နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
အနန္တောအနန္တငါးပါးကို အာရုံပြု၍ ညီညာဖြဖြ ကန်တော့ကြပါစို့ -
နမော ဗုဒ္ဓဿ - သစ္စာလေးပါး မြတ်တရားကို ပိုင်းခြားထင်ထင် သိမြင် တော်မူသော ရှင်တော် မြတ်စွာဘုရားသခင် ကိုယ်တော်မြတ်ကြီးအား ရည်ညွှတ် သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာ မြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင် ဘုရား။
နမော ဓမ္မဿ - မဂ်လေးတန်၊ ဖိုလ်လေးတန်၊ နိဗ္ဗာန် ပရိယတ် ဆယ်ပါးသော တရားတော်မြတ်အား ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
နမော သံဃဿ - မဂ်၌တည်သော ပုဂ္ဂိုလ်လေးပါး ဖိုလ်၌တည်သော ပုဂ္ဂိုလ်လေးပါး ဤ ရှစ်ပါးသော အရိယာ သံဃာတော်မြတ်အား ရည်ညွှတ် သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာမြတ်နိုး လက်စုံ မိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
နမော မာတာပိတုဿ - မိဘနှစ်ပါးအား ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာ မြတ်နိုးလက်စုံ မိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
နမော အာစရိယဿ - ဝိပဿနာ ဉာဏ်မျက်စိနှစ်ကွင်း အလင်းရအောင် သစ္စာလေးပါးတရားတော်နှင့် ကုပေးတော်မူသော ကျေးဇူးတော်ရှင် မိုးကုတ်ဆရာတော် ဘုရား ကြီး နှင့် မုံလယ်ဆရာတော် ဘုရားကြီးအား ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာ ဖြင့် ပန်ထွာ မြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
အပိုင်း (၁) ဓာတ်တော်နှင့် အနုပညာဗိသုကာ (၂) နိဒါန်း
ယနေ့ သာသနာနှစ် ၂၅၆၅ ခုနှစ်၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၄ ခုနှစ်၊ တန်ခူးလကွယ်နေ့၊ ခရစ်နှစ် ၂၀၂၂ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၂၉ ရက်နေ့မှာ ဒကာ၊ ဒကာမ အပေါင်း သူတော်ကောင်းတို့ကို ဦးဇင်း ဟောကြားပေးမယ့် တရားတော်ကတော့ "ဓာတ်တော်နှင့် အနုပညာဗိသုကာ (၂)" အကြောင်းပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီနေ့မှာတော့ ခုဒ္ဒကနိကာယ်၊ ဝိမာနဝတ္ထုပါဠိတော်မှာ ပြဆိုထားတဲ့ နတ်ဗိမာန်တွေရဲ့ အံ့ဩဖွယ်ရာ တည်ဆောက်ပုံတွေကို အခြေခံပြီး ခေတ်သစ် Aesthetic Design (အနုပညာရသဗေဒ ဒီဇိုင်း) ရှုထောင့်ကနေ နှိုင်းယှဉ်ဟောကြားပေးသွားမှာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဒကာကြီး ဒကာမကြီးတို့... အနုပညာဆိုတာ စိတ်ကို ကြည်လင်အေးမြစေသလို၊ ဗိသုကာပညာဆိုတာလည်း ဓမ္မရဲ့ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ပုံဖော်ပေးတဲ့ အရာဖြစ်ပါတယ်။ ဦးဇင်းတို့ သွာဂတပြတိုက်မှာ ဓာတ်တော်မြတ်တွေကို ပူဇော်တဲ့အခါ မျက်စိပသာဒ ကြည်လင်ဖို့ (Aesthetic) တင်မကဘဲ နှလုံးသားမှာပါ သဒ္ဓါတရားတွေ တိုးပွားလာအောင် ဘယ်လို ဗိသုကာပညာတွေနဲ့ ဖန်တီးထားသလဲဆိုတာ ဝိမာနဝတ္ထုလာ နတ်ဗိမာန်တွေရဲ့ သာဓကနဲ့ နှိုင်းယှဉ်ဆင်ခြင်ကြည့်ကြရအောင်။
အပိုင်း (၂) ဝိမာနဝတ္ထုလာ ဗိမာန်တော်များ၏ အနုပညာရသ
ခုဒ္ဒကနိကာယ်၊ ဝိမာနဝတ္ထုပါဠိတော် (မြန်မာပြန် ဆဋ္ဌသံဂါယနာမူ) မှာ နတ်သား၊ နတ်သမီးတို့ရဲ့ ကုသိုလ်ကံကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့ ဗိမာန်တော်တွေအကြောင်း ဝေဝေဆာဆာ ပါရှိပါတယ်။ "ဣမံ ဝိမာနံ သဗ္ဗတော ပဘာသတိ" - ဤဗိမာန်တော်သည် အရပ်လေးမျက်နှာလုံးကို ထွန်းလင်းစေ၏ လို့ ဖော်ပြထားပါတယ်။ နတ်ဗိမာန်တွေဟာ ရွှေ၊ ငွေ၊ ပတ္တမြားတွေနဲ့ စနစ်တကျ ဖွဲ့စည်းထားသလို၊ အဲဒီ ဗိမာန်တွေရဲ့ အလင်းအမှောင် (Radiance)၊ အချိုးအစား (Symmetry) နဲ့ အဆင်တန်ဆာတွေဟာ ကြည့်ရသူရဲ့ စိတ်ကို ချက်ချင်း ငြိမ်းအေးစေပါတယ်။
ဒီနေရာမှာ ပါဠိတော်လာ "စိတ္တ" (ဆန်းကြယ်ခြင်း) ဆိုတဲ့ စကားလုံးကို ဆင်ခြင်ကြည့်ပါ။ နတ်ဗိမာန်တွေမှာ အနုပညာ လက်ရာတွေဟာ အင်မတန် ဆန်းကြယ်လှပပါတယ်။ ဒါဟာ စိတ်ဓာတ် (နာမ်တရား) ရဲ့ စင်ကြယ်မှုကနေ ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အနုပညာ (Cosmic Aesthetics) ပါပဲ။ မြတ်စွာဘုရားရှင်က နတ်ဗိမာန်တွေရဲ့ အလှအပကို ဟောကြားရာမှာ အပြင်ပန်း လှပမှုထက် အဲဒီအလှကို ဖန်တီးပေးတဲ့ "စေတနာ" ရဲ့ အလှကို ပိုမို ဦးစားပေး ဟောကြားခဲ့တာ ဖြစ်ပါတယ်။ Aesthetic Design ဆိုတာလည်း သာမန် အလှအပတင် မဟုတ်ဘဲ အဓိပ္ပာယ် (Meaning) တစ်ခုခုကို ပုံဖော်ပေးတဲ့ အနုပညာ ဖြစ်ရပါမယ်။
အပိုင်း (၃) သွာဂတပြတိုက်၏ Aesthetic Framework (T206)
ဦးဇင်းတို့ Hswagata (သွာဂတ) ပြတိုက်မှာ ဓာတ်တော်မြတ်တွေကို ပြသတဲ့အခါ စိတ်အာရုံကို ကြည်လင်စေဖို့အတွက် Template-T206 (Aesthetic & Architectural Design Worksheet) ကို အသုံးပြုပါတယ်။ ဓာတ်တော်တစ်ဆူကို ပြသတော့မယ်ဆိုရင် အဲဒီအခန်းရဲ့ အရောင် (Color Palette)၊ အလင်း (Lighting contrast) နဲ့ အချိုးအစား (Proportions) တွေကို ဝိမာနဝတ္ထုလာ ဗိမာန်တော်တွေရဲ့ ဖော်ပြချက်တွေနဲ့ နှိုင်းယှဉ်ပြီး ဒီဇိုင်းထုတ်ရပါတယ်။
"အေး... အဲဒါကို သိပ္ပံနည်းကျ ကြည့်ရင်..." Environmental Psychology လို့ ခေါ်ပါတယ်။ Policy 6, Art 6.1 အရ "Atmospheric Sanctity" ဆိုတဲ့ မူဝါဒ ရှိပါတယ်။ ဓာတ်တော်စောင့်ရှောက်သူဟာ ဓာတ်တော်တွေကို အမှောင်ထဲမှာ ပစ်မထားဘဲ၊ သူတို့ရဲ့ ဂုဏ်တော်နဲ့ လိုက်ဖက်တဲ့ အနုပညာမြောက်တဲ့ အခင်းအကျင်းတွေနဲ့ ပူဇော်ရပါတယ်။ T206 အရ တို့တွေဟာ ခေတ်သစ် Minimalist Design တွေကို သုံးပြီး ဓာတ်တော်တွေရဲ့ "အေးမြမှု" ကို ပေါ်လွင်အောင် ဖန်တီးပါတယ်။ ဒါဟာ ရုပ်ဝတ္ထု ဗိသုကာနဲ့ နာမ်ပိုင်းဆိုင်ရာ သဒ္ဓါတရားကို ပေါင်းကူးပေးလိုက်တာ (Bridging Material and Spiritual) ပဲ ဖြစ်ပါတယ်။
အပိုင်း (၄) Case-A119 နှင့် အလင်းဒီဇိုင်း၏ စွမ်းအား
Case-A119 အရ သွာဂတမှာ ဓာတ်တော်ကြုတ်တွေကို မူလက သာမန် လျှပ်စစ်မီးတွေနဲ့ ပြသခဲ့ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ ပရိတ်သတ်တွေဆီက Feedback အရ "ကြည်ညိုဖို့ထက် မျက်စိကျိန်းတယ်" ဆိုတာမျိုး ကြုံခဲ့ရပါတယ်။ ဒါဟာ အနုပညာရသ (Aesthetic Balance) မမျှတလို့ ဖြစ်ရတာပါ။
အဲဒီအခါမှာ အဖွဲ့သားတွေဟာ ဝိမာနဝတ္ထုလာ "မဏိဇောတိ" (ပတ္တမြားရောင်ခြည်) တွေကို အတုယူပြီး Indirect Lighting စနစ်ကို ပြောင်းလဲခဲ့ပါတယ်။ ဓာတ်တော်တွေကို တိုက်ရိုက် မီးထိုးတာမျိုး မဟုတ်ဘဲ ပတ်ဝန်းကျင်ကနေ နူးညံ့တဲ့ အလင်းတွေ စီးဝင်လာအောင် (Golden Hour Lighting) ပြုလုပ်လိုက်တဲ့အခါ၊ ဖူးမြော်သူတိုင်းဟာ "နတ်ဗိမာန်ထဲ ရောက်သွားသလို" ငြိမ်းအေးမှုကို ခံစားရပါတယ်။ ဒါဟာ Aesthetic Design ရဲ့ ရလဒ်ပါပဲ။ "ဒီနေရာမှာ ဒကာကြီးတစ်ယောက်က မေးဦးမယ်... အရှင်ဘုရား... အပြင်ပန်း အလှတွေက တရားနဲ့ ဘာဆိုင်လို့လဲ" လို့။ အေး... စိတ်ကြည်မှ တရားရမှာ ဖြစ်သလို၊ အနုပညာ ဗိသုကာဆိုတာ စိတ်ကို ကြည်အောင် ပြုပြင်ပေးတဲ့ Tool တစ်ခုပဲ မဟုတ်လား။
အပိုင်း (၅) အချိုးအစားနှင့် စိတ်၏ တည်ငြိမ်မှု (Symmetry and Peace)
အဘိဓမ္မပိဋကတ်၊ ပုဂ္ဂလပညတ် (စာမျက်နှာ ၁၀) မှာ "ပညာ" ရဲ့ သဘောကို ရှင်းပြရာမှာ အရာရာကို အချိုးအစားကျကျ သိမြင်တာကိုလည်း ထည့်သွင်းစဉ်းစားနိုင်ပါတယ်။ ဗိသုကာပညာမှာ 'Golden Ratio' ဆိုတာ ရှိသလို၊ ဝိမာနဝတ္ထုလာ ဗိမာန်တွေဟာလည်း အလွန်အမင်း တိကျတဲ့ အချိုးအစားတွေနဲ့ တည်ဆောက်ထားတာ ဖြစ်ပါတယ်။
[Image showing the architectural symmetry of a modern relic stupa compared with descriptions from Vimanavatthu]
"အေး... အဲဒါကို သိပ္ပံနည်းကျ ကြည့်ရင်..." Symmetry (အချိုးညီခြင်း) ဟာ လူ့ဦးနှောက်ကို စိတ်အေးချမ်းစေတဲ့ (Relaxation effect) ဓာတ်တွေကို ထွက်စေပါတယ်။ Policy 6, Art 6.1 မှာ "Visual Harmony" ကို အလေးပေးထားပါတယ်။ ဓာတ်တော်တွေကို ပြသတဲ့ ပလ္လင်တွေ၊ စင်တွေဟာ အချိုးအစား မညီရင် ကြည့်ရသူရဲ့ စိတ်မှာ ဗလုံးဗထွေး ဖြစ်စေနိုင်ပါတယ်။ အနုပညာဗိသုကာဆိုတာ စိတ်လှုပ်ရှားမှု (Emotions) တွေကို ဓမ္မနည်းကျကျ ထိန်းညှိပေးတာ ဖြစ်ပါတယ်။
အပိုင်း (၆) သတိပဋ္ဌာန်နှင့် အနုပညာခံစားမှု (Mindful Appreciation)
"ဒီနေရာမှာ ဒကာမကြီးတစ်ယောက်က မေးဦးမယ်... အရှင်ဘုရား... လှတာကို လိုက်ကြည့်နေရင် လောဘ မဝင်ဘူးလား" လို့။ အေး... အဲဒါကြောင့် "သတိ" လိုတာပါ။ ဝိမာနဝတ္ထုမှာ နတ်သားတွေဟာ သူတို့ရဲ့ ဗိမာန်အလှကို ကြည့်ပြီး "ဣမံ ပုညဖလံ" - ဤကား ကုသိုလ်ရဲ့ အကျိုးတည်းလို့ ဆင်ခြင်ကြပါတယ်။ ဒါဟာ ဝိပဿနာ ရှုတာပါပဲ။
သွာဂတပြတိုက်ရဲ့ Audit-Y2022 အရ တို့ရဲ့ အနုပညာ ဗိသုကာတွေဟာ ဖူးမြော်သူကို "ပစ္စည်း" (Object) မှာတင် ရပ်မနေစေဘဲ "တရား" (Dhamma) ဆီကို သွားဖို့ လမ်းညွှန်ပေးပါတယ်။ လှပတဲ့ ဗိသုကာကို မြင်တဲ့အခါ "ဪ... စိတ်စင်ကြယ်ရင် ရုပ်တရားတွေဟာလည်း ဒီလို အချိုးအစားကျလှပတာပါလား" လို့ သိမြင်ခြင်းဟာ သဒ္ဓါတရားကို အသိဉာဏ်နဲ့ ပေါင်းစပ်လိုက်တာပါပဲ။ အနုပညာဆိုတာ သံဝေဂရဖို့အတွက် အထောက်အကူ ဖြစ်ရပါမယ်။
အပိုင်း (၇) ဓာတ်တော်မြတ်များ - အနုပညာအားလုံး၏ ဗဟိုချက်
ဓာတ်တော်မြတ်တွေဟာ အနုပညာအားလုံးရဲ့ ဗဟိုချက် (Epicenter of Sacred Arts) တွေပါ။ သူတို့အတွက် တည်ဆောက်တဲ့ စေတီတွေ၊ ကြုတ်တွေဟာ ကမ္ဘာ့အနုပညာ သမိုင်းမှာ အဆင့်မြင့်ဆုံး လက်ရာတွေ ဖြစ်ခဲ့ကြပါတယ်။ ပုဂံခေတ်က ဗိသုကာပညာရှင်တွေဟာ ဝိမာနဝတ္ထုလာ နတ်ဗိမာန်တွေကို အတုယူပြီး စေတီပုထိုးတွေကို တည်ဆောက်ခဲ့ကြတာပါ။
သွာဂတပြတိုက်မှာ ဓာတ်တော်တွေကို T206 အနုပညာမူဘောင်နဲ့ ပြသခြင်းဟာ ရှေးဘိုးဘွားတွေရဲ့ ဗိသုကာ အမွေအနှစ်ကို ခေတ်သစ် အသိဉာဏ်နဲ့ ဆက်ခံတာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဓာတ်တော်တွေကို ဖူးမြော်တဲ့အခါ ဓာတ်တော်တွေရဲ့ သန့်စင်မှုနဲ့ လိုက်ဖက်တဲ့ အနုပညာ အေးရိပ်ကို ဖန်တီးပေးခြင်းဟာ ဓာတ်တော်စောင့်ရှောက်သူရဲ့ "အနုပညာပူဇော်မှု" (Artistic Worship) ပဲ ဖြစ်ပါတယ်။
အပိုင်း (၈) အနုပညာနှင့် ဗိသုကာအတွက် Practical Feedback
ဒကာ၊ ဒကာမတို့လည်း မိမိတို့ရဲ့ ဘုရားစင်နဲ့ နေအိမ်တွေကို အောက်ပါအတိုင်း ဓမ္မနည်းကျ ပြင်ဆင်ကြည့်ကြပါ -
၁။ "ရှုပ်ပွမှုကို ရှင်းထုတ်ပါ" - Minimalism နည်းနဲ့ ဘုရားစင်ကို ရိုးရှင်းစွာ ထားခြင်းဟာ စိတ်ကို ပိုမို တည်ငြိမ်စေပါတယ် (T206 Clean Layout Style)။
၂။ "အလင်းကို စီမံပါ" - စူးရှတဲ့ အလင်းတွေထက် နူးညံ့တဲ့ အလင်းတွေကို သုံးခြင်းဖြင့် ဝိမာနဝတ္ထုလာ နတ်ဗိမာန်ရဲ့ ငြိမ်းအေးမှုကို ဖန်တီးပါ (Lighting Aesthetics)။
၃။ "အချိုးအစားကို ဂရုစိုက်ပါ" - အသုံးအဆောင်တွေကို စနစ်တကျ၊ အချိုးကျကျ ထားရှိခြင်းဖြင့် နေအိမ်ကို ဓမ္မရဲ့ သဟဇာတ (Harmony) ဖြစ်ရာ နေရာဖြစ်အောင် လုပ်ပါ (Policy 6 Application)။
ဒါဟာ တို့ဘဝရဲ့ System ကို "Aesthetic & Spiritual" ဖြစ်အောင် Upgrade လုပ်လိုက်တာပါပဲ။ အနုပညာဗိသုကာဟာ တို့ရဲ့ ပတ်ဝန်းကျင်ကို သန့်စင်စေသလို၊ တို့ရဲ့ စိတ်ကိုလည်း ဓမ္မအာရုံမှာ ပိုမို နစ်ဝင်စေမှာ ဖြစ်ပါတယ်။
အပိုင်း (၉) နိဂုံးချုပ်နှင့် သာဓုအနုမောဒနာ
ဒီနေ့ ဟောကြားခဲ့တဲ့ "ဓာတ်တော်နှင့် အနုပညာဗိသုကာ (၂)" တရားတော်ရဲ့ အနှစ်ချုပ်ကတော့ - ဝိမာနဝတ္ထုလာ နတ်ဗိမာန်တွေရဲ့ အလှကို အတုယူပြီး၊ မိမိတို့ရဲ့ ပတ်ဝန်းကျင်နဲ့ ကုသိုလ်အလုပ်တွေကို အနုပညာရသ မြောက်အောင်၊ စနစ်ကျအောင် ဖန်တီးကြဖို့ ဖြစ်ပါတယ်။ အနုပညာဆိုတာ သဒ္ဓါတရားကို မြှင့်တင်ပေးတဲ့ လှေကားထစ်တစ်ခုပါပဲ။
ဒကာ၊ ဒကာမ အပေါင်း သူတော်ကောင်းတို့လည်း အနုပညာရသနှင့် ပြည့်စုံသော၊ အေးချမ်းသာယာသော ပတ်ဝန်းကျင်များတွင် နေထိုင်ခွင့် ရကြပြီး၊ သန့်စင်သော စိတ်ဓာတ်များဖြင့် နိဗ္ဗာန်ချမ်းသာတိုင်အောင် လျှောက်လှမ်းနိုင်ကြပါစေကုန်သတည်း။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဌတု
ဗုဒ္ဓသာသနံ - မြတ်စွာဘုရား၏ အဆုံးအမ သာသနာတော်သည်
စိရံ - ကြာမြင့်စွာသော ကာလပတ်လုံး
တိဌတု - တည်ပါစေသတည်း။
သာဓု... သာဓု... သာဓု။
ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက
The Office Of Siridantamahapalaka
နေ့စွဲ - ၂၀၂၂ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၂၉ ရက် (Day 119)
