Day: 179 | June 27 | Small Business (MSME) | Anguttara Nikaya | Microeconomics & Resilience
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
သာသနာတော်နှစ် ၂၅၆၈ ခု၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၆ ခု၊ ခရစ်နှစ် ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ (၂၇) ရက်၊ ကြာသပတေးနေ့။ ဒီနေ့ဟာ ကမ္ဘာ့ကုလသမဂ္ဂက သတ်မှတ်ထားတဲ့ "အသေးစား၊ အငယ်စားနှင့် အလတ်စား စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများနေ့" (Micro, Small and Medium-sized Enterprises Day - MSME Day) ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီနေ့မှာ ဆွေးနွေးဟောကြားမယ့် တရားခေါင်းစဉ်ကတော့ "ကိုယ်ပိုင်လုပ်ငန်း လုပ်ကိုင်ခြင်းသည် သမ္မာအာဇီဝ" ဆိုတဲ့ ခေါင်းစဉ်နဲ့ ဆက်စပ်ပြီး အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်လာ ဒေသနာတော်တွေကို အခြေခံကာ ဟောကြားသွားမှာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ Hswagata Museum ရဲ့ မူဝါဒတွေထဲမှာလည်း ကိုယ့်ခြေထောက်ပေါ် ကိုယ်ရပ်တည်ပြီး ရိုးသားတဲ့ လုပ်အားနဲ့ အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းပြုတာကို အထူးတန်ဖိုးထားတဲ့အလျောက် ဒီနေ့ခါသမယမှာ တရားချစ်ခင် သူတော်စင်အပေါင်းတို့ရဲ့ စီးပွားရေးလုပ်ငန်းတွေ၊ အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းမှုတွေ အဆင်ပြေစေဖို့၊ ရာသီဥတု ကောင်းမွန်ပြီး သစ်တောများ စိမ်းလန်းစိုပြေစေဖို့ ဦးစွာပထမ မေတ္တာပို့သ ဆုတောင်းပေးလိုက်ပါတယ်။
ကဲ... တရားမဟောမီ၊ တရားမနာမီမှာ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ စိတ်ကို အရင်ဆုံး တည်ငြိမ်အောင် ထားကြမယ်။ ဒီနေ့ ခေါင်းစဉ်က "အသေးစား စီးပွားရေး" ဆိုတော့ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ရဲ့ ခန္ဓာကိုယ်ထဲမှာ ရှိနေတဲ့ အသေးငယ်ဆုံးသော စီးပွားရေးလုပ်ငန်းတစ်ခုကို အရင်ဆုံး စီမံခန့်ခွဲကြည့်ကြရအောင်။ အဲဒါက ဘာလဲဆိုတော့ "ထွက်သက် ဝင်သက်" ဆိုတဲ့ လုပ်ငန်းပါပဲ။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... လောကမှာ စီးပွားရှာတယ်ဆိုတာ အရင်းအနှီး စိုက်ထုတ်ရတယ်။ အမြတ်အစွန်း ရဖို့ မျှော်လင့်ရတယ်။ အခု ဦးပဉ္ဇင်းတို့ရဲ့ နှာသီးဖျားလေးဟာ "ဆိုင်ခန်း" လေး တစ်ခုပေါ့။ ဝင်လေနဲ့ ထွက်လေဟာ "ကုန်ပစ္စည်း" တွေ ဖြစ်တယ်။ "သတိ" ဆိုတာက ဆိုင်စောင့်တဲ့ မန်နေဂျာ။ သတိလွတ်သွားတာနဲ့ အရှုံးပေါ်ပြီလို့ မှတ်ပါ။ ကဲ... အားလုံးပဲ ခါးလေးကို ဆန့်၊ မျက်လွှာလေးကို ချပြီးတော့ ကိုယ့်ရဲ့ နှာသီးဖျားလေးမှာ စိတ်ကို ငြိမ်ငြိမ်လေး ကပ်ထားလိုက်ပါ။ ဝင်လေလေး ဝင်သွားရင် "ဝင်တယ်" လို့ သိလိုက်ပါ။ ထွက်လေလေး ထွက်သွားရင် "ထွက်တယ်" လို့ သိလိုက်ပါ။ ဘာမှ အတင်းအဓမ္မ လုပ်ယူစရာ မလိုပါဘူး။ သဘာဝအတိုင်းလေးပဲ ရှူရှိုက်နေပါ။
ဒီနေရာမှာ စီးပွားရေး သဘောတရားနဲ့ ယှဉ်ပြီး ပြောရမယ်ဆိုရင် သူတော်ကောင်းတို့ရဲ့ စိတ်ကလေးက လေကြောင်းနောက်ကို လိုက်ပါသွားခြင်း မရှိစေရဘူး။ ဥပမာ- ကုန်သည်တစ်ယောက်က ဆိုင်ထိုင်နေတုန်း ဖောက်သည်တစ်ယောက် ဝင်လာတယ်။ အဲဒီ ဖောက်သည် နောက်ကို လိုက်ပြီး ဆိုင်အပြင်ဘက်ထိ ထွက်မသွားဘူး။ ဆိုင်ကောင်တာမှာပဲ ထိုင်ပြီး ဧည့်သည် ဝင်လာတာကို ကြိုဆိုမယ်၊ ပြန်ထွက်သွားတာကို နှုတ်ဆက်မယ်။ ဒီသဘောပါပဲ။ လေလေး ဝင်လာတယ်... နှာသီးဖျားကို တိုးဝှေ့သွားတယ်... သိလိုက်တယ်။ လေလေး ပြန်ထွက်သွားတယ်... နှာသီးဖျားကို တိုးဝှေ့သွားတယ်... သိလိုက်တယ်။ ဝင်လေ ထွက်လေ တစ်စုံကို သိလိုက်တိုင်း သူတော်ကောင်းတို့ရဲ့ ကုသိုလ်အမြတ်အစွန်းတွေ တိုးပွားနေတာ ဖြစ်ပါတယ်။ တကယ်လို့ စိတ်က တောင်စဉ်ရေမရ တွေးနေမိပြီ၊ အတိတ်က အကြောင်းအရာတွေ၊ အနာဂတ်က စိတ်ပူစရာတွေ ဆီကို ရောက်သွားပြီဆိုရင် ဒါဟာ "အရင်းပြုတ်" နေတာလို့ မှတ်ပါ။ အဲဒီလို ဖြစ်ရင် ချက်ချင်း ပြန်သိမ်းဆည်းပါ။ "ဪ... စိတ်က ထွက်သွားပါလား" လို့ သိပြီး နှာသီးဖျားဆိုတဲ့ ကိုယ့်ရဲ့ ရုံးခန်းလေးဆီကို ပြန်ခေါ်လာခဲ့ပါ။ ဒီလိုမျိုး သတိနဲ့ စောင့်ကြည့်နေတာဟာ အသေးစား စီးပွားရေးလုပ်ငန်းတစ်ခုကို စနစ်တကျ run နေတာနဲ့ အတူတူပါပဲ။
ဒါကို နောက်တစ်မျိုး ဥပမာပေးရရင်... ပန်းပုဆရာတစ်ယောက်ဟာ ပန်းပုရုပ်တစ်ခု ထုဆစ်တဲ့အခါမှာ ဆောက်ချက် တစ်ချက်ချင်းစီကို ဂရုစိုက်ရသလိုမျိုးပေါ့။ ဆောက်ချက် တစ်ချက် လွဲသွားတာနဲ့ ရုပ်တုတစ်ခုလုံး ပုံပျက်သွားနိုင်တယ်။ ဒီလိုပါပဲ... ဦးပဉ္ဇင်းတို့ရဲ့ ဘဝဆိုတာလည်း ဒီ "ဝင်သက် ထွက်သက်" ဆိုတဲ့ အသက်ရှူခြင်း အမှုကိစ္စလေးတွေ ဆက်တိုက် ဖြစ်ပေါ်နေမှု တစ်ခုသာ ဖြစ်ပါတယ်။ အခုလက်ရှိ ရှူလိုက်တဲ့ လေတစ်ချက်ဟာ သူတော်ကောင်းတို့ရဲ့ ဘဝကို ဆက်ပေးလိုက်တာပါ။ ဒီလေတစ်ချက် ပြန်မထွက်ရင်၊ ဒါမှမဟုတ် ပြန်မဝင်ရင် ဘဝဆိုတာ ချုပ်ငြိမ်းသွားမှာ။ ဒါကြောင့် ဒီလောက် အရေးကြီးတဲ့၊ ဒီလောက် သိမ်မွေ့တဲ့ ဖြစ်စဉ်လေးကို လစ်လျူရှုမထားဘဲ တရစပ် စောင့်ကြည့်နေခြင်းအားဖြင့် စိတ်ရဲ့ တည်ငြိမ်မှု "သမထ" စွမ်းအင်ကို စုဆောင်းကြရအောင်။ (၅) မိနစ်ခန့် ငြိမ်သက်စွာ ရှုမှတ်ကြပါစို့။
ကဲ... သမထ ဘာဝနာလေး ပွားများပြီးလို့ စိတ်ကလေး ကြည်လင်သွားပြီဆိုရင် ဒီနေ့ရဲ့ အဓိက အကြောင်းအရာဖြစ်တဲ့ သိပ္ပံပညာ ရှုထောင့်နဲ့ MSME (အသေးစား စီးပွားရေး) အကြောင်းကို ဦးပဉ္ဇင်းတို့ နက်နက်နဲနဲ လေ့လာကြည့်ကြရအောင်။ ခေတ်သစ် သိပ္ပံပညာနဲ့ စီးပွားရေး ပညာရပ်တွေမှာ "Microeconomics" (အဏုစီးပွားရေးပညာ) ဆိုတာ ရှိပါတယ်။ လူတွေက ထင်ကြတယ်၊ စီးပွားရေးဆိုတာ ကုမ္ပဏီကြီးတွေ၊ စက်ရုံကြီးတွေကမှ အရေးကြီးတာ၊ လမ်းဘေးက ဈေးဆိုင်လေးတွေ၊ အိမ်တွင်းမှု လုပ်ငန်းလေးတွေက ဘာမှ မဟုတ်ပါဘူးလို့ ထင်ကောင်း ထင်နိုင်တယ်။ ဒါပေမဲ့ သိပ္ပံနည်းကျ လေ့လာကြည့်တဲ့အခါမှာ အဲဒီ အယူအဆက လုံးဝ မှားယွင်းနေတာကို တွေ့ရပါတယ်။ ဇီဝဗေဒ (Biology) မှာ ကြည့်မယ်ဆိုရင် သစ်ပင်ကြီး တစ်ပင် ရှင်သန်ဖို့အတွက် အဓိက အလုပ်လုပ်နေတာဟာ ပင်စည်ကြီး မဟုတ်ပါဘူး။ မြေကြီးအောက်ထဲမှာ ရှိနေတဲ့ သန်းပေါင်းများစွာသော အမြစ်မွှားလေးတွေ (Root Hairs) ကသာ ရေနဲ့ သတ္တုဓာတ်တွေကို စုပ်ယူပြီး သစ်ပင်ကြီး တစ်ခုလုံးကို ထောက်ပံ့နေတာ ဖြစ်ပါတယ်။ MSME ဆိုတဲ့ အသေးစား လုပ်ငန်းရှင်တွေဟာ နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံရဲ့ စီးပွားရေး သစ်ပင်ကြီးအတွက် အဲဒီ အမြစ်မွှားလေးတွေနဲ့ တူပါတယ်။
ဒီနေရာမှာ ဦးပဉ္ဇင်းက "Fractal Geometry" (ဖရက်တယ် ဂျီဩမေတြီ) သဘောတရားနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး ရှင်းပြချင်ပါတယ်။ သဘာဝတရားမှာ အရာရာဟာ အသေးဆုံး အစိတ်အပိုင်းလေးတွေကနေ ပုံစံတူ ပွားများပြီး ဖြစ်တည်လာတာပါ။ ဥပမာ- ကမ်းခြေက သဲပွင့်လေး တစ်ပွင့်ရဲ့ ဖွဲ့စည်းပုံဟာ ကျောက်တောင်ကြီး တစ်ခုရဲ့ ဖွဲ့စည်းပုံနဲ့ ဆင်တူသလို၊ သစ်ရွက်လေး တစ်ရွက်ရဲ့ အကြောအပြိုင်းတွေဟာ သစ်ပင်ကြီး တစ်ပင်ရဲ့ ကိုင်းဖြာထွက်ပုံနဲ့ ဆင်တူပါတယ်။ ဒါကို Self-similarity လို့ ခေါ်တယ်။ စီးပွားရေးမှာလည်း ဒီလိုပါပဲ။ ရပ်ကွက်ထဲက မုန့်ဟင်းခါးဆိုင်လေး တစ်ဆိုင်ရဲ့ လည်ပတ်ပုံ (အရင်းအနှီး၊ လုပ်အား၊ ရောင်းချမှု၊ အမြတ်) ဟာ နိုင်ငံတကာ ကုမ္ပဏီကြီး တစ်ခုရဲ့ လည်ပတ်ပုံနဲ့ အခြေခံ သဘောတရားချင်း အတူတူပါပဲ။ ဒီဆိုင်လေးတွေ အားကောင်းမှ၊ ဒီဆိုင်လေးတွေက ငွေကြေး လည်ပတ်မှု (Cash Flow) မြန်ဆန်မှ နိုင်ငံရဲ့ စီးပွားရေး သွေးကြောတွေ ပွင့်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။ သိပ္ပံပညာရှင်တွေက တွေ့ရှိထားတာက "Resilience" လို့ ခေါ်တဲ့ ကြံ့ခိုင်မှု သဘောတရားဟာ "Diversity" (မတူကွဲပြားမှု) နဲ့ "Decentralization" (ဗဟိုချုပ်ကိုင်မှု လျှော့ချခြင်း) ပေါ်မှာ မူတည်ပါတယ်တဲ့။ စီးပွားရေး လုပ်ငန်းကြီး တစ်ခုတည်းက နိုင်ငံကို ချုပ်ကိုင်ထားရင် အဲဒီလုပ်ငန်းကြီး ယိုင်သွားတာနဲ့ တိုင်းပြည်ပါ ဒုက္ခရောက်ရော။ ဒါပေမဲ့ အသေးစား လုပ်ငန်းလေးတွေ သောင်းနဲ့ချီပြီး ရှိနေရင်တော့ တစ်ခု မကောင်းရင် နောက်တစ်ခုက ထောက်မထားနိုင်တဲ့အတွက် စီးပွားရေး ဂေဟစနစ် (Economic Ecosystem) ဟာ ပိုပြီး ခံနိုင်ရည် ရှိပါတယ်။
ပင့်ကူအိမ်တစ်ခုကို မြင်ယောင်ကြည့်ပါ။ ပင့်ကူအိမ်ရဲ့ ကြိုးမျှင်ကြီး တစ်ချောင်းတည်းက အားပြုထားတာ မဟုတ်ဘဲ ကြိုးမျှင်သေးသေးလေးတွေ ထောင်ပေါင်းများစွာနဲ့ ယှက်နွယ်ထားတာ ဖြစ်ပါတယ်။ လေပြင်းတိုက်လို့ ကြိုးမျှင်တချို့ ပြတ်သွားရင်တောင် ကျန်တဲ့ ကြိုးမျှင်တွေက ပင့်ကူအိမ် မပျက်စီးအောင် ထိန်းထားနိုင်ပါတယ်။ အဲဒီလိုပါပဲ၊ သူတော်ကောင်းတို့ လုပ်ကိုင်နေတဲ့ တစ်ပိုင်တစ်နိုင် လုပ်ငန်းလေးတွေ၊ ဈေးဆိုင်လေးတွေ၊ လက်မှုလုပ်ငန်းလေးတွေဟာ နိုင်ငံတော်ဆိုတဲ့ ပင့်ကူအိမ်ကြီး တည်မြဲဖို့အတွက် မရှိမဖြစ် လိုအပ်တဲ့ ကြိုးမျှင်လေးတွေ ဖြစ်ကြပါတယ်။ ဒါကြောင့် ကိုယ့်လုပ်ငန်းက သေးငယ်တယ် ဆိုပြီး အားငယ်စရာ မလိုပါဘူး။ သိပ္ပံနည်းကျ ကြည့်ရင် သူတော်ကောင်းတို့ဟာ System တစ်ခုလုံးရဲ့ ကျောရိုးတွေ ဖြစ်နေလို့ပါပဲ။
နောက်တစ်ချက်က Neuroscience (အာရုံကြော သိပ္ပံပညာ) ရှုထောင့်ကနေ ကြည့်မယ်ဆိုရင် ကိုယ်ပိုင်လုပ်ငန်း လုပ်ကိုင်သူ (Entrepreneur) တစ်ယောက်ရဲ့ ဦးနှောက်ဟာ ဝန်ထမ်းတစ်ယောက်ရဲ့ ဦးနှောက်နဲ့ အလုပ်လုပ်ပုံခြင်း မတူပါဘူး။ ကိုယ်ပိုင်လုပ်ငန်းရှင်တွေဟာ မရေရာမှု (Uncertainty) တွေနဲ့ နေ့တိုင်း ရင်ဆိုင်နေရပါတယ်။ ဒီနေ့ ဈေးရောင်းရပါ့မလား၊ မီးလာပါ့မလား၊ ကုန်ကြမ်းတွေ ဈေးတက်မလား ဆိုတဲ့ စိုးရိမ်မှုတွေကြားမှာ နေရတာပါ။ ဒီလို အခြေအနေမှာ ဦးနှောက်ရဲ့ "Prefrontal Cortex" (နဖူးရှေ့ ဦးနှောက်ပိုင်း) ဟာ ဆုံးဖြတ်ချက်ချဖို့အတွက် ပြင်းပြင်းထန်ထန် အလုပ်လုပ်ရပါတယ်။ သာမန်လူတွေမှာ "Amygdala" လို့ ခေါ်တဲ့ ကြောက်ရွံ့မှုကို ဖြစ်စေတဲ့ အစိတ်အပိုင်းက မရေရာမှုကို တွေ့ရင် "ထွက်ပြေးမယ်" (Flight) သို့မဟုတ် "တောင့်ခံမယ်" (Freeze) ဆိုတဲ့ တုံ့ပြန်မှုကို ပေးလေ့ရှိပေမဲ့၊ အောင်မြင်တဲ့ လုပ်ငန်းရှင်တွေရဲ့ ဦးနှောက်ကတော့ အဲဒီ ကြောက်ရွံ့မှုကို "စိန်ခေါ်မှု" (Challenge) တစ်ခုအနေနဲ့ ပြောင်းလဲ မြင်ယောင်နိုင်စွမ်း (Cognitive Reframing) ရှိကြတယ်လို့ လေ့လာတွေ့ရှိရပါတယ်။
ဒါဟာ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ဘုရားဟော တရားတော်တွေထဲက "ဝီရိယ" (Effort) နဲ့ အလွန် ဆက်စပ်နေပါတယ်။ သိပ္ပံပညာရှင်တွေက "Dopaminergic Reward System" (ဒိုပါမင်း ဆုချီးမြှင့်မှု စနစ်) အကြောင်း ပြောကြတယ်။ လူတစ်ယောက်ဟာ ရည်မှန်းချက် တစ်ခုထားပြီး ကြိုးစားတဲ့အခါ၊ အဲဒီ ကြိုးစားမှု အောင်မြင်သွားရင် ဦးနှောက်က Dopamine ဆိုတဲ့ ဓာတ်ပစ္စည်းကို ထုတ်ပေးပါတယ်။ ဒါက လူကို ပျော်ရွှင်စေတယ်၊ တက်ကြွစေတယ်။ MSME လုပ်ငန်းရှင်တွေဟာ နေ့စဉ်နဲ့အမျှ ပြဿနာအသေးလေးတွေကို ဖြေရှင်းနေရသူတွေ ဖြစ်တဲ့အတွက် သူတို့ရဲ့ ဦးနှောက်ဟာ ဒီလို အောင်မြင်မှု အသေးစားလေးတွေ (Small Wins) ကနေ စွမ်းအင်ပြန်ရနေတာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ တချို့ကျတော့ အရှုံးနဲ့ ရင်ဆိုင်ရတဲ့အခါ Cortisol လို့ခေါ်တဲ့ စိတ်ဖိစီးမှု ဟော်မုန်းတွေ များလာပြီး စိတ်ဓာတ်ကျသွားတတ်ကြတယ်။ ဒီနေရာမှာ Neuroplasticity (ဦးနှောက်ရဲ့ ပြောင်းလဲနိုင်စွမ်း) က အရေးပါလာပါတယ်။ တရားအားထုတ်ထားတဲ့ လုပ်ငန်းရှင်၊ သတိ (Mindfulness) ရှိတဲ့ လုပ်ငန်းရှင်ဟာ ကိုယ့်စိတ်မှာ ဖိစီးမှု ဖြစ်လာတာကို စောစောစီးစီး သိရှိပြီး၊ အဲဒီ ဖိစီးမှုကို တွန်းအားအဖြစ် ပြောင်းလဲပစ်နိုင်စွမ်း ရှိကြပါတယ်။
ဒါကို ဥပမာ ထပ်ပေးရရင်... ရေကူးသမား တစ်ယောက်ဟာ ရေစီးသန်တဲ့ မြစ်ထဲမှာ ကူးခတ်နေရသလိုပါပဲ။ ရေစီးက ကိုယ့်ဘက်မပါတဲ့အခါ အတင်း ကူးခတ်နေရင် မောမယ်၊ နစ်မွန်းသွားမယ်။ ကျွမ်းကျင်တဲ့ ရေကူးသမားကတော့ ရေစီးကြောင်းရဲ့ သဘောကို နားလည်ပြီး ရေစီးနဲ့အညီ မျှောလိုက်၊ လိုအပ်တဲ့အချိန်မှာ အားထည့်ပြီး ကူးလိုက် လုပ်တတ်ပါတယ်။ ကိုယ်ပိုင်စီးပွားရေး လုပ်တယ်ဆိုတာလည်း လောကဓံ ရေစီးကြောင်းထဲမှာ ကျွမ်းကျင်စွာ ကူးခတ်ခြင်းပါပဲ။ သိပ္ပံပညာအရ ပြောရရင် "Cognitive Flexibility" (သိမှုဆိုင်ရာ ပျော့ပျောင်းညံ့သက်မှု) ရှိဖို့ လိုပါတယ်။ အစီအစဉ် A မအောင်မြင်ရင် အစီအစဉ် B ကို ချက်ချင်း ပြောင်းလဲနိုင်စွမ်း ရှိရမယ်။ ဒါဟာ ဦးနှောက်ရဲ့ အဆင့်မြင့် လုပ်ဆောင်ချက် (Executive Function) တစ်ခု ဖြစ်ပြီး၊ ဒီအရည်အသွေးဟာ ဝိပဿနာ တရားအားထုတ်ခြင်းအားဖြင့် ပိုမို တိုးတက်လာနိုင်တယ်လို့ ခေတ်သစ် သုတေသနတွေက သက်သေပြနေပါတယ်။
ဆက်လက်ပြီး စိတ်ဝင်စားဖို့ ကောင်းတဲ့ အချက်တစ်ချက်ကတော့ "Mirror Neurons" (ကြေးမုံ အာရုံကြောများ) ရဲ့ အခန်းကဏ္ဍပါပဲ။ ဈေးရောင်းတယ်၊ ဝန်ဆောင်မှု ပေးတယ်ဆိုတာ လူတွေနဲ့ ဆက်ဆံရတဲ့ အလုပ်ပါ။ ကိုယ်က ဖောက်သည်ကို ပြုံးပြလိုက်ရင် ဖောက်သည်ရဲ့ ဦးနှောက်ထဲမှာလည်း ပြုံးချင်စိတ်ကို ဖြစ်ပေါ်စေတဲ့ Mirror Neurons တွေ အလုပ်လုပ်သွားပါတယ်။ ကိုယ်က စေတနာ အပြည့်နဲ့ ဝန်ဆောင်မှု ပေးလိုက်ရင်၊ အဲဒီ စေတနာဟာ တစ်ဖက်လူရဲ့ စိတ်ကို ရိုက်ခတ်သွားပါတယ်။ ဒါဟာ လောကွတ်ချော် ပြောတာ မဟုတ်ပါဘူး။ Neuroscience အရကို လူတွေရဲ့ ဦးနှောက်ချင်းဟာ Wi-Fi လိုမျိုး မမြင်ရတဲ့ လှိုင်းတွေနဲ့ ချိတ်ဆက်နေတာပါ။ ဒါကြောင့် "စေတနာသည်သာ ကံ" လို့ ဗုဒ္ဓရှင်တော်ဘုရား ဟောကြားခဲ့တာဟာ သိပ္ပံနည်းကျ ကြည့်ရင်လည်း အလွန် မှန်ကန်နေပါတယ်။ ကိုယ်လွှတ်လိုက်တဲ့ စေတနာလှိုင်း (Intention Wave) ဟာ ကိုယ့်ရဲ့ လုပ်ငန်းခွင် ပတ်ဝန်းကျင်တစ်ခုလုံးကို လွှမ်းခြုံသွားပြီး အောင်မြင်မှုကို ဖန်တီးပေးနိုင်စွမ်း ရှိပါတယ်။
အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်၊ စတုက္ကနိပါတ်၊ ပတ္တကမ္မဝဂ်မှာ ပါရှိတဲ့ ဂါထာတော် (Verse 88) မှာ မြတ်စွာဘုရားက ကိုယ်ပိုင်စီးပွားရေး လုပ်ကိုင်သူတွေအတွက် အလွန် တန်ဖိုးရှိတဲ့ လမ်းညွှန်ချက်ကို ပေးထားပါတယ်။
"ဥဋ္ဌာတာ ကမ္မဓေယျေသု၊ အပ္ပမတ္တော ဝိဓာနဝါ။ သမံ ကပ္ပတိ ဇီဝိကံ၊ သမ္ဘတံ အနုရက္ခတိ" တဲ့။
ဒီပါဠိတော်လေးကို တစ်လုံးချင်း အနက်အဓိပ္ပာယ် ဖွင့်ဆိုကြည့်မယ်ဆိုရင် -
"ကမ္မဓေယျေသု" - လုပ်ကိုင်ဆောင်ရွက်ဖွယ် ကိစ္စအဝဝတို့၌ (စီးပွားရေး လုပ်ငန်းများ၌)၊
"ဥဋ္ဌာတာ" - ထကြွလုံ့လ ဝီရိယ ရှိသူ ဖြစ်ရမည် (Energy & Diligence)။
"အပ္ပမတ္တော" - မေ့လျော့ခြင်း မရှိသူ၊ သတိရှိသူ ဖြစ်ရမည် (Mindfulness)။
"ဝိဓာနဝါ" - စီမံခန့်ခွဲမှု ကောင်းမွန်သူ ဖြစ်ရမည် (Management Skill)။
"သမံ ဇီဝိကံ" - မျှတသော အသက်မွေးမှု "သမ္မာအာဇီဝ" ကို၊ "ကပ္ပတိ" - ကပ္ပမြဲ ပြုလုပ်လေ၏။
"သမ္ဘတံ" - ရှာဖွေရရှိသော စည်းစိမ်ဥစ္စာကို၊ "အနုရက္ခတိ" - စောင့်ရှောက်ထိန်းသိမ်းလေ၏။
ဒီနေရာမှာ "ဥဋ္ဌာတာ" (ထကြွလုံ့လ) ဆိုတာ ခုနက ဦးပဉ္ဇင်း ပြောခဲ့တဲ့ Neuroscience ရှုထောင့်က Dopaminergic System (ဦးနှောက်ရဲ့ တွန်းအားပေး စနစ်) နဲ့ အတိအကျ သွားတူနေပါတယ်။ ဘုရားရှင်က စီးပွားရေး လုပ်မယ်ဆိုရင် ဇွဲလုံ့လ ရှိရမယ်၊ "ထ" ရမယ်လို့ ဟောတယ်။ အိပ်ရာထဲ ကွေးနေလို့ မရဘူး။ စိတ်ဓာတ်ကျပြီး ငိုင်နေလို့ မရဘူး။ အမြဲတမ်း Active ဖြစ်နေတဲ့ စိတ်စွမ်းအင် (Mental Energy) ရှိနေရမယ်။ ဒါဟာ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ လှုပ်ရှားမှု သက်သက် မဟုတ်ပါဘူး။ စိတ်ရဲ့ တက်ကြွမှု "စေတသိက်" သဘောကို ဆိုလိုတာပါ။ အဘိဓမ္မာသဘောအရ ပြောရင် "ဝီရိယ စေတသိက်" ပေါ့။ ဒီ ဝီရိယ ဟာ ကုသိုလ်စိတ် ဖြစ်ပေါ်ဖို့အတွက် အဓိက မောင်းနှင်အား ဖြစ်သလို၊ လောကီစီးပွား တိုးတက်ဖို့အတွက်လည်း မရှိမဖြစ် လိုအပ်တဲ့ စွမ်းအင် ဖြစ်ပါတယ်။
ဒါကို နောက်တစ်မျိုး ဥပမာပေးရရင်... မော်တော်ကားတစ်စီးမှာ အင်ဂျင်စက် ဘယ်လောက်ကောင်းကောင်း၊ ဆီ ဘယ်လောက်ဖြည့်ဖြည့် "စက်နှိုး" (Ignition) လိုက်မှ ကားက ထွက်လို့ရတာပါ။ "ဥဋ္ဌာတာ" ဆိုတာ အဲဒီ "စက်နှိုး" တဲ့ သဘောပါပဲ။ နေ့စဉ် မနက် မိုးလင်းတာနဲ့ "ငါ ဒီနေ့ ဘာလုပ်မယ်" ဆိုတဲ့ စိတ်ဆန္ဒ (Chanda) နဲ့ ဝီရိယ (Viriya) ပေါင်းစပ်ပြီး ကိုယ့်ရဲ့ လုပ်ငန်းကို စက်နှိုးလိုက်တာ ဖြစ်ပါတယ်။ လုပ်ငန်းခွင်ထဲ ရောက်မှ လုပ်တာ မဟုတ်ဘဲ၊ အိပ်ရာနိုးကတည်းက စိတ်က အလုပ်လုပ်ဖို့ အဆင်သင့် ဖြစ်နေတဲ့ အခြေအနေမျိုးပါ။ MSME လုပ်ငန်းရှင်တွေအတွက် ဒါက အသက်ပါပဲ။ ကိုယ်က ဆိုင်ရှင်ဖြစ်တဲ့အတွက် ကိုယ်တိုင် စက်မနှိုးရင် ဘယ်ဝန်ထမ်းကမှ လာနှိုးပေးမှာ မဟုတ်ပါဘူး။
နောက်တစ်ချက်က "ဝိဓာနဝါ" (စီမံခန့်ခွဲမှု) ဆိုတဲ့ စကားလုံးပါ။ ဒါဟာ အလွန် ခေတ်မီတဲ့ စကားလုံး ဖြစ်ပါတယ်။ လုပ်ချင်တာ လုပ်နေလို့ စီးပွားမဖြစ်ဘူး။ "ဝိဓာန" ဆိုတာ စနစ်တကျ ခွဲဝေခြင်း၊ စီစဉ်ခြင်း၊ နေရာချထားခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။ ခေတ်သစ် စီးပွားရေး ပညာမှာ "Resource Allocation" (အရင်းအမြစ် ခွဲဝေမှု) လို့ ခေါ်ပါတယ်။ ကိုယ့်မှာ ရှိတဲ့ အရင်းအနှီး၊ အချိန်၊ လူအင်အားကို ဘယ်နေရာမှာ ဘယ်လောက် သုံးမလဲဆိုတာ ဉာဏ်နဲ့ ယှဉ်ပြီး စဉ်းစားရမယ်။ အဘိဓမ္မာအရ ဆိုရင်တော့ "ပညာ စေတသိက်" ပါပဲ။ အကျိုးနဲ့ အကြောင်းကို ဆင်ခြင်သုံးသပ်နိုင်တဲ့ "အမောဟ" တရားပေါ့။ ပစ္စည်းတစ်ခုကို ရောင်းသင့် မရောင်းသင့်၊ ဈေးတင်သင့် မတင်သင့် ဆိုတာ လောဘ (Greed) နဲ့ မဆုံးဖြတ်ဘဲ ပညာ (Wisdom) နဲ့ ဆုံးဖြတ်တာကို ဆိုလိုပါတယ်။
စစ်သူကြီးတစ်ယောက်ဟာ စစ်မြေပြင်မှာ စစ်သည်အင်အားကို နေရာချသလိုမျိုးပေါ့။ ရှေ့တန်းမှာ ဘယ်သူထားမယ်၊ နောက်တန်းမှာ ဘယ်သူထားမယ်၊ ရိက္ခာကို ဘယ်လို ပို့မယ် ဆိုတာ စနစ်တကျ စီမံရပါတယ်။ စစ်သူကြီးက ဓားဆွဲပြီး ရှေ့က ပြေးနေရုံနဲ့ စစ်မနိုင်ပါဘူး။ နောက်ကနေ ဗျူဟာခင်းတတ်မှ နိုင်တာပါ။ MSME လုပ်ငန်းရှင် ဆိုတာလည်း ကိုယ့်ဆိုင်လေး၊ ကိုယ့်လုပ်ငန်းလေးမှာ စစ်သူကြီးပါပဲ။ ပစ္စည်းတွေ ပုံနေအောင် ဝယ်ထည့်ထားပြီး ရောင်းမထွက်ရင် "ဝိဓာန" မရှိလို့ ရှုံးတာပါ။ ဘုရားရှင်က လွန်ခဲ့တဲ့ နှစ်ပေါင်း ၂၅၀၀ ကျော်ကတည်းက "ဝိဓာနဝါ" လို့ ဟောခဲ့တာဟာ ဒီခေတ် MBA ဘွဲ့ရတွေ သင်နေရတဲ့ Management Skill ကို အတိအကျ ညွှန်ပြခဲ့တာ ဖြစ်ပါတယ်။
ပြီးတော့ "သမံ ကပ္ပတိ ဇီဝိကံ" - မျှတစွာ အသက်မွေးရမယ်။ ဒါကတော့ "သမ္မာအာဇီဝ" မဂ္ဂင်ပါပဲ။ မတရား သဖြင့် စီးပွားမရှာရဘူး။ သူတစ်ပါး အသက်သတ်ခြင်း၊ သူတစ်ပါး ဥစ္စာ ခိုးယူခြင်း၊ လိမ်လည်လှည့်ဖြားခြင်း၊ အဆိပ်အတောက် လက်နက် ရောင်းဝယ်ခြင်း စတဲ့ "မိစ္ဆာအာဇီဝ" တွေ ရှောင်ရမယ်။ သိပ္ပံနည်းကျ ပြောရင် Ethical Business (ကျင့်ဝတ်နဲ့ ညီသော စီးပွားရေး) ဟာ ရေရှည်မှာ (Long-term) ပိုပြီး အောင်မြင်တယ်လို့ သုတေသနတွေက ဆိုပါတယ်။ လိမ်ရောင်းတဲ့ဆိုင်က တစ်ခါပဲ ရောင်းရမယ်။ ရိုးသားတဲ့ဆိုင်ကတော့ ဖောက်သည်တွေ ယုံကြည်မှု (Trust) ရပြီး တစ်သက်လုံး ရောင်းရမယ်။ ဒါဟာ ကံ၊ ကံ၏ အကျိုး (Karma) သက်သက် မဟုတ်ဘဲ၊ လူမှုဆက်ဆံရေး စိတ်ပညာ (Social Psychology) အရပါ မှန်ကန်နေတဲ့ သဘောတရား ဖြစ်ပါတယ်။
ကဲ... အခု သူတော်ကောင်းတို့ အမျှော်လင့်ဆုံး ဖြစ်တဲ့ ဝိပဿနာ ရှုကွက် အပိုင်းကို ရောက်ပါပြီ။ "စီးပွားရေး လုပ်ရင်း တရား ဘယ်လိုမှတ်မလဲ" ဆိုတာ အင်မတန် အရေးကြီးတဲ့ မေးခွန်းပါ။ ဒီနေ့အတွက် သတ်မှတ်ထားတဲ့ ရှုကွက်ကတော့ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် စက်ဝိုင်းဒေသနာထဲက "ဖဿ" (Contact) နဲ့ "ဝေဒနာ" (Feeling) ကြားက ဆက်စပ်မှု ဖြစ်ပါတယ်။ စီးပွားရေး လုပ်တယ်ဆိုတာ "ဖဿ" တွေ ဆက်တိုက် ဖြစ်ပေါ်နေတဲ့ လုပ်ငန်းစဉ်ကြီး တစ်ခုပါပဲ။ မျက်စိနဲ့ ပစ္စည်းကို မြင်တယ် (စက္ခုသမ္ဖဿ)၊ နားနဲ့ ဈေးမေးသံကို ကြားတယ် (သောတသမ္ဖဿ)၊ စိတ်ထဲမှာ တွက်ချက်မှုတွေ ဖြစ်တယ် (မနောသမ္ဖဿ)။ ဒီ ဖဿ တွေကို သတိမထားမိရင် တရားမရှိပါဘူး။ သတိထားမိလိုက်မှသာ ဝိပဿနာ ဖြစ်လာမှာပါ။
အဆင့် (၁) - ဖဿ ဖြစ်တာကို သိလိုက်ပါ။
ဆိုင်မှာ ဈေးရောင်းနေတယ် ဆိုပါစို့။ ဧည့်သည် တစ်ယောက် လာတယ်။ "ဒါ ဘယ်လောက်လဲ" လို့ မေးတယ်။ အဲဒီအချိန်မှာ နားက အသံကို ကြားလိုက်တယ်။ ဒါ "ဖဿ" ပဲ။ အဲဒီ ဖဿ ဖြစ်တဲ့အချိန်မှာ "ငါ ကြားတာ"၊ "ငါ့ကို မေးတာ" လို့ မသိမ်းပိုက်ဘဲ၊ "အသံလှိုင်း နဲ့ နားပြသာဒ် တိုက်ဆိုင်မှု တစ်ခု ဖြစ်သွားပါလား" လို့ ဓာတ်သဘော သက်သက် (Element) အနေနဲ့ ရှုမြင်ရပါမယ်။ အဘိဓမ္မာ သဘောအရ ရုပ် (အသံ) နဲ့ ရုပ် (နား) တိုက်ဆိုင်လို့ နာမ် (ကြားသိစိတ်) ပေါ်လာတာပါ။ ပုဂ္ဂိုလ် သတ္တဝါ မပါပါဘူး။ ဒီ အချက်အလက် (Data) ဝင်လာမှုကို လက်ခံရရှိလိုက်တဲ့ ဖြစ်စဉ် သက်သက်သာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဒါကို နောက်တစ်မျိုး ဥပမာပေးရရင်... ကွန်ပျူတာ ကီးဘုတ်ပေါ်မှာ ခလုတ်တစ်ခု နှိပ်လိုက်သလိုပါပဲ။ ခလုတ် (Key) နဲ့ အောက်က ဆားကစ် (Circuit) ထိသွားရင် ကွန်ပျူတာ ဖန်သားပြင်ပေါ်မှာ စာလုံး ပေါ်လာတယ်။ ကွန်ပျူတာက "ငါ့ကို လာနှိပ်တယ်" လို့ မခံစားဘူး။ "Input ဝင်လာတယ်" လို့ပဲ သိတယ်။ သူတော်ကောင်းတို့လည်း ဈေးရောင်းတဲ့အခါ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် ကွန်ပျူတာ တစ်လုံးလို၊ စက်ရုပ် တစ်ရုပ်လို သဘောထားကြည့်ပါ။ အသံ ကြားတယ် - Input ဝင်လာတယ်။ ပစ္စည်း ပေးလိုက်တယ် - Output ထွက်သွားတယ်။ ဒီကြားထဲမှာ "ငါ" ဆိုတဲ့ ကောင် ဝင်မရှုပ်စေနဲ့။ ဒါဆိုရင် ဖဿ ကို ဖဿ လို့ မြင်လာပါလိမ့်မယ်။
အဆင့် (၂) - ဝေဒနာ ကို ခွဲခြားသိပါ။
ဖဿ ဖြစ်ပြီးရင် ဘာဆက်ဖြစ်လဲ။ "ဝေဒနာ" (Feeling) ပေါ်လာတယ်။ ဧည့်သည်က ပစ္စည်းကို ဈေးကောင်းပေးပြီး ဝယ်သွားရင် "ဝမ်းသာတယ်" (သောမနဿ ဝေဒနာ)။ ဈေးပဲ မေးပြီး မဝယ်ဘဲ ထွက်သွားရင်၊ သို့မဟုတ် ဈေးကို နှိမ်ပြီး ဆစ်ရင် "စိတ်ညစ်တယ်" သို့မဟုတ် "မကျေနပ်ဘူး" (ဒေါမနဿ ဝေဒနာ)။ ပုံမှန် ဈေးရောင်းဈေးဝယ် ဆိုရင်တော့ "ဥပေက္ခာ ဝေဒနာ" ပေါ့။ MSME လုပ်ငန်းရှင်တွေမှာ ဒီ ဝေဒနာ သုံးမျိုးက တစ်နေ့ကို အကြိမ်ပေါင်း ထောင်ချီပြီး ဖြစ်နေပါတယ်။ အမြတ်ရရင် ပျော်လိုက်၊ အရှုံးပေါ်ရင် မှိုင်လိုက် ဖြစ်နေတာဟာ ဝေဒနာရဲ့ ကျွန် ဖြစ်နေတာပါပဲ။ ဝိပဿနာ ရှုတယ် ဆိုတာ အဲဒီ ဝေဒနာကို "ငါ့ စိတ်ခံစားမှု" လို့ မမြင်ဘဲ "ဖြစ်ပြီး ပျက်သွားတဲ့ သဘောတရားလေးတွေ" အဖြစ် ရှုမှတ်တာ ဖြစ်ပါတယ်။
"ဪ... ပစ္စည်း ရောင်းရလို့ ဝမ်းသာတဲ့စိတ်ကလေး ပေါ်လာပါလား။ ဒါ သောမနဿ ဝေဒနာပဲ။ သူက မြဲသလား။ မမြဲဘူး။ နောက် ဧည့်သည် တစ်ယောက်က အပြစ်ပြောရင် ပျောက်သွားမှာပဲ" လို့ ဆင်ခြင်ပါ။ "ရောင်းမကောင်းလို့ စိတ်ညစ်နေပါလား။ ဒါ ဒေါမနဿ ဝေဒနာပဲ။ သူကော မြဲသလား။ မမြဲဘူး။ ညနေကျရင် ဆိုင်ပိတ်ပြီး အိမ်ပြန်ရောက်ရင် ပျောက်သွားမှာပဲ"။ ဒီလို ရှုမြင်တာကို "ဝေဒနာနုပဿနာ" လို့ ခေါ်ပါတယ်။ စီးပွားရေး လုပ်ရင်း ဝေဒနာနုပဿနာ ရှုနိုင်ရင် စိတ်ဖိစီးမှု (Stress) လုံးဝ မရှိတော့ပါဘူး။ အမြတ်ရလည်း ပြုံးပြုံးပဲ၊ အရှုံးပေါ်လည်း ပြုံးပြုံးပဲ။ ဘာလို့လဲဆိုတော့ ဒါတွေဟာ ကိုယ် ပိုင်ဆိုင်တဲ့ အရာတွေ မဟုတ်ဘဲ အကြောင်းအကျိုး ဆက်စပ်ပြီး ပေါ်လာတဲ့ ခဏတာ ဧည့်သည်တွေ (Temporary Guests) ဆိုတာ သိသွားလို့ပါပဲ။
ပင်လယ်ကမ်းစပ်မှာ ထိုင်နေတဲ့ လူတစ်ယောက်လိုပါပဲ။ လှိုင်းလုံးတွေက အကြီးကြီး လာလိုက်၊ အသေးလေး လာလိုက်၊ ရေငြိမ်သွားလိုက် ရှိမယ်။ ကမ်းစပ်မှာ ထိုင်နေတဲ့သူက လှိုင်းကြီးလာလို့လည်း ထ မကဘူး။ လှိုင်းပုတ်လို့လည်း ဝမ်းမနည်းဘူး။ "လှိုင်းရဲ့ သဘောက ဒီလိုပဲ လာနေမှာပဲ" လို့ ကြည့်နေရုံပဲ။ သူတော်ကောင်းတို့ရဲ့ ဆိုင်ကို ဝင်လာတဲ့ လောကဓံ လှိုင်းလုံးတွေကိုလည်း ဒီလိုပဲ ရှုမြင်ပါ။ အကောင်းလာလည်း "ဝေဒနာ"၊ အဆိုးလာလည်း "ဝေဒနာ"။ အားလုံးဟာ ဖြစ်ပြီးရင် ပျက်သွားမယ့် အရာတွေချည်းပါပဲ။ ဒီလို သိမြင်လိုက်တာနဲ့ တစ်ပြိုင်နက် "တဏှာ" (Craving) ပြတ်သွားပါတယ်။ ဝမ်းသာမှုနောက်ကို လောဘ လိုက်မပါတော့ဘူး။ ဝမ်းနည်းမှုနောက်ကို ဒေါသ လိုက်မပါတော့ဘူး။ ဒါဟာ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် စက်ဝိုင်းကို "ဝေဒနာ" နေရာမှာ ဖြတ်လိုက်တာ (Cutting the link at Vedana) ဖြစ်ပါတယ်။
အဆင့် (၃) - ဒိဋ္ဌိ ဖြုတ်ပါ (Deconstruct the Self)။
နောက်ဆုံး အရေးကြီးဆုံး အဆင့်ကတော့ "ငါ" ဆိုတဲ့ အစွဲ (Sakkaya Ditthi) ကို ဖြုတ်တာပါ။ ဈေးရောင်းနေတုန်း "ငါ ရောင်းနေတာ"၊ "ဒါ ငါ့ပစ္စည်း"၊ "ဒါ ငါ့ပိုက်ဆံ" ဆိုတဲ့ အမှတ်သညာတွေ ဝင်လာတိုင်း ချက်ချင်း ဉာဏ်နဲ့ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာပစ်လိုက်ပါ။ လက်က ပစ္စည်းကို လှမ်းပေးလိုက်တယ်... ဒါ "ဝါယောဓာတ်" (Movement)။ စကားပြောလိုက်တယ်... ဒါ "ဝစီသင်္ခါရ" (Verbal Formation)။ ပိုက်ဆံကို ကိုင်လိုက်တယ်... ဒါ "ပထဝီဓာတ်" (Hardness/Softness) ကို ထိတွေ့မှု "ဖဿ"။ ဘယ်နေရာမှာ "ငါ" ရှိလဲ။ "ငါ" ဆိုတာ တကယ်မရှိဘူး။ ရုပ်နာမ် အစုအဝေး (5 Aggregates) တွေ အလုပ်လုပ်နေတာပဲ ရှိတယ်။
"ငါ့ဆိုင်" လို့ ပြောကြတယ်။ တကယ်တော့ ဆိုင်ဆိုတာ အုတ်တွေ၊ သဲတွေ၊ သစ်သားတွေ ပေါင်းထားတာ။ "ငါ့ပစ္စည်း" လို့ ပြောကြတယ်။ တကယ်တော့ မော်လီကျူး (Molecules) တွေ စုဖွဲ့ထားတာ။ ဘယ်အရာကမှ ကိုယ့်အလိုအတိုင်း မဖြစ်ဘူး။ ပစ္စည်းဆိုတာ ပုပ်သိုးဆွေးမြေ့မယ့် သဘောရှိရင် ပုပ်သိုးမှာပဲ။ ကိုယ်က "မပုပ်ပါနဲ့" လို့ တားလို့ မရဘူး။ ဒါ "အနတ္တ" (Non-self) သဘောပဲ။ ကိုယ်ပိုင်စီးပွားရေး လုပ်နေတဲ့ သူတော်ကောင်းတွေ အနေနဲ့ ဒီ အနတ္တ သဘောကို ပိုပြီး မြင်လွယ်ပါတယ်။ ဘာလို့လဲဆိုတော့ ဈေးကွက် (Market) ဆိုတာ ကိုယ်ထိန်းချုပ်လို့ ရတဲ့အရာ မဟုတ်လို့ပါပဲ။ ကိုယ်မပိုင်တဲ့ သဘောကို နားလည်ပြီး လုပ်ကိုင်ရင် စွဲလမ်းမှု "ဥပါဒါန်" (Clinging) လျော့နည်းသွားမယ်။ ဥပါဒါန် နည်းလေ ဆင်းရဲဒုက္ခ နည်းလေပါပဲ။
ဒါကို ဥပမာ ထပ်ပေးရရင်... ရုပ်သေးရုပ် ကပြနေတဲ့ ရုပ်သေးဆရာ တစ်ယောက်လိုပေါ့။ ရုပ်သေးရုပ်လေးက ကနေတယ်၊ လှုပ်ရှားနေတယ်။ ကြည့်နေတဲ့ ပရိသတ်ကတော့ "ရုပ်လေးက သက်ရှိလိုပဲနော်" လို့ ထင်ကောင်းထင်မယ်။ ဒါပေမဲ့ ကြိုးဆွဲနေတဲ့ ရုပ်သေးဆရာကတော့ "ဒါ သစ်သားရုပ်သက်သက်ပဲ၊ ငါကြိုးဆွဲမှ လှုပ်တာ" ဆိုတာ သိတယ်။ သူတော်ကောင်းတို့လည်း ကိုယ့်ခန္ဓာကိုယ်ကြီး လှုပ်ရှား ရောင်းဝယ်နေတာကို ရုပ်သေးရုပ် တစ်ရုပ်လို သဘောထားပြီး ဉာဏ်နဲ့ ကြိုးဆွဲပါ။ "ရုပ်က လှုပ်နေတာပါလား၊ စိတ်က ခိုင်းနေတာပါလား" လို့ နောက်ကနေ စောင့်ကြည့် (Observer) နေလိုက်ပါ။ အဲဒီလို ကြည့်နေနိုင်ရင် ဈေးရောင်းနေရင်းလည်း တရားအားထုတ်ရာ ရောက်ပါတယ်။ "အလုပ်ခွင်သည်ပင် ယောဂီတို့၏ တရားကျောင်း ဖြစ်သည်" ဆိုတာ ဒါကို ပြောတာပါ။
ဦးပဉ္ဇင်းတို့ Hswagata Museum ရဲ့ မှတ်တမ်းတွေထဲက ဇာတ်လမ်းလေးတစ်ခု (Case Study) နဲ့ ဆက်စပ်ပြီး လေ့လာကြည့်ကြရအောင်။ ဒီဖြစ်စဉ်ကတော့ Case ID: Case-2579 ဖြစ်ပြီး၊ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ ပြတိုက်ရဲ့ အမှတ်တရပစ္စည်း အရောင်းဆိုင် (Museum Gift Shop) မှာ တာဝန်ထမ်းဆောင်နေတဲ့ မန်နေဂျာ ကိုသူရ (အမည်လွှဲ) ရဲ့ အကြောင်း ဖြစ်ပါတယ်။
ကိုသူရဟာ လူငယ်ပီပီ စိတ်အားထက်သန်တယ်။ ဒီနှစ် MSME Day မှာ ပြတိုက်က အသေးစား လက်မှုလုပ်ငန်းရှင်တွေနဲ့ ပူးပေါင်းပြီး ပြပွဲတစ်ခု လုပ်ဖို့ စီစဉ်တဲ့အခါ သူက ဦးဆောင်သူ ဖြစ်လာတယ်။ သူက "ဒီပွဲမှာ ရောင်းအား အမြင့်ဆုံး ရစေရမယ်" ဆိုပြီး အားခဲထားတယ်။ ဒါကြောင့် အမှတ်တရ ပစ္စည်းတွေ၊ လက်မှုပစ္စည်းတွေကို အများကြီး မှာယူပြီး စတော့ (Stock) ဖြည့်ထားလိုက်တယ်။ ဒါပေမဲ့ ပြပွဲစတဲ့နေ့မှာ မိုးက သည်းကြီးမည်းကြီး ရွာပါလေရော။ ဧည့်သည် လာရောက်မှုက မျှော်မှန်းထားတာရဲ့ သုံးပုံတစ်ပုံတောင် မရှိဘူး။ ဒီတော့ ကိုသူရ တစ်ယောက် ဂနာမငြိမ် ဖြစ်လာတယ်။ ဆိုင်ခန်းရှေ့မှာ ခေါက်တုံ့ခေါက်ပြန် လျှောက်နေတယ်။ ဝန်ထမ်းလေးတွေကိုလည်း "မင်းတို့က လာတဲ့ဧည့်သည်ကို ဆွဲမခေါ်ဘူးလား၊ ဒီအတိုင်းဆို ရှုံးကုန်တော့မှာပေါ့" ဆိုပြီး ဒေါသတွေ ထွက်၊ အော်ကြီးဟစ်ကျယ်တွေ လုပ်တော့တာပေါ့။
အဲဒီအချိန်မှာ သူ့ရဲ့ စိတ်အခြေအနေကို သုံးသပ်ကြည့်ရင် - မျက်စိက ဧည့်သည်မရှိတဲ့ ဆိုင်ခန်းကို မြင်တယ် (စက္ခုသမ္ဖဿ)။ ချက်ချင်းပဲ "မကျေနပ်မှု" (ဒေါမနဿ ဝေဒနာ) ပေါ်တယ်။ အဲဒီ ဝေဒနာနောက်ကို "ငါ့သိက္ခာ ကျတော့မယ်"၊ "ငါ့အစီအစဉ်တွေ ပျက်ကုန်ပြီ" ဆိုတဲ့ ဒိဋ္ဌိနဲ့ တဏှာ လိုက်ပါသွားတယ်။ ရလဒ်ကတော့ စိတ်ဖိစီးမှု (Stress) တွေ တက်လာပြီး Cortisol ဟော်မုန်းတွေ များလာတာကြောင့် မျက်နှာက မကြည်မလင် ဖြစ်၊ လာတဲ့ ဧည့်သည်အနည်းငယ်ကလည်း သူ့မျက်နှာမြင်ပြီး ဆိုင်ထဲ မဝင်ရဲ ဖြစ်ကုန်ကြတယ်။ ဒါဟာ စီးပွားရေးမှာ "Mirror Neurons" သဘောအရ အပျက်သဘောဆောင်တဲ့ လှိုင်းတွေ ထုတ်လွှင့်လိုက်သလို ဖြစ်သွားတာပါ။
ဒီအခြေအနေကို တွေ့တော့ ဦးပဉ္ဇင်းက သူ့ကို ခေါ်ပြီး Hswagata Museum Policy အမှတ် (၁၉)၊ အပိုဒ်ခွဲ (၁၉.၁) ကို သတိပေးရပါတယ်။ ဒီမူဝါဒက ဘာပြောထားလဲဆိုတော့ -
"စီးပွားဖြစ်ထွန်းမှုသည် ဝန်ထမ်းများ၏ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ တည်ငြိမ်မှုနှင့် ကျင့်ဝတ်သိက္ခာကို ထိခိုက်စေခြင်း မရှိရ။ (Profitability shall not compromise mental stability and ethical conduct.) အရင်းအမြစ် စီမံခန့်ခွဲမှုသည် လောဘအခြေခံ မဟုတ်ဘဲ၊ ဒေတာအချက်အလက်နှင့် လက်ရှိအခြေအနေ (Reality) ပေါ်တွင် မူတည်ရမည်" လို့ ပြဋ္ဌာန်းထားပါတယ်။
ဦးပဉ္ဇင်းက သူ့ကို မေးလိုက်တယ်... "ဒကာလေး... အခု မိုးရွာနေတာ ဒကာလေး တားလို့ရလား"။ သူက "မရပါဘူး ဘုရား" တဲ့။ "ဒါဆိုရင် မရတဲ့အရာကို လိုချင်နေတာ ဘာလဲ" လို့ မေးတော့မှ သူ သဘောပေါက်သွားတယ်။ "ဒါ တဏှာ ပါဘုရား" တဲ့။ "ဟုတ်ပြီ... အခု ဆိုင်မှာ ထိုင်နေရင်း ဝင်လေထွက်လေကိုပဲ အရင်မှတ်လိုက်။ ဧည့်သည်လာရင် 'လာတယ်' လို့ပဲ သိလိုက်။ မဝယ်ရင် 'မဝယ်ဘူး' လို့ပဲ သိလိုက်။ ရောင်းရချင်တဲ့ စိတ် (Greed) ကို ခဏဖယ်ပြီး၊ လာတဲ့ဧည့်သည်ကို စေတနာထားပြီး ဧည့်ခံတဲ့အလုပ် (Metta) ကိုပဲ လုပ်ကြည့်ပါ" လို့ လမ်းညွှန်လိုက်ပါတယ်။
ကိုသူရလည်း မူဝါဒနဲ့အညီ သူ့ရဲ့ မျှော်မှန်းချက် (Target) ကို လက်ရှိအခြေအနေနဲ့ ကိုက်ညီအောင် ပြန်ပြင်လိုက်တယ်။ စိတ်ကို လျှော့ချလိုက်တယ်။ မျက်နှာထား တင်းမာနေတာကို ဖျောက်ပြီး ဝင်လာတဲ့ ဧည့်သည်တွေကို ပြုံးပြုံးရွှင်ရွှင် နှုတ်ဆက်တယ်။ ထူးခြားတာက သူ စိတ်ပြောင်းလိုက်တာနဲ့ အခြေအနေပါ ပြောင်းသွားတာပါပဲ။ မိုးတိတ်သွားတဲ့အချိန်မှာ ဧည့်သည်တွေ ဝင်လာတော့ သူ့ရဲ့ ဖော်ရွေတဲ့ (Welcoming) အငွေ့အသက်ကြောင့် အရောင်းအဝယ်တွေ ပြန်ဖြစ်လာတယ်။ ကုန်ပစ္စည်းတွေ အကုန်မကုန်ပေမဲ့၊ သူလည်း စိတ်ချမ်းသာ၊ ဝန်ထမ်းတွေလည်း ပျော်ရွှင်၊ ဧည့်သည်တွေလည်း ကျေနပ်တဲ့ "Win-Win Situation" တစ်ခုကို ရရှိသွားပါတယ်။
လယ်သမားတစ်ယောက်ဟာ စပါးပင်တွေ မြန်မြန်ကြီးပါစေဆိုပြီး အပင်တွေကို လိုက်ဆွဲဆန့်လို့ မရပါဘူး။ အဲဒီလို လုပ်ရင် အပင်သေဖို့ပဲ ရှိပါတယ်။ လယ်သမား လုပ်ရမှာက ရေပေးမယ်၊ ပေါင်းသင်မယ်၊ မြေသြဇာကျွေးမယ်။ ပြီးရင်တော့ အပင်ရဲ့ သဘာဝအတိုင်း ကြီးထွားဖို့ အချိန်ပေးရပါမယ်။ ကိုသူရ ဖြစ်သွားတာက အပင်ကို အတင်းလိုက်ဆွဲဆန့်သလို ဖြစ်နေတာပါ။ Hswagata Policy 19 ကတော့ "ကိုယ့်တာဝန် ကိုယ်ကျေအောင် လုပ်ပြီး ရလဒ်ကို ဥပေက္ခာပြုတတ်ဖို့" (Process-oriented approach) သင်ကြားပေးလိုက်တာ ဖြစ်ပါတယ်။ ရလဒ်ကို ချုပ်ကိုင်ချင်တာက "တဏှာ"၊ လုပ်ငန်းစဉ်ကို စနစ်တကျ လုပ်ဆောင်တာက "မဂ္ဂင်" ပါ။
ကဲ... နိဂုံးချုပ်အနေနဲ့ ဒီနေ့ ဟောကြားခဲ့တဲ့ "အသေးစား စီးပွားရေးနှင့် သမ္မာအာဇီဝ" တရားတော်ကို သစ္စာလေးပါး ရှုထောင့်ကနေ ပြန်လည် သုံးသပ်ကြည့်ကြရအောင်။
၁။ ဒုက္ခသစ္စာ - စီးပွားရေး လုပ်ငန်းခွင်မှာ ကြုံတွေ့ရတဲ့ မရေရာမှုတွေ၊ အရှုံးအမြတ် အတက်အကျတွေ၊ စိတ်ဖိစီးမှုတွေဟာ ဆင်းရဲခြင်း "ဒုက္ခ" ပါပဲ။ ဒါကို ရှောင်လွှဲလို့ မရပါဘူး။
၂။ သမုဒယသစ္စာ - အဲဒီ ဒုက္ခတွေ ဘာလို့ ဖြစ်သလဲ။ "ငါ့အကြိုက်အတိုင်း ဖြစ်ရမယ်"၊ "ငါ မြတ်မှ ဖြစ်မယ်" ဆိုတဲ့ လိုချင်တပ်မက်မှု "တဏှာ" နဲ့၊ "ငါ့ဆိုင်၊ ငါ့ပစ္စည်း" ဆိုတဲ့ စွဲလမ်းမှု "ဒိဋ္ဌိ" ကြောင့် ဖြစ်တာပါ။
၃။ နိရောဓသစ္စာ - တကယ်လို့ ဝင်လာတဲ့ အာရုံ (ဖဿ) နဲ့ ခံစားမှု (ဝေဒနာ) ကို သတိနဲ့ စောင့်ကြည့်ပြီး၊ လိုချင်စွဲလမ်းမှုကို ဖြတ်တောက်နိုင်ရင် စိတ်ရဲ့ ပူလောင်မှုတွေ ငြိမ်းအေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဒါဟာ လုပ်ငန်းခွင်သုံး "နိဗ္ဗာန်" အသေးစားလေးပါပဲ။
၄။ မဂ္ဂသစ္စာ - ဒီလို ငြိမ်းအေးဖို့အတွက် ဘာလုပ်ရမလဲ။ ရိုးသားစွာ ရှာဖွေခြင်း (သမ္မာအာဇီဝ)၊ ကြိုးစားအားထုတ်ခြင်း (သမ္မာဝါယာမ) နဲ့ အမြဲမပြတ် သတိကပ်နေခြင်း (သမ္မာသတိ) ဆိုတဲ့ မဂ္ဂင်လမ်းစဉ်ကို လျှောက်လှမ်းရပါမယ်။
ဒါကို နောက်ဆုံးအနေနဲ့ ဥပမာပေးရရင်... မီးဖိုချောင်ထဲမှာ ဟင်းချက်နေတဲ့ ထမင်းချက်တစ်ယောက်လိုပါပဲ။ မီးက ပူတယ်၊ ဆီက ပူတယ် (ဒုက္ခ)။ ဒါပေမဲ့ ထမင်းချက်ကောင်း တစ်ယောက်ဟာ အဲဒီ အပူတွေကို ကြောက်ပြီး ထွက်မပြေးပါဘူး။ အပူကို စနစ်တကျ ထိန်းချုပ်ပြီး အရသာရှိတဲ့ ဟင်းပွဲ (အောင်မြင်မှု) ဖြစ်အောင် ဖန်တီးယူပါတယ်။ သူတော်ကောင်းတို့လည်း လောကဓံ အပူမီးတွေကို ဝိပဿနာဉာဏ်နဲ့ ထိန်းချုပ်ပြီး ဘဝဆိုတဲ့ ဟင်းပွဲကို အကောင်းဆုံး ဖန်တီးနိုင်ကြပါစေ။
အလုပ်ပေးတရား (Work Assignment):
ဒီနေ့ကစပြီး သူတော်ကောင်းတို့ ဈေးရောင်းတဲ့အခါ၊ ငွေပေးချေတဲ့အခါ၊ ဖောက်သည်နဲ့ စကားပြောတဲ့အခါတိုင်း ကိုယ့်စိတ်ထဲမှာ ပေါ်လာတဲ့ "ဝေဒနာ" ကို ဂရုစိုက် ကြည့်ပါ။ "ငါ ပျော်နေလား၊ မကျေနပ်ဖြစ်နေလား" လို့ သိလိုက်ပါ။ သိလိုက်တာနဲ့ တစ်ပြိုင်နက် ကိုယ့်ရဲ့ စီးပွားရေးဟာ ကုသိုလ်ဖြစ် စီးပွားရေး (Meritorious Business) ဖြစ်သွားပါလိမ့်မယ်။
အားလုံးသော MSME လုပ်ငန်းရှင်များ၊ တရားနာ ပရိသတ်အပေါင်းတို့သည် ကိုယ်ပိုင်လုပ်ငန်းများဖြင့် ကြီးပွားတိုးတက်ကြပြီး၊ လောကီဥစ္စာ ရတနာသာမက လောကုတ္တရာ ဓမ္မရတနာများကိုပါ ပိုင်ဆိုင်နိုင်ကြပါစေကုန် သတည်း။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
သာဓု... သာဓု... သာဓု။
ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက
The Office Of Siridantamahapalaka
The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.
နေ့စွဲ - 179/06-27/2024
ORCID: 0009-0000-0697-4760
Website: www.siridantamahapalaka.com
Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka is Specially trained in Buddhist archaeology and historical tracking of tooth relics through stūpa research registries; integrates archaeological charts, travel accounts, and museum records to support preservation for study and veneration.
