Day 318 Nov 14 ဆီးချိုရောဂါနှင့် ရုပ်ခန္ဓာကို ထိန်းကျောင်းခြင်း (Diabetes and Managing the Body) အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်၊ တိကနိပါတ်၊ အပဏ္ဏကသုတ် (ဘောဇနေမတ္တညုတာ) Endocrinology (Homeostasis & Insulin Resistance) T156 (Staff Health & Welfare Record) / Case-D318 Policy 9, Article 9.3 (Staff Health & Safety Standards)
"နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ" (၃) ကြိမ်။
"ဝန္ဒာမိ စေတိယံ သဗ္ဗံ သဗ္ဗဌာနေသု ပတိဋ္ဌိတံ၊ သရီရဓာတု မဟာဗောဓိံ ဗုဒ္ဓရူပံ သဗ္ဗံ သဒါ။"
(အရပ်လေးမျက်နှာ၊ အရပ်တစ်ပါး၌ တည်ရှိကုန်သော စေတီပုထိုး၊ ဓာတ်တော်၊ ဗောဓိညောင်ပင်၊ ရုပ်ပွားတော် အားလုံးတို့ကို အခါခပ်သိမ်း ဘုရားတပည့်တော် ရှိခိုးပါ၏။)
"ဝန္ဒာမိ ဓာတုယော ဣဓ ပတိဋ္ဌိတာ သွာဂတ နာမ ဝိဟာရေ၊ တာသံ ရက္ခဏ-ဂေါပန-ပရိဟာရ-ကရဏံ၊ မယာ ဘိက္ခု ဓမ္မသာမိ သိရိဒန္တမဟာပါလက နာမ သက္ကစ္စံ ပဝတ္တတိ။"
(ဤ သွာဂတ မည်သော ကျောင်းတိုက်၌ တည်ရှိကုန်သော ဓာတ်တော်တို့ကို ဘုရားတပည့်တော် ရှိခိုးပါ၏။ ထိုဓာတ်တော်တို့ကို စောင့်ရှောက်ခြင်း၊ လုံခြုံစေခြင်း၊ သယ်ဆောင်ပူဇော်ခြင်း ကိစ္စရပ်များကို ဘုရားတပည့်တော် အရှင်ဓမ္မသာမိ သိရိဒန္တမဟာပါလက သည် ရိုသေစွာ ဆောင်ရွက်ပါ၏။)
"သဗ္ဗေ ဝန္ဒာမိ တေ အဟံ။"
(ထိုစေတီ၊ ဓာတ်တော်၊ ဗောဓိ၊ ရုပ်ပွားတော် အားလုံးတို့ကို ဘုရားတပည့်တော်သည် ရှိခိုးပါ၏။)
"အနန္တောအနန္တငါးပါးကို အာရုံပြု၍ ညီညာဖြဖြ ကန်တော့ကြပါစို့။"
"နမော ဗုဒ္ဓဿ၊ နမော ဓမ္မဿ၊ နမော သံဃဿ၊ နမော မာတာပိတုဿ၊ နမော အာစရိယဿ"။
ကမ္ဘာ့ဆီးချိုရောဂါနေ့ (World Diabetes Day) တွင် သူတော်ကောင်းအပေါင်းတို့သည် ကျန်းမာရေးနှင့် အစားအသောက် ဆင်ခြင်ခြင်းဖြင့် ရုပ်ခန္ဓာ၏ နှိပ်စက်မှုမှ သက်သာရာ ရကြပါစေ။
ယနေ့ ဦးဇင်းတို့ ဟောကြားမည့် တရားခေါင်းစဉ်ကတော့ "ဆီးချိုရောဂါနှင့် ရုပ်ခန္ဓာကို ထိန်းကျောင်းခြင်း" ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီနေ့ဟာ ကမ္ဘာ့ဆီးချိုရောဂါနေ့ ဖြစ်တဲ့အတွက် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တို့အနေနဲ့ မိမိရဲ့ ခန္ဓာကိုယ်ကို ဘယ်လို တရားသဘောနဲ့ စောင့်ရှောက်ရမလဲ ဆိုတာကို ဆင်ခြင်ဖို့ အလွန်သင့်တော်ပါတယ်။ ဘုရားရှင်က "အာရောဂျပရမာ လာဘာ" (ကျန်းမာခြင်းသည် အမြတ်ဆုံးသော လာဘ်) လို့ ဟောခဲ့ပေမယ့်၊ ဒီကျန်းမာရေးကို ထိန်းသိမ်းဖို့အတွက် "ဘောဇနေမတ္တညုတာ" (အစားအသောက်၌ အတိုင်းအရှည်ကို သိခြင်း) ဆိုတဲ့ ကျင့်စဉ်ကိုပါ တွဲဖက်ဟောကြားခဲ့ပါတယ်။
ဒီအချက်ကို အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်၊ တိကနိပါတ်၊ အပဏ္ဏကသုတ်မှာ ဘုရားရှင်က အတိအလင်း မိန့်ကြားထားပါတယ်။ "ဣဓ ဘိက္ခဝေ ဘိက္ခု ပဋိသင်္ခါ ယောနိသော အာဟာရံ အာဟာရေတိ၊ နေဝ ဒဝါယ န မဒါယ န မဏ္ဍနာယ န ဝိဘူသနာယ" လို့ ဟောပါတယ်။ အနက်ဖွင့်ကြည့်ရအောင်။
"ဘိက္ခဝေ- ရဟန်းတို့၊ ဣဓ- ဤသာသနာတော်၌၊ ဘိက္ခု- ရဟန်းသည်၊ ပဋိသင်္ခါ ယောနိသော- ဥာဏ်ဖြင့် ဆင်ခြင်၍၊ အာဟာရံ- အစာအာဟာရကို၊ အာဟာရေတိ- စားသုံး၏။ နေဝ ဒဝါယ- မြူးထူးခြင်းငှာ မဟုတ်၊ န မဒါယ- မာန်ယစ်ခြင်းငှာ မဟုတ်၊ န မဏ္ဍနာယ- တန်ဆာဆင်ခြင်းငှာ မဟုတ်၊ န ဝိဘူသနာယ- အရေအဆင်း လှပခြင်းငှာ မဟုတ်" လို့ ဆိုလိုပါတယ်။ အစားစားတာဟာ ခန္ဓာကိုယ် တည်တံ့ရုံ (To sustain)၊ ဆာလောင်မွတ်သိပ်မှု ဝေဒနာ ငြိမ်းရုံ (To end discomfort) သက်သက် ဖြစ်ရမယ်လို့ ဘုရားရှင်က "Eating with Purpose" (ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် စားသုံးခြင်း) ကို သင်ပေးထားပါတယ်။
ဒီသဘောတရားကို ခေတ်သစ်ဆေးပညာ Endocrinology (ဟော်မုန်းနှင့် ဇီဝကမ္မဗေဒ) ရှုထောင့်ကနေ ကြည့်ရင် အလွန်သိပ္ပံနည်းကျတာကို တွေ့ရပါတယ်။ ကျွန်ုပ်တို့ရဲ့ ခန္ဓာကိုယ်မှာ "Homeostasis" လို့ခေါ်တဲ့ မျှခြေထိန်းသိမ်းမှု စနစ် ရှိပါတယ်။ သွေးထဲမှာ သကြားဓာတ် (Glucose) များလာရင် ပန်ကရိယ (Pancreas) က အင်ဆူလင် (Insulin) ထုတ်ပေးပြီး ထိန်းညှိပါတယ်။ ဒါပေမယ့် လူက "အတိုင်းအရှည်မသိဘဲ" (Lack of Mattannuta) အချိုတွေ၊ အစာတွေ ဆက်တိုက်စားနေရင်၊ အင်ဆူလင်က မနိုင်တော့ဘဲ "Insulin Resistance" (အင်ဆူလင် ယဉ်ပါးသွားခြင်း) ဖြစ်ပေါ်လာပါတယ်။ ဒါဟာ ဆီးချိုရောဂါ (Type 2 Diabetes) ရဲ့ အစပါပဲ။ ဓမ္မလို ပြောရင်တော့ "တဏှာ" (Craving) ကို မထိန်းနိုင်လို့ "ဓာတ်ကြီးလေးပါး" (Elements) ဖောက်ပြန်သွားတာ ဖြစ်ပါတယ်။
[Generate Scientific Illustration for: A comparative diagram showing 'Homeostasis' vs 'Diabetes'. Top: A balanced scale representing healthy insulin/glucose regulation. Bottom: A broken scale overloaded with sugar cubes, illustrating 'Insulin Resistance'. Overlay text: "Bhojane Mattannuta" (Moderation) acting as the regulator.]
Conceptual visualization of Insulin Resistance as a failure of physiological moderation (Homeostasis), paralleling the Dhamma concept of unrestrained consumption.
ဒီအန္တရာယ်ကို လက်တွေ့မြင်သာအောင် သွာဂတပြတိုက်ရဲ့ Case-D318 ဖြစ်ရပ်လေးနဲ့ ရှင်းပြချင်ပါတယ်။ ပြတိုက်မှာ တာဝန်ထမ်းဆောင်နေတဲ့ ဒကာကြီးတစ်ဦး ရှိပါတယ်။ သူက အလွန်စေတနာကောင်းတယ်၊ အလုပ်ကြိုးစားတယ်။ ဒါပေမယ့် သူ့မှာ အကျင့်တစ်ခုက ဘုရားဖူးတွေ လာလှူတဲ့ မုန့်တွေ၊ အချိုရည်တွေကို "သဒ္ဓါမပျက်စေရဘူး" ဆိုပြီး နေ့တိုင်း အများကြီး စားသုံးလေ့ ရှိပါတယ်။ ဦးဇင်းတို့က သတိပေးပေမယ့် "ဘုရားဆွမ်းကျန်ပဲဘုရား၊ ဆေးဖြစ်ဝါးဖြစ်ပါ" ဆိုပြီး ဆင်ခြေပေးတတ်ပါတယ်။
တစ်နေ့မှာတော့ အလုပ်လုပ်နေရင်း ရုတ်တရက် မူးလဲကျသွားပါတယ်။ ဆေးရုံပို့လိုက်ရပြီး စစ်ဆေးကြည့်တော့ သွေးတွင်းသကြားဓာတ် (Blood Sugar) အလွန်အမင်း တက်နေတာ တွေ့ရပါတယ်။ ဆရာဝန်က "နောက်ကျရင် အသက်အန္တရာယ် ရှိနိုင်တယ်" လို့ ပြောပါတယ်။ အဲဒီအချိန်မှာ ဦးဇင်းတို့က Policy 9, Article 9.3 (Staff Health & Safety Standards) အရ ချက်ချင်း စီမံခန့်ခွဲရပါတယ်။ ဒီမူဝါဒမှာ "ဝန်ထမ်းများ၏ ကျန်းမာရေးသည် သာသနာပြုလုပ်ငန်း၏ အဓိက အရင်းအမြစ် ဖြစ်သည်" လို့ သတ်မှတ်ထားပါတယ်။
ဦးဇင်းတို့က Template T156 (Staff Health & Welfare Record) ကို ဖွင့်ပြီး သူ့အတွက် "Dietary Plan" (အစားအသောက် ထိန်းသိမ်းမှု အစီအစဉ်) တစ်ခု ရေးဆွဲပေးလိုက်ပါတယ်။ T156 မှာ သူ့ရဲ့ နေ့စဉ် စားသုံးမှု (Intake)၊ သောက်ရမယ့် ဆေးဝါး၊ နဲ့ ကျန်းမာရေး စစ်ဆေးချက် (Check-up) တွေကို မှတ်တမ်းတင်စေပါတယ်။ "ဒကာကြီး... ဘုရားဆွမ်းကျန်ဆိုတာ မှန်ပေမယ့်၊ ကိုယ့်ခန္ဓာက လက်မခံနိုင်ရင် အဲဒါ အဆိပ်ပါပဲ။ 'ပဋိသင်္ခါ ယောနိသော' (ဆင်ခြင်ဉာဏ်) မပါရင် ဘုရားဆွမ်းလည်း ရောဂါဖြစ်စေနိုင်ပါတယ်" လို့ တရားချရပါတယ်။
အခုတော့ ဒကာကြီးလည်း T156 ဇယားလေးအတိုင်း စနစ်တကျ နေထိုင်ပြီး ကျန်းမာရေး ပြန်ကောင်းလာပါပြီ။ သူက "ဦးဇင်း... အရင်က ကျွန်တော်က စားချင်တာကို 'သဒ္ဓါ' လို့ ထင်နေတာ၊ တကယ်တော့ 'လောဘ' ပါလား။ အခုမှ အတိုင်းအရှည် (Mattannuta) ကို နားလည်ပါတော့တယ်" လို့ လျှောက်ထားပါတယ်။ ဒါပါပဲ... ဆီးချိုရောဂါဆိုတာ ခန္ဓာကိုယ်က "ငါ့ကို တော်တော်နှိပ်စက်နေပြီ၊ ရပ်တန်းက ရပ်ပါတော့" လို့ သတိပေးတဲ့ ခေါင်းလောင်းသံပါပဲ။
ဒါကြောင့် သူတော်ကောင်းတို့... "ငါက ကုသိုလ်လုပ်နေတာပဲ၊ ကျန်းမာရေးက အရေးမကြီးဘူး" လို့ မတွေးပါနဲ့။ ရုပ်ခန္ဓာဆိုတာ ကုသိုလ်ပြုဖို့အတွက် အရေးကြီးတဲ့ ယာဉ်ရထားကြီး (Vehicle) ပါ။ ဒီရထားကြီး ပျက်သွားရင် နိဗ္ဗာန်ခရီးလည်း နှောင့်နှေးသွားမှာပါ။ ဟော်မုန်းတွေ ညီမျှနေဖို့ (Homeostasis)၊ သကြားဓာတ် မတက်ဖို့ဆိုတာ ဆေးသောက်ရုံနဲ့ မရပါဘူး။ စိတ်ထဲက တပ်မက်မှု (Craving) ကို ထိန်းချုပ်တဲ့ "ဘောဇနေမတ္တညုတာ" ကျင့်စဉ်နဲ့မှ ရေရှည် အဆင်ပြေမှာ ဖြစ်ပါတယ်။
ယနေ့ ဟောကြားအပ်သော 'ဆီးချိုရောဂါနှင့် ရုပ်ခန္ဓာကို ထိန်းကျောင်းခြင်း' တရားတော်ကို နာယူကြရသော သင်သူတော်ကောင်း အပေါင်းတို့သည် အစာအာဟာရကို ဆေးဝါးကဲ့သို့ ဉာဏ်ဖြင့် ဆင်ခြင်သုံးဆောင်နိုင်ကြပါစေ၊ ဆီးချိုသွေးချို ရောဂါမှ ကင်းဝေးကြပါစေ၊ ကျန်းမာသော ရုပ်ခန္ဓာဖြင့် သာသနာပြုလုပ်ငန်းများကို ဆတက်ထမ်းပိုး ဆောင်ရွက်နိုင်ကြပါစေကုန်သတည်း။
"ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု" (၃) ကြိမ်။
ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက
The Office Of Siridantamahapalaka
The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.
နေ့စွဲ - ၂၀၂၂ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ ၁၄ ရက် (ကမ္ဘာ့ဆီးချိုရောဂါနေ့)
ORCID: 0009-0000-0697-4760
သာသနာတော်နှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ အသိပညာများကို စနစ်တကျ လေ့လာလိုပါက ဦးဇင်းတို့၏ Facebook Group တွင်လည်း ပါဝင်ဆွေးနွေးနိုင်ပါကြောင်း ဖိတ်ကြားအပ်ပါသည်။