Day 250 Sept 7 စိတ်လှုပ်ရှားမှုများကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း အဘိဓမ္မာ၊ ဝေဒနာက္ခန္ဓာ Affective Neuroscience
"နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ" (၃) ကြိမ်။
အနန္တောအနန္တငါးပါးကို အာရုံပြု၍ ညီညာဖြဖြ ကန်တော့ကြပါစို့ -
"နမော ဗုဒ္ဓဿ" - သစ္စာလေးပါး မြတ်တရားကို ပိုင်းခြားထင်ထင် သိမြင်တော်မူသော ရှင်တော်မြတ်စွာဘုရားသခင် ကိုယ်တော်မြတ်ကြီးအား ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
"နမော ဓမ္မဿ" - မဂ်လေးတန်၊ ဖိုလ်လေးတန်၊ နိဗ္ဗာန် ပရိယတ် ဆယ်ပါးသော တရားတော်မြတ်အား ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
"နမော သံဃဿ" - မဂ်၌တည်သော ပုဂ္ဂိုလ်လေးပါး ဖိုလ်၌တည်သော ပုဂ္ဂိုလ်လေးပါး ဤ ရှစ်ပါးသော အရိယာ သံဃာတော်မြတ်အား ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
"နမော မာတာပိတုဿ" - မိဘနှစ်ပါးအား ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
"နမော အာစရိယဿ" - ဝိပဿနာ ဉာဏ်မျက်စိနှစ်ကွင်း အလင်းရအောင် သစ္စာလေးပါးတရားတော်နှင့် ကုသပေးတော်မူသော ကျေးဇူးတော်ရှင် မိုးကုတ်ဆရာတော်ဘုရားကြီးနှင့် မုံလယ်ဆရာတော်ဘုရားကြီးအား ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
သာဓု... သာဓု... သာဓု...။
ယနေ့ သာသနာတော်နှစ် ၂၅၆၆ ခုနှစ်၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၄ ခုနှစ်၊ တော်သလင်းလဆန်း (၁၃) ရက်၊ ခရစ်နှစ် ၂၀၂၂ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလ (၇) ရက်၊ ဗုဒ္ဓဟူးနေ့။
ဒီနေ့မှာတော့ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ ခေါင်းစဉ်ကတော့ "စိတ်လှုပ်ရှားမှုများကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း (Analyzing Emotions: An Abhidhamma Perspective)" ဖြစ်ပါတယ်။
ဒီ Lecture မှာ အဓိက ဆွေးနွေးမယ့် အချက် (၃) ချက်ကတော့ -
၁။ အဘိဓမ္မာလာ "ဝေဒနာ" (Feeling) ၏ ဖွဲ့စည်းပုံ။
၂။ Affective Neuroscience (စိတ်ခံစားမှု အာရုံကြောသိပ္ပံ) နှင့် နှိုင်းယှဉ်ချက်။
၃။ Case Study N250 နှင့် Template T118 ကို အသုံးပြု၍ လက်တွေ့ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း တို့ ဖြစ်ပါတယ်။
ပထမဦးစွာ "စိတ်လှုပ်ရှားမှု" (Emotion) ဆိုတာ ဘာလဲ။ သိပ္ပံပညာရှင်တွေက Emotion ဟာ ဦးနှောက်ကနေ ခန္ဓာကိုယ်ရဲ့ အာရုံခံစားမှု (Sensation) တွေကို အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်လိုက်တဲ့ ရလဒ်လို့ ဆိုပါတယ်။
မြတ်စွာဘုရားရှင်ကတော့ အဘိဓမ္မာပိဋက၊ ဝိဘင်္ဂပါဠိတော်၊ ခန္ဓဝိဘင်း မှာ စိတ်ခံစားမှုအားလုံးကို "ဝေဒနာက္ခန္ဓာ" (The Aggregate of Feeling) အနေနဲ့ အတိအကျ ခွဲခြားပြသခဲ့ပါတယ်။
ပါဠိတော် Reference ကို လေ့လာကြည့်ရအောင် -
"တတ္ထ ကတမော ဝေဒနာက္ခန္ဓော? တိဿော ဝေဒနာ - သုခါ ဝေဒနာ၊ ဒုက္ခါ ဝေဒနာ၊ အဒုက္ခမသုခါ ဝေဒနာ။ ... ဖဿသမုဒယာ ဝေဒနာသမုဒယော။"
(အဘိဓမ္မာပိဋက၊ ဝိဘင်္ဂပါဠိတော်၊ ခန္ဓဝိဘင်္ဂ၊ စာမျက်နှာ - ၁၄)
Analysis (ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာချက်):
တိဿော ဝေဒနာ = ခံစားမှုသည် သုံးမျိုးသာ ရှိ၏။ (ဒါက Primary Data Points တွေပါ)။
သုခါ ဝေဒနာ = ကောင်းသည်ဟု ခံစားရခြင်း (Pleasant Feeling)။
ဒုက္ခါ ဝေဒနာ = ဆိုးသည်ဟု ခံစားရခြင်း (Unpleasant Feeling)။
အဒုက္ခမသုခါ ဝေဒနာ = ကောင်းမဆိုး ဥပေက္ခာ ခံစားရခြင်း (Neutral Feeling)။
ဖဿသမုဒယာ = အာရုံနှင့် ဒွါရ တိုက်ဆိုင်မှု (Contact) ကြောင့်၊ ဝေဒနာသမုဒယော = ခံစားမှု ဖြစ်ပေါ်လာ၏။
ဒီနေရာမှာ အရေးကြီးတဲ့ Scholarly Point ကတော့ - "ဝေဒနာ" ဆိုတာ "Emotion" (ဥပမာ - ဒေါသ၊ မေတ္တာ) မဟုတ်သေးပါဘူး။ သူက "Raw Data" (ကုန်ကြမ်း) သက်သက်ပါ။ အဲဒီ ဝေဒနာအပေါ်မှာမှ "သင်္ခါရ" (Reaction) ထပ်ဆင့်လိုက်မှ Emotion ဖြစ်လာတာပါ။ ခေတ်သစ်ပညာရှင် Lisa Feldman Barrett ရဲ့ "Theory of Constructed Emotion" နဲ့ အင်မတန် တူညီနေပါတယ်။ သူမက "ဦးနှောက်ဟာ ခန္ဓာကိုယ်ရဲ့ ခံစားမှုကို ယူပြီး အတိတ်က အတွေ့အကြုံနဲ့ ပေါင်းစပ်ကာ စိတ်လှုပ်ရှားမှုကို ဖန်တီးတယ်" လို့ ဆိုပါတယ်။
သီအိုရီကို လက်တွေ့ ဘယ်လိုသုံးမလဲ။ ဦးဇင်းတို့ သွာဂတပြတိုက်မှာ ကြုံခဲ့ရတဲ့ Case-N250 (The Overwhelmed Devotee) ကို Data အနေနဲ့ သုံးသပ်ကြည့်ပါမယ်။
Subject (ဖြစ်စဉ်ပိုင်ရှင်): ဒေါ်မြ (အသက် ၅၅ နှစ်)၊ နှလုံးရောဂါ အခံရှိသူ။
Incident (ဖြစ်ရပ်): ဒေါ်မြဟာ ဓာတ်တော်တိုက်ထဲကို ရောက်ရောက်ချင်း ရှိုက်ကြီးတငင် ငိုကြွေးတယ်။ ဒါပေမဲ့ ပါးစပ်ကတော့ "ဝမ်းသာလိုက်တာ ဘုရား... ဝမ်းသာလိုက်တာ" လို့ ပြောနေတယ်။ တစ်ပြိုင်နက်တည်းမှာပဲ လက်တွေက တုန်လာပြီး ရင်ဘတ်ကို ဖိထားတယ်။
Problem: ဒါဟာ "ဝမ်းသာတာ" (Joy) လား၊ "Shock" (ထိတ်လန့်တာ) လား။ ဝန်ထမ်းတွေက သူမကို ဘယ်လို ကိုင်တွယ်ရမလဲ မသိဖြစ်နေတယ်။ "ဝမ်းသာလို့ ငိုတာပဲ" ဆိုပြီး လွှတ်ထားရင် နှလုံးဖောက်သွားနိုင်တယ်။
ဦးဇင်းတို့က Policy 4, Article 4.4 (Monitoring Pilgrim Health & Affect) အရ Template T118 (Affective State Analysis Log) ကို အသုံးပြုပြီး ချက်ချင်း စစ်ဆေးခဲ့ပါတယ်။
T118 Analysis (Template Data):
၁။ Physical Sensation (ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ခံစားမှု):
ရင်ဘတ်အောင့်ခြင်း (Chest Tightness) -> ဒုက္ခဝေဒနာ (Unpleasant).
မျက်ရည်ကျခြင်း (Tears) -> ဥတုဇရုပ် (Temperature-born matter).
၂။ Mental Labeling (စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အမည်တပ်ခြင်း):သူမ၏ စကား = "ဝမ်းသာတယ်" -> သောမနဿ (Mental Joy).
၃။ Abhidhamma Diagnosis (အဘိဓမ္မာ ရောဂါရှာဖွေချက်):ဒီနေရာမှာ "Mixed States" ဖြစ်နေပါတယ်။ စိတ်က ဝမ်းသာပေမယ့် (သောမနဿ)၊ ရုပ်က ဒဏ်မခံနိုင်ဘူး (ဒုက္ခ)။ အဘိဓမ္မာမှာ "သောမနဿ" နဲ့ "ဒေါမနဿ" တပြိုင်နက် မဖြစ်နိုင်ပေမယ့်၊ စိတ်အစဉ် (Citta Vithi) က အရမ်းမြန်တဲ့အတွက် တစ်လှည့်စီ ဖြစ်နေတာပါ။ ဝမ်းသာစိတ် တစ်ချက်၊ ရင်ဘတ်နာတဲ့စိတ် တစ်ချက်။ ဒါကို မထိန်းနိုင်ရင် "Balava-Vata" (လေပြင်းမုန်တိုင်း) လို ဖြစ်ပြီး နှလုံးရပ်သွားနိုင်တယ်။
Intervention (ဖြေရှင်းဆောင်ရွက်ချက်):
T118 ရဲ့ ရလဒ်အရ ဦးဇင်းတို့က "Cognitive Reappraisal" (အသိဉာဏ်ဖြင့် ပြန်လည်ထိန်းကျောင်းခြင်း) နည်းလမ်းကို သုံးခဲ့ပါတယ်။
အဆင့် (၁): သူမကို ဘုရားခန်းထဲကနေ လေကောင်းလေသန့်ရတဲ့ "Rest Zone" ကို ခေါ်ထုတ်လိုက်တယ်။ (Change Context).
အဆင့် (၂): "ဒကာမကြီး... ဝမ်းသာတာ ကုသိုလ်စိတ်ပါ။ ဒါပေမဲ့ ခန္ဓာကိုယ်က ပင်ပန်းနေပြီ။ ဝမ်းသာစိတ်ကို ငြိမ်ငြိမ်လေး ရှုမှတ်လိုက်ပါ" လို့ လမ်းညွှန်တယ်။ (Separating Vedana from Reaction).
အဆင့် (၃): ရေအေး တိုက်ကျွေးပြီး "ဥတု" (Temperature) ကို မျှတအောင် လုပ်ပေးတယ်။
၁၅ မိနစ်အကြာမှာ ဒေါ်မြရဲ့ နှလုံးခုန်နှုန်း ပုံမှန်ပြန်ဖြစ်သွားပြီး၊ ငိုတာ ရပ်သွားတယ်။ "အရှင်ဘုရား... ခုနက တပည့်တော် သေတော့မယ် ထင်တာ၊ အခုမှပဲ စိတ်က ကြည်သွားတော့တယ်" လို့ ပြောပါတယ်။
ဒီဖြစ်စဉ်ကနေ ဘာသင်ယူရသလဲ။
၁။ Granularity (အသေးစိတ် ခွဲခြားနိုင်စွမ်း): "ငါ ခံစားနေရတယ်" လို့ ပြောရုံနဲ့ မလုံလောက်ပါဘူး။ "ငါ့ခန္ဓာမှာ ပူနေတာ (ဒုက္ခဝေဒနာ)၊ စိတ်ထဲမှာ ကျေနပ်နေတာ (သုခဝေဒနာ)" လို့ ခွဲခြားမြင်နိုင်မှ စိတ်ကို ထိန်းချုပ်နိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါကို Emotional Granularity လို့ ခေါ်ပါတယ်။
၂။ Institutional Responsibility (အဖွဲ့အစည်း၏ တာဝန်): သွာဂတပြတိုက်အနေနဲ့ ဘုရားဖူးတွေရဲ့ "Faith" (သဒ္ဓါ) ကို တန်ဖိုးထားပေမယ့်၊ "Safety" (ဘေးကင်းရေး) ကို လစ်လျူရှုလို့ မရပါဘူး။ Policy 4.4 ဟာ ဒီမျှခြေကို ထိန်းညှိပေးတာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဒါကြောင့် ဒီကနေ့ Lecture ကို နိဂုံးချုပ်အနေနဲ့ အနှစ်ချုပ်ရရင် - "စိတ်လှုပ်ရှားမှု ဆိုတာ အခဲလိုက် အတုံးလိုက် ရှိတဲ့ အရာမဟုတ်။ အကြောင်းအကျိုး ဆက်စပ်ပြီး ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့ ဖြစ်စဉ် (Process) သာ ဖြစ်တယ်" ဆိုတာကို နားလည်ပြီး၊ မိမိတို့ရဲ့ ဝေဒနာတွေကို T118 လို ဉာဏ်မျက်လုံးနဲ့ စောင့်ကြည့် ဆန်းစစ်နိုင်ကြပါစေ။
စာတွေ့ (Theory) နဲ့ လက်တွေ့ (Practice) ပေါင်းစပ်ပြီး ဓမ္မအသိဉာဏ်များ တိုးပွားကြပါစေ။
Assignment (လေ့ကျင့်ခန်း):
ဒီနေ့ ညမအိပ်ခင် ကိုယ့်စိတ်ထဲမှာ ဖြစ်ပေါ်နေတဲ့ ခံစားမှုတစ်ခုကို ရွေးထုတ်ပြီး၊ ဒါဟာ "သုခ" လား၊ "ဒုက္ခ" လား၊ "ဥပေက္ခာ" လား ဆိုတာကို (၅) မိနစ်ခန့် စောင့်ကြည့် ဆန်းစစ်ကြပါ။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဌတု
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဌတု
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဌတု။
သာဓု... သာဓု... သာဓု...။
ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက
The Office Of Siridantamahapalaka
Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum
နေ့စွဲ - ၂၀၂၂ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလ (၇) ရက်