ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲနှင့် သာသနာ International Day for Biological Diversity,
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
အနန္တောအနန္တငါးပါးကို အာရုံပြု၍ ညီညာဖြဖြ ကန်တော့ကြပါစို့ -
နမော ဗုဒ္ဓဿ - သစ္စာလေးပါး မြတ်တရားကို ပိုင်းခြားထင်ထင် သိမြင်တော်မူသော ရှင်တော်မြတ်စွာဘုရားသခင် ကိုယ်တော်မြတ်ကြီးအား ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
နမော ဓမ္မဿ - မဂ်လေးတန်၊ ဖိုလ်လေးတန်၊ နိဗ္ဗာန် ပရိယတ် ဆယ်ပါးသော တရားတော်မြတ်အား ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
နမော သံဃဿ - မဂ်၌တည်သော ပုဂ္ဂိုလ်လေးပါး ဖိုလ်၌တည်သော ပုဂ္ဂိုလ်လေးပါး ဤ ရှစ်ပါးသော အရိယာ သံဃာတော်မြတ်အား ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
နမော မာတာပိတုဿ - မိဘနှစ်ပါးအား ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
နမော အာစရိယဿ - ဝိပဿနာ ဉာဏ်မျက်စိနှစ်ကွင်း အလင်းရအောင် သစ္စာလေးပါးတရားတော်နှင့် ကုသပေးတော်မူသော ကျေးဇူးတော်ရှင် မိုးကုတ်ဆရာတော်ဘုရားကြီးနှင့် မုံလယ်ဆရာတော်ဘုရားကြီးအား ရည်ညွှတ်သဒ္ဓါ စေတနာဖြင့် ပန်ထွာမြတ်နိုး လက်စုံမိုး၍ ရှိခိုးပါ၏ အရှင်ဘုရား။
၁။ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲနေ့နှင့် သတ္တဝါတို့၏ ဘုံဗိမာန် (Introduction)
ဒီနေ့ဟာ သာသနာတော်နှစ် ၂၅၆၆ ခုနှစ်၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၄ ခုနှစ်၊ ကဆုန်လပြည့်ကျော် ၈ ရက်၊ ခရစ်နှစ် ၂၀၂၂ ခုနှစ်၊ မေလ ၂၂ ရက်နေ့ ဖြစ်ပါတယ် ဒကာ ဒကာမတို့။ ဒီနေ့ဟာ ကုလသမဂ္ဂက သတ်မှတ်ထားတဲ့ "အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲနေ့" (International Day for Biological Diversity) ဖြစ်ပါတယ်။ ဦးဇင်းတို့ နေထိုင်တဲ့ ဒီကမ္ဘာမြေကြီးဟာ လူသားတွေတင်မကဘဲ တိရစ္ဆာန်ပေါင်းစုံ၊ အပင်ပေါင်းစုံနဲ့ ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲတွေ စုဝေးနေထိုင်တဲ့ နေရာကြီးတစ်ခုပေါ့။ ဒါကို သိပ္ပံပညာမှာ Biodiversity လို့ ခေါ်ပြီး သာသနာတော်မှာတော့ "သတ္တလောက" နဲ့ "ဩကာသလောက" တို့ရဲ့ အပြန်အလှန် အမှီပြုနေမှုကို ဟောကြားထားပါတယ်။
"အေး... အဲဒါကို သိပ္ပံနည်းကျ ကြည့်ရင်..." Biodiversity ဆိုတာ ဂေဟစနစ် (Ecosystem) တစ်ခုအတွင်းမှာရှိတဲ့ သက်ရှိမျိုးကွဲတွေရဲ့ တည်ရှိမှုဟာ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် မျှခြေ (Balance) အတွက် ဘယ်လောက် အရေးကြီးသလဲဆိုတာကို လေ့လာတဲ့ ပညာရပ်ဖြစ်ပါတယ် ဒကာကြီးတို့။ မြတ်စွာဘုရားရှင်က "စရိယာပိဋက" တရားတော်မှာ ပါရမီတော်တွေ ဖြည့်ကျင့်စဉ်က တိရစ္ဆာန်မျိုးစုံအဖြစ်နဲ့ သဘာဝတရားကို ဘယ်လို စောင့်ရှောက်ခဲ့တယ်ဆိုတာ သာဓကတွေ အများကြီး ရှိပါတယ်။ ဦးဇင်းတို့ သွာဂတပြတိုက်ရဲ့ Policy 6, Art. 6.3 မှာလည်း "ဓာတ်တော်မြတ်များ ကိန်းဝပ်ရာ ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ သဘာဝ ဂေဟစနစ်နှင့် သက်ရှိများကို မထိခိုက်စေဘဲ ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရန်" ဆိုပြီး အတိအလင်း ပြဋ္ဌာန်းထားပါတယ်။
၂။ စရိယာပိဋကလာ ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲနှင့် ပါရမီတော် (Canonical Foundation)
ဦးဇင်းတို့ ခုဒ္ဒကနိကာယ်၊ စရိယာပိဋကပါဠိတော် (မြန်မာပြန် ဆဋ္ဌသံဂါယနာမူ) မှာ မြတ်စွာဘုရားလောင်းဟာ ပါရမီတော်ဖြည့်စဉ်အခါက လူသားအဖြစ်တင်မကဘဲ တိရစ္ဆာန်အမျိုးမျိုးအဖြစ် ဘဝပေါင်းများစွာ ကျင်လည်ခဲ့ပုံတွေကို ဟောကြားထားပါတယ်။
"ယဒါ အဟံ ဝါနရော အာသိံ၊ နဒီတီရေ မဟီပတိ။"
(ငါသည် မြစ်ကမ်းနား၌ နေသော မျောက်မင်း ဖြစ်စဉ်အခါက...)
ဘုရားလောင်းဟာ ငါးမင်း၊ ဆင်မင်း၊ ငုံးမင်း၊ ယုန်မင်း စတဲ့ ဇီဝမျိုးကွဲပေါင်းစုံအဖြစ်နဲ့ ဘဝကို ဖြတ်သန်းခဲ့တာဟာ သတ္တဝါအားလုံးဟာ "အသက်" ဆိုတဲ့ တန်ဖိုးမှာ တူညီကြကြောင်း ပြသခဲ့တာပါ။ "စရိယာပိဋက" အရ သတ္တဝါတိုင်းဟာ ကိုယ့်ဂေဟစနစ်နဲ့ကိုယ် တန်ဖိုးရှိကြတာကို သိမြင်နိုင်ပါတယ် ဒကာမကြီးတို့။
ဘုရားရှင်က သတ္တဝါတွေကို ခြေမဲ့၊ ခြေနှစ်ချောင်း၊ ခြေလေးချောင်း၊ ခြေများစွာ ဆိုပြီး ခွဲခြားပြသခဲ့သလို၊ အဲဒီ သတ္တဝါတွေ အမှီပြုရာ သစ်ပင်တောတောင်တွေကိုလည်း မဖျက်ဆီးဖို့ ဝိနည်းတော်တွေမှာအထိ "ဘူတဂါမ သိက္ခာပုဒ်" တွေနဲ့ ကန့်သတ် စောင့်ရှောက်ခဲ့ပါတယ်။ ဒါဟာ လွန်ခဲ့တဲ့ နှစ်ပေါင်း ၂၅၀၀ ကျော်ကတည်းက ဘုရားရှင် ချမှတ်ခဲ့တဲ့ "ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲ ထိန်းသိမ်းရေး မူဝါဒ" ပဲ ဖြစ်ပါတယ်။
၃။ Biodiversity Science: ဂေဟစနစ်နှင့် အပြန်အလှန် အမှီပြုမှု (Analytical Analysis)
ဦးဇင်းတို့ သွာဂတမှာ ပြတိုက်ဝန်းကျင်ရှိ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ကို ထိန်းသိမ်းဖို့ Template-T208 (Environmental Impact Assessment) ကို သုံးပါတယ်။ သိပ္ပံပညာမှာ "Interdependence" (အပြန်အလှန် အမှီပြုမှု) လို့ ခေါ်တဲ့ သဘောတရားဟာ ပိဋကတ်တော်လာ "အညမညပစ္စည်း" (အချင်းချင်း ကျေးဇူးပြုခြင်း) နဲ့ အတူတူပါပဲ။
"အေး... အဲဒါကို သိပ္ပံနည်းကျ ကြည့်ရင်..." အင်းဆက်ပိုးမွှားလေးတွေ မရှိရင် အပင်တွေ ဝတ်မှုန်မကူးနိုင်ဘူး၊ အပင်တွေ မရှိရင် လူတွေ အောက်ဆီဂျင် မရနိုင်ဘူး။ မျိုးစိတ်တစ်ခု ပျောက်ကွယ်သွားတာနဲ့ တစ်ခုလုံးရဲ့ Chain ကြီး ပျက်စီးသွားတတ်တယ်။ ဒါကို Biodiversity Science မှာ "Extinction Debt" လို့ ခေါ်ပါတယ်။ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ Policy 6 အရ ဓာတ်တော်မြတ်တွေကို ပူဇော်တဲ့အခါမှာ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ကို ညစ်ညမ်းစေမယ့် ပလတ်စတစ်တွေ၊ ဓာတုပစ္စည်းတွေကို ရှောင်ကြဉ်ရတာဟာ ဒီဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲတွေကို စောင့်ရှောက်ဖို့အတွက်ပဲ ဖြစ်ပါတယ်။
၄။ Case-B142: သွာဂတဝန်းကျင်မှ ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲများကို ကာကွယ်ခြင်း (Extended Narrative)
ဦးဇင်းတို့ သွာဂတမှာ ကြုံခဲ့ရတဲ့ Case-B142 လေး အကြောင်း ပြောပြမယ်။ ဦးဇင်းတို့ ပြတိုက်ဝန်းကျင်မှာ ရှေးဟောင်း သစ်ပင်ကြီးတွေနဲ့ ငှက်မျိုးစိတ်တွေ အများကြီး ရှိတယ်။ တစ်ခါက အဆောက်အအုံသစ် ဆောက်ဖို့အတွက် သစ်ပင်အချို့ကို ခုတ်ဖို့ စီစဉ်ဖူးတယ်။
အဲဒီမှာ ဦးဇင်းတို့က Template-T208 အရ ဆန်းစစ်ကြည့်တဲ့အခါ အဲဒီသစ်ပင်တွေမှာ ရှားပါးငှက်တွေ အသိုက်လုပ်နေတာကို တွေ့ရတယ်။ "စရိယာပိဋက" ထဲက ဘုရားလောင်း ငုံးမင်းဘဝက တောမီးလောင်စဉ် သတ္တဝါတွေကို ကယ်တင်ခဲ့တဲ့ "ဝဋ္ဋကပရိတ္တ" တရားကို အာရုံပြုပြီး၊ Policy 6, Art. 6.3 အရ သစ်ပင်တွေကို မခုတ်ဘဲ အဆောက်အအုံ ဒီဇိုင်းကို ပြန်ပြင်လိုက်တယ်။ ဒါဟာ ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲတွေကို လေးစားရာရောက်သလို၊ အခုဆိုရင် အဲဒီသစ်ပင်တွေဟာ ပြတိုက်ကို ဖူးမြော်လာတဲ့ သူတွေအတွက် အေးရိပ်ပေးတဲ့အပြင် သဘာဝဂီတတွေကိုပါ ပေးစွမ်းနေပါတယ်။ ဒါဟာ သတ္တဝါအားလုံး သဟဇာတဖြစ်ခြင်းရဲ့ အကျိုးကျေးဇူးပါပဲ။
၅။ Climate Change နှင့် သာသနာ့အမြင် (Modern Analogy)
အခုခေတ်မှာ ရာသီဥတု ပြောင်းလဲမှု (Climate Change) ကြောင့် ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲတွေ အင်မတန် အန္တရာယ်ဖြစ်နေကြပြီ ဒကာမကြီးတို့။
"ဒီနေရာမှာ ဒကာမကြီး တစ်ယောက်က မေးဦးမယ်..."၊ "အရှင်ဘုရား... ဒါတွေက သဘာဝအလျောက် ဖြစ်တာ မဟုတ်ဘူးလား၊ ဦးဇင်းတို့က ဘာလုပ်လို့ ရမှာလဲ" ပေါ့။ အေး... မဟုတ်ဘူး ဒကာမကြီး။ ဒါဟာ လူတွေရဲ့ "လောဘ" ကြောင့် သဘာဝသယံဇာတတွေကို အလွန်အကျွံ သုံးစွဲရာက ဖြစ်လာတဲ့ အကျိုးဆက်ပဲ။ ဘုရားရှင်က "စရိယာပိဋက" မှာ ပါရမီဖြည့်စဉ်က သဘာဝတရားအပေါ်မှာ အင်မတန် ခြိုးခြံချွေတာပြီး လေးစားခဲ့တာကို တွေ့ရတယ်။ ဦးဇင်းတို့ တစ်ဦးချင်းစီက "ခြိုးခြံချွေတာခြင်း" (Appamada) ဆိုတဲ့ တရားကို လက်ကိုင်ထားရင် ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲတွေကို တစ်ဖက်တစ်လမ်းက ကာကွယ်ပေးနိုင်ပါတယ်။
၆။ Policy 6, Art. 6.3 နှင့် သွာဂတ၏ စိမ်းလန်းစိုပြေရေး မူဝါဒ
ဦးဇင်းတို့ သွာဂတပြတိုက်ရဲ့ Policy 6, Art. 6.3 (Bio-Diversity Protection Policy) မှာ "ပြတိုက်နယ်မြေအတွင်း မည်သည့် သက်ရှိသတ္တဝါကိုမျှ ညှဉ်းဆဲခြင်း၊ သစ်ပင်ပန်းမန်များကို အကြောင်းမဲ့ ဖျက်ဆီးခြင်း လုံးဝ (လုံးဝ) မပြုရ" လို့ ဆိုထားပါတယ်။
ဒါကြောင့် ဦးဇင်းတို့ဆီမှာ Template-T208 အရ ဓာတ်တော်တိုက်ရဲ့ စွန့်ပစ်ပစ္စည်းတွေကိုတောင် စနစ်တကျ ပြန်လည်အသုံးချ (Recycle) လုပ်ပါတယ်။ ဓာတ်တော်မြတ်တွေဟာ သန့်ရှင်းစင်ကြယ်တဲ့ နေရာမှာ ကိန်းဝပ်ရတာ ဖြစ်လို့၊ ပတ်ဝန်းကျင် ဂေဟစနစ်ကို သန့်ရှင်းအောင် ထားခြင်းဟာ ဓာတ်တော်တွေကို ပူဇော်ခြင်းတစ်မျိုးပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါဟာ သာသနာပြုလုပ်ငန်းနဲ့ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် ထိန်းသိမ်းရေးကို ပေါင်းစပ်လိုက်တာပါပဲ။
၇။ သတ္တဝါအားလုံး အပေါ် မေတ္တာထားခြင်း (Practical Insight)
ဒကာ ဒကာမတို့... ဒီနေ့ ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲနေ့မှာ ကိုယ့်ပတ်ဝန်းကျင်က သက်ရှိလေးတွေကို မေတ္တာနဲ့ ကြည့်ကြည့်ပါ။
ကိုယ့်အိမ်ရှေ့က သစ်ပင်လေး ရေလောင်းပေးတာဟာ ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲကို စောင့်ရှောက်တာပဲ။
ပုရွက်ဆိတ်လေးတစ်ကောင်ကို မနင်းမိအောင် ဖယ်ပေးတာဟာ "စရိယာပိဋက" လာ ပါရမီတော်ကို အတုယူတာပဲ။
"စရိယာပိဋက" အရ သတ္တဝါအားလုံးဟာ သံသရာမှာ ကိုယ့်ရဲ့ ဆွေမျိုးတော်စပ်ခဲ့ဖူးသူတွေချည်းပါပဲ။ ဒါကြောင့် သူတို့ကို ဖျက်ဆီးမယ့်အစား "အညမည" ကျေးဇူးပြုတဲ့ စိတ်နဲ့ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ကြရအောင်။ ကိုယ့်ရဲ့ နှလုံးသားမှာ ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲတွေအပေါ် မေတ္တာထားနိုင်ရင် လောကကြီးဟာ ဒီထက်မက ပိုမိုလှပလာမှာ ဖြစ်ပါတယ် ဒကာကြီးတို့။
၈။ အနှစ်ချုပ်နှင့် တိုက်တွန်းချက် (Summary & Application)
ဒါကြောင့် ဒီနေ့ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲနေ့မှာ ဦးဇင်းတို့ သူတော်ကောင်းတွေအနေနဲ့ -
၁။ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ကို မညစ်ညမ်းစေဘဲ ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲများကို တန်ဖိုးထား စောင့်ရှောက်ပါ။
၂။ "စရိယာပိဋက" လာ ဘုရားလောင်းရဲ့ ကျင့်စဉ်တွေကို အတုယူပြီး သတ္တဝါအားလုံးအပေါ် ကရုဏာ ထားပါ။
၃။ ဓာတ်တော်မြတ်များ၏ အေးမြသော ပါရမီတော်ကို အာရုံပြုခြင်းဖြင့် သဘာဝတရားနှင့် သဟဇာတဖြစ်သော လူနေမှုပုံစံကို တည်ဆောက်ပါ။
ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲတွေ ရှိနေမှသာ လူသားတွေရဲ့ အနာဂတ်ဟာလည်း လုံခြုံမှာ ဖြစ်ပါတယ် ဒကာကြီးတို့။
၉။ သာဓုခေါ်ခြင်းနှင့် အမျှပေးဝေခြင်း
ကဲ... ဒီနေ့ ဟောကြားအပ်တဲ့ "ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲနှင့် သာသနာ" တရားတော်ကို နာယူကြည်ညိုကြတဲ့ အကျိုးအားကြောင့် သူတော်ကောင်းတို့၏ သန္တာန်၌ သဘာဝတရားအပေါ် ချစ်မြတ်နိုးစိတ်များ ကိန်းဝပ်ကြပါစေ၊ သတ္တဝါအားလုံး ဘေးကင်းကြပါစေ၊ မဂ်ဉာဏ် ဖိုလ်ဉာဏ် နိဗ္ဗာန်သို့ လွယ်ကူစွာ ရောက်ရှိနိုင်ကြပါစေကုန်သတည်း။
မိမိတို့ ပြုလုပ်အပ်သော ကုသိုလ်အစုစုတို့ကို အနန္တောအနန္တ ငါးပါးနှင့်တကွ (၃၁) ဘုံ၌ ရှိကြကုန်သော ဝေနေယျသတ္တဝါအပေါင်းတို့အား အမျှ... အမျှ... အမျှ ပေးဝေလိုက်ကြပါကုန်။
သာဓု... သာဓု... သာဓု။
ဗုဒ္ဓသာသနံ စိရံ တိဌတု။
ဗုဒ္ဓသာသနံ စိရံ တိဌတု။
ဗုဒ္ဓသာသနံ စိရံ တိဌတု။
ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက
The Office Of Siridantamahapalaka
နေ့စွဲ - ၂၀၂၂ ခုနှစ်၊ မေလ ၂၂ ရက်။ (ကဆုန်လပြည့်ကျော် ၈ ရက်)