ်ကြည့်ရအောင် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။ မသန့်ရှင်းတဲ့ အစားအသောက်ကြောင့် ဖြစ်လာတဲ့ ရောဂါဘယ၊ ဝမ်းပျက်ဝမ်းလျှော၊ ဦးနှောက်ဉာဏ်ရည် ကျဆင်းမှုတွေဟာ "ဒုက္ခသစ္စာ" ပါပဲ။ အဲဒီ ဒုက္ခတွေ ဖြစ်အောင် တွန်းပို့နေတဲ့ ဈေးသက်သာချင်တဲ့ လောဘ၊ အရသာကို ခုံမင်တဲ့ တဏှာ၊ အန္တရာယ်ကို မသိတဲ့ မောဟတွေဟာ "သမုဒယသစ္စာ" ပါ။ အစားအစာကို သတိနဲ့ ရွေးချယ်၊ သန့်ရှင်းစွာ စီမံလို့ ရရှိလာတဲ့ ကျန်းမာရေး၊ စိတ်ချမ်းသာရေးနဲ့ ဘေးကင်းလုံခြုံမှုဟာ "နိရောဓသစ္စာ" ဖြစ်ပြီး၊ အဲဒီ ဘေးကင်းမှုဆီ ရောက်အောင် Food Safety စည်းကမ်းတွေကို လိုက်နာခြင်း၊ အစာစားတိုင်း ဝိပဿနာ ရှုခြင်းတွေဟာ "မဂ္ဂသစ္စာ" ပါပဲ။ ဒါကြောင့် Safe Food စားသုံးခြင်းဟာ မဂ္ဂင်လမ်းစဉ်ကို လျှောက်လှမ်းနေတာ ဖြစ်ပါတယ်။
သူတော်ကောင်းတို့အတွက် ဒီနေ့ "အလုပ်ပေးရှုကွက်" (Work Assignment) လေး တစ်ခု ပေးချင်ပါတယ်နော်။ ဒီနေ့ အိမ်ပြန်ရောက်လို့ ညစာ စားတဲ့အခါ၊ ဒါမှမဟုတ် မနက်ဖြန် မနက်စာ စားတဲ့အခါ ပန်းကန်ထဲက အစားအစာကို သေချာ ကြည့်ပါ။ "ဒီအစာဟာ သန့်ရှင်းရဲ့လား" လို့ ဆင်ခြင်ပါ။ ပြီးရင် စားတဲ့အခါ ဝါးနေတဲ့ လှုပ်ရှားမှု၊ အရသာ ပေါ်လာတဲ့ ခံစားမှု၊ မျိုချလိုက်တဲ့ ဖြစ်စဉ်တွေကို "ငါ" မပါဘဲ ရုပ်နာမ် ဖြစ်စဉ်အဖြစ် ရှုမှတ်ပါ။ ဈေးဝယ်ထွက်ရင်လည်း ရက်စွဲ (Expiry Date) နဲ့ ပါဝင်ပစ္စည်း (Ingredients) တွေကို ဖတ်တဲ့ အလေ့အကျင့် လုပ်ပါ။ ဒါဟာ မိမိရဲ့ အသက် (Life Faculty) ကို စောင့်ရှောက်ခြင်း ဖြစ်သလို၊ ဉာဏ်ပညာကို တိုးပွားစေတဲ့ လက်တွေ့ကျင့်စဉ်ပါပဲ။
သစ္စာအဓိဋ္ဌာန် (၆)
ဇွန်လ ၇ ရက်နေ့၊ အစားအစာ ဘေးကင်းရေးနေ့မှာ ဟောကြားခဲ့တဲ့ တရားတော်အရ အစားအစာ (အာဟာရ) ကို မှီဝဲလိုက်တဲ့အခါ ခန္ဓာကိုယ်ထဲမှာ ရုပ်အသစ်တွေ (Cells)၊ ဘဝအသစ်တွေ မွေးဖွားလာပုံ (ဇာတိ) ကို ရှုမှတ်ဖို့ ဖြစ်ပါတယ်။
ရှုကွက်အနှစ်သာရ - "ဇာတိ" ဆိုတာ အမိဝမ်းက ကျွတ်တာ တစ်ခုတည်း မဟုတ်ပါဘူး။ အစာတစ်လုပ် စားလိုက်တိုင်း အဲဒီ အာဟာရ (Nutrient) ကြောင့် ခန္ဓာကိုယ်ထဲမှာ ဆဲလ်အသစ်တွေ၊ သွေးသားအသစ်တွေ စက္ကန့်မလပ် မွေးဖွားလာတာကိုလည်း "ဇာတိ" လို့ ခေါ်ပါတယ်။
အစားအစာက သန့်ရှင်းရင် "ကျန်းမာသော ဇာတိ" (Healthy Cells) ဖြစ်ပေါ်မယ်။
အစားအစာက မသန့်ရှင်းရင် (အဆိပ်အတောက်ပါရင်) "ရောဂါ ဇာတိ" (Disease/Cancer Cells) ဖြစ်ပေါ်မယ်။ ဒါကြောင့် အစာစားတာဟာ "ငါ" စားတာ မဟုတ်ဘဲ၊ ခန္ဓာအိမ်ကြီးကို ပြုပြင်ဖို့ "ရုပ်အသစ် (ဇာတိ) တွေကို မွေးဖွားပေးနေခြင်း" မျှသာ ဖြစ်ကြောင်း ရှုမြင်ရပါမယ်။
သစ္စာအဓိဋ္ဌာန် (၆) ပြုပုံ - "ဤခန္ဓာကိုယ်၌ နေ့စဉ် စားသောက်သော အာဟာရသည် 'ဇာတိ' (ရုပ်အသစ်များ) ကို ဖြစ်ပေါ်စေ၏။ ငါသည် အစားအစာကို လျှာအရသာ (တဏှာ) အတွက် မစားဘဲ၊ ဤခန္ဓာကိုယ် တည်တံ့၍ သူတော်ကောင်းတရား ပွားများနိုင်ရန် (ရုပ်ဇာတိ ကောင်းမွန်ရန်) သာ စားသုံးပါမည်။ မသန့်ရှင်းသော အစားအစာကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာမည့် 'ရောဂါဇာတိ' နှင့်၊ လောဘကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာမည့် 'ကိလေသာဇာတိ' တို့မှ ကင်းဝေးပါစေသား။ ဤမှန်ကန်သော သစ္စာစကားကြောင့် ကျန်းမာစွာဖြင့် သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲမှ လွတ်မြောက်နိုင်ပါစေ။"
ကမ္ဘာ့အစားအစာ ဘေးကင်းရေးနေ့မှာ တို့တွေအားလုံး အဆိပ်အတောက် ကင်းစင်တဲ့ အာဟာရတွေကို မှီဝဲသုံးဆောင်နိုင်ကြပါစေ။ ဦးနှောက်ရောဂါ၊ အူလမ်းကြောင်းရောဂါ အပါအဝင် ရောဂါဘယ ခပ်သိမ်း ကင်းဝေးပြီး၊ ရရှိလာတဲ့ ခွန်အားတွေနဲ့ သာသနာ့တာဝန်၊ လောကတာဝန်တွေကို ကျေပွန်စွာ ထမ်းဆောင်နိုင်ကြပါစေလို့ ဆုတောင်းပေးရင်း၊ ဒီနေ့ရဲ့ "အစားအစာ ဘေးကင်းရေးနှင့် ဇာတိရုပ် ဖြစ်စဉ်" တရားတော်ကို နိဂုံးချုပ်လိုက်ပါတယ် သူတော်ကောင်းတို့ရေ။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
သာဓု... သာဓု... သာဓု။
ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက
The Office Of Siridantamahapalaka
The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.
နေ့စွဲ - ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၇ ရက်
ORCID: 0009-0000-0697-4760
Website: www.siridantamahapalaka.com
Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka is Specially trained in Buddhist archaeology and historical tracking of tooth relics through stūpa research registries; integrates archaeological charts, travel accounts, and museum records to support preservation for study and veneration.
